باستان‌شناسان ایرانی در سال 1351 در حوالی شهداد در منطقه کویر لوت، شهری را از زیر خروارها خاک بیرون کشیدند که در دوران ماقبل تاریخ از موقعیت جغرافیایی خوب و آب و هوایی مناسبی برخوردار بود. 2 هزار و 400 سال پیش از میلاد، در کنار این شهر، رود کوچکی در جریان بود که ناگهان سر به طغیان برداشت و لایه‌ای ضخیم از گل و لای روی خانه‌های گلی شهر باقی ماند. این اتفاق به ظاهرساده، شهری را که زمانی دراز جنب و جوشی فراوان داشت به ناگاه به متروکه و مخروبه‌ای تبدیل کرد.
شهرها هم مانند انسان‌ها زاییده می‌شوند، زندگی می‌کنند و می‌میرند. در تاریخ کهن سرزمین پارس چنین نمونه‌هایی کم نیستند. تمدن ایران در دوره‌های آریایی، مادی، هخامنشی، پارتی، ساسانی و اسلامی در مدت 50 قرن بدون انقطاع به حیات خویش ادامه داده است و دقیقاً همین فرآیند را در شهرسازی و معماری ایرانی نیز می‌توان پیگیری کرد. لااقل از 5 هزار سال پیش از میلاد مسیح(ع) تا عصر حاضر نمونه‌های مشخص این معماری بر پهنه‌ای گسترده از سوریه تا هندوستان شمالی و کناره‌های چین، از قفقاز تا زنگبار پراکنده است. بیش از 3 هزار سال است که بخش‌هایی از معماری ایران همچنان پابرجا مانده و بسیاری نیز از بین رفته است؛ شهرهایی که در گذشته در ایران وجود داشته‌اند، اما امروزه تنها ویرانه‌ای یا تنها نامی از آنها برجا مانده است چون؛ کرج، ابی دلف در نزدیکی بروجرد، ابیورد، گرگانج و نسا در ترکمنستان، اکباتان نزدیک به هگمتانه، اُکسین نزدیک به اهواز، استخر یا اسطخر در فارس، بیشاپور در نزدیکی کازرون، پارسوماش در نزدیکی مسجد سلیمان، پارسه نزدیک به تخت جمشید، پیشیاوادا و تخت جمشید در فارس، تخت طاووس نزدیک به استخر، تموکن، تااوکه و سیراف در استان بوشهر، سیمره یا صیمره در لرستان و ایلام، شاپور‌خواست در نزدیکی خرم‌آباد، شهر سوخته در نزدیکی زابل و هگمتانه در ناحیه همدان.
تخت جمشید یا پارسه نمونه‌ای از این شهرهای از بین رفته است. این شهر سالیان سال پایتخت تشریفاتی امپراتوری ایران در زمان هخامنشیان بوده است. باور تاریخدانان بر این است که اسکندر مقدونی، سردار یونانی که در ۳۳۰ پیش از میلاد، به ایران حمله کرد، تخت جمشید را به آتش کشید. با این‌حال ویرانه‌های این مکان هنوز هم در مرودشت در نزدیکی شیراز مرکز استان فارس برپاست و باستان‌شناسان از ویرانه‌های آن نشانه‌های آتش و هجوم را تایید می‌کنند. بیشاپور نیز یکی دیگر از شهرهای باستانی ایران در استان فارس است که در زمان ساسانیان ساخته شد و امروزه تنها ویرانه‌ای از آن برجای مانده است. بیشاپور با 200 هکتار وسعت، از شهرهای مهم آن زمان بود. این شهر از قدیمی‌ترین شهرهایی است که تاریخچه ساخت آن به‌صورت مکتوب در سنگ نوشته‌ای موجود است. بیشاپور در شمال شهر کازرون قرار گرفته و از شهرهای خوش آب و هوا و دارای طراحی و مهندسی ویژه آن روزگار بوده است. در کتاب‌های تاریخی، نام این شهر با عنوان‌های بیشاپور، بیشابور، به شاپور، بیشاور و «به اندیوشاپور» ضبط شده است. این شهر تا قرن هفتم هجری آباد و مسکونی بود، اما پس از آن به ویرانه تبدیل شد.
سیراف نیز شهری باستانی واقع در بخش مرکزی شهرستان کنگان در استان بوشهر و یکی از آثارهای تاریخی و از نقاط دیدنی استان بوشهر در جنوب ایران است. سیراف یکی از قدیمی‌ترین بنادر ایران است که زمانی دارای رونق فراوانی بود. شهر باستانی «سیراف» دارای معماری خاصی است که بسیار شبیه به روستای ماسوله در شمال کشور است. بازمانده‌های این شهر باستانی در نزدیکی بندر طاهری فعلی دیده می‌شود. سیراف زمانی از بندرهای اصلی ایران و خاورمیانه و محل پهلوگیری کشتی‌های بزرگ بود. بازرگانان سیرافی به دوردست‌های آسیا و آفریقا سفر دریایی می‌کردند. آنچه از سیراف بازمانده، حفره‌های سنگی کنده شده بر شیب تپه‌های سنگی است که گویا بعد از اسلام به‌عنوان قبر نیز استفاده شده‌اند. همینطور سنگچین‌ها، چاه‌ها، سنگ‌فرش‌ها و غارهایی شبیه آتشگاه در دل کوه‌ها به جا مانده‌است. آنچه مشخص است اینکه این شهر از مهم‌ترین و فعال‌ترین مکان‌ها در دوره‌های مختلف زندگی بشر به حساب می‌آمده است، توجه به عناصر و کیفیت‌های موجود در اینگونه فضاها در دوره‌های مختلف تاریخی بر اساس اهداف و خواسته‌های ساکنان شهرها متفاوت بوده، اما آنچه در تمامی دوره‌ها مشترک است، حضور مردم و وجود روابط اجتماعی حاکم بر آنهاست که مهم‌ترین اصل در پویایی فضاهای شهری به حساب می‌آید.