«روزگاری نه‌چندان دور، به گوشه‌ای از این دیار عشق و میراث، تعرضی شده بود. جوانانی بودند، مردانی بزرگ، زمینی و روحشان آسمانی، دوربین عکاسی و سوپرهشت من شرمنده بود از معرفتشان. هر چند کوتاه ولی مردانه زیستن را دیدم و بی‌دلیل نیست که هر روز دورتر و تنهاتر شدم. جرم من ساختن «پرواز در شب» و دعوت «سفر به چزابه» برای دیدن «نجات‌یافتگان» و ملاقات با بانوی عشق، خانم «هیوا» بود.» این بخشی از واپسین دل‌نوشته‌های رسول ملاقلی‌پور در واکنش به برخی نامهری‌ها بود. نامهربانی‌هایی که او را برآن داشت تا بهانه ای برای «سکوت» بجوید و برای چندمین‌بار اعلام کند: «دیگر فیلم جنگی نخواهم ساخت». امروز اما دو سال از سوکت ابدی او می‌گذرد و ماییم و خاطره‌ای قرین سکوت از فیلمسازی دلتنگ و معترض اما امیدوار.
طرحی از یک «زندگی»
رسول ملاقلی‌پور در روزهای آغازین انقلاب، عکاسی را به طور آماتور آغاز کرد و با شروع جنگ تحمیلی به صورت حرفه‌ای به ادامه آن پرداخت. پس از آن به ساخت فیلم‌های مستند جنگی از عملیات‌ها پرداخت و فیلم کوتاه «شاه کوچک» را با دوربین 16 م.م ساخت و موفق به دریافت جایزه بهترین فیلم از جشنواره «وحدت» شد. اما رسول نخستین فیلم بلند خود را در سال 1363 با نام «نینوا» جلوی دوربین برد و به این ترتیب به سینمای حرفه‌ای راه یافت. «بلمی به سوی ساحل» دومین کار حرفه‌ای او بود که به نوعی تجربه‌ای جدید در استفاده از جلوه‌های ویژه تصویری برای وی محسوب می‌شد. این فیلم نامزد دریافت جایزه بهترین فیلم از جشنواره فیلم فجر، جشنواره دفاع مقدس و جشنواره فیلم باکو در جمهوری آذربایجان شد.
ارائه داستان‌هایی که به واقعیت‌های جنگ نزدیک باشد، یکی از اولویت‌های ملاقلی‌پور محسوب می‌شد که همواره سعی می‌کرد فیلمنامه‌های آثارش را خود بنویسد تا بتواند هر آنچه در ذهن دارد در قاب تصویر به مخاطبان ارائه دهد.
«میم مثل مادر»، «مزرعه پدری»، «قارچ سمی»، «نسل سوخته»، «کمکم کن»، «هیوا»، «سفر به چزابه»، «نجات یافتگان»، «پناهنده»، «خسوف»، «مجنون»، «افق»، «پرواز در شب»، «بلمی به سوی ساحل» و «نینوا» فیلم‌هایی هستند که در طول فعالیت سینمایی و حرفه‌ای رسول ملاقلی‌پور به ثبت رسیده‌اند.
تجربه‌ای تکرار نشدنی در سینمای جنگ
«مسعود کرانی» فیلمبردار سفر به چزابه است. او درباره این همکاری با رسول ملاقلی‌پور می‌گوید: مرحوم ملاقلی‌پور جنگ را بسیار خوب می‌شناخت و به تمام ابعاد آن به لحاظ تصویری تسلط داشت؛ بنابراین به راحتی در همان روزهای آغازین کار، متوجه خواسته‌های او شدم.
وی می‌افزاید: در هنگام فیلمبرداری کارهای جنگی، بسیاری از بخش‌ها باید به صورت مستند باشد و تا کارگردان شناخت کافی از فضای جنگ نداشته باشد، این موضوع امکانپذیر نیست. رسول، جنگ و شرایط جنگی را می‌شناخت و با کم‌ترین امکانات کار را طوری پیش می‌برد که همگان در هنگام دیدن فیلم «سفر به چزابه» متعجب شدند. کرانی معتقد است: سفر به چزابه در سینمای جنگ فیلمی تکرارنشدنی است، کما اینکه تمام کارهای رسول دارای یک واقعیتی است که از درون او نشأت می‌گرفت. او اهل تظاهر و درشت‌نمایی نبود و آنچه حس می‌کرد درست است، انجام می‌داد. او در کارهایش زوایای پنهان جنگ را مطرح می‌کرد.
وی در سال 1377 فیلم «کمکم کن» را ساخت که موجب تعجب بسیاری از منتقدان و حتی همکارانش شد. یک سال بعد هم یعنی در سال 1378 «نسل سوخته» ساخته شد. تا فیلمی کاملا متفاوت به کارنامه‌اش بیفزاید؛ فیلمی که نشان از این داشت که او در عرصه ساخت آثار اپیزودیک و تاریخی بسیار توانا و دغدغه‌مند است.
با امکانات بهتر از « سرباز رایان» را هم می‌سازم
«قارچ سمی» پیچیده‌ترین اثر ملاقلی‌پور بود که در سال 1380 تولید شد. این فیلم قصه‌ای از بی‌تفاوتی نسبت به بازماندگان جنگ بود و در عین حال بخشی از مسائل و مشکلات اجتماعی را مطرح می‌کرد که گریبانگیر اقشار مختلف جامعه بویژه جوانان است.
فیلم مزرعه پدری دوران اوج توانایی و پختگی ملاقلی‌پور بود. جلوه‌های ویژه قوی این فیلم در کنار فیلم پرخرجی مانند «دوئل» نشان داد که چقدر او در ساخت فیلم‌های جنگی تبحر دارد و می‌تواند با امکانات کم، فیلم جنگی خوب بسازد. ملاقلی‌پور خودش در این باره می‌گفت: «اگر به ما امکانات فیلم «نجات سرباز رایان» را بدهند، مانند آنها و حتی بهتر فیلم می‌سازیم. آن فیلم با امکانات هالیوود ساخته شده اما مزرعه پدری در 75 روز با سرما و گرما تولید شد و حتی یک پلان کامپیوتری هم ندارد». با این همه اما اکران این فیلم بسیار مهجور و تبلیغاتش نامناسب بود. این موضوع ملاقلی‌پور را برآن داشت تا نامه‌ای به حبیب‌الله کاسه‌ساز، تهیه‌کننده فیلم بنویسد و از او تقاضا کند تا از اکران‌های خصوصی فیلم مزرعه پدری، بدون اطلاع و رضایت او خودداری کند؛ درخواستی که گویی فراموش می‌شود و ملاقلی پور زمانی که مطلع می‌شود فیلمش قرار است در سالن ارسباران اکران و بدون اطلاع و حضور او و دیگر عوامل فیلم، مورد نقد و بررسی قرار بگیرد، به آپاراتخانه ارسباران رفته و شخصاً از نمایش آن جلوگیری می‌کند. سپس به سالن رفته و همه این مطالب را به تماشاگران توضیح می‌دهد و از آنها عذرخواهی کرده و می‌گوید: «تا زمانی که جوسازان علیه فیلم مزرعه پدری از او عذرخواهی نکنند دیگر فیلم جنگی نخواهد ساخت.» و این خود سرآغاز داستانی دیگر بود.
شرافت، سادگی و صداقت؛ مهم‌ترین ویژگی
«حسین قناعت» که حدود 9 سال است به کارگردانی روی آورده و دیگر دستیاری نمی‌کند، در فیلم مزرعه پدری دستیار ملاقلی‌پور بود. وی درباره این همکاری می‌گوید: من در طول مدتی که دستیاری می‌کردم، با کارگردان‌های زیادی کار کردم اما از این میان دو نفر نسبت به بقیه حسی‌‌تر کار می‌کردند که یکی از آنها رسول ملاقلی‌پور بود. در هنگام کار من مطمئنم که تعریف ادبی و آکادمیک سورئال را نمی‌دانست اما به لحاظ حسی کاملاً آن را درک کرده بود. قناعت می‌گوید: یکی از بهترین کارهای او را سفر به چزابه می‌دانم، چرا که حس درست آن فضا را به خوبی درک و به بیننده منتقل کرده بود. البته من در فیلم «مجنون» هم در کنار او بودم و این جزو فیلم‌های اول او بود، حتی پلان‌های اشتباه هم داشت، اما به لحاظ حسی‌ای که آن فیلم داشت، یکی از محبوب‌ترین فیلم‌های زندگی من است. وی می‌افزاید: در مزرعه پدری سکانس‌های جنگی را رسول با تمام حسش از فضای جنگ می‌گرفت و بیننده انگار با یک صحنه واقعی روبه‌رو بود. من یادم هست در این سکانس‌ها من یک بار به او گفتم، تو رو خدا دیگر بس است، چقدر در این صحنه‌ها خشونت و کشتار وجود دارد. ملاقلی‌پور گفت، بگذار مردم ببینند که در زمان جنگ چطور دشمن، بچه‌های‌شان را مانند برگ درخت روی زمین می‌ریخت.
قناعت تأکید می‌کند: شرافت، سادگی و صداقت مهم‌ترین ویژگی رسول بود. شاید کمی عصبی بود اما بواقع دلش پاک بود. وسواسی که در رسول وجود داشت در اغلب کارگردان‌ها وجود دارد؛ اما الان که راه ورود فیلم‌های خارجی به ایران باز شده، برخی از کارگردانان جوان، مقهور این نوع سینما شده‌اند، می‌خواهند پلان به پلان فیلم‌هایشان مانند آن شود. اما اگر در پلان به پلان فیلم‌ها کارگردان به حس خود نزدیک شود و تقلید را کنار بگذارد، راحت‌تر می‌تواند حس خود را به تماشاگر منتقل کند. رسول اینگونه بود. رسول فیلم خودش را می‌ساخت و کاری به نمونه‌های خارجی نداشت. این حسی بود که حتی در زندگی و ارتباط با آدم‌ها هم برایش مهم بود تا جایی که اگر با کسی هم مشکلی داشت، با او در میان می‌گذاشت. وی می‌گوید: یادم هست در سکانسی از مزرعه پدری که قرار بود در کتابخانه فیلمبرداری شود، 2 پلان را فیلمبرداری کردیم. رسول به من و قاسم زارع گفت: چطور بود؟ ما گفتیم، خوبه. او که متوجه شد ما ناراضی هستیم. از ما کمک خواست، چون خودش هم راضی نبود. ما روز اول را فقط رج زدیم و شلوغی‌ها را گرفتیم. روز بعد دیالوگ‌ها را با مشورت ما تغییر داد و بعد شروع به فیلمبرداری کردیم. تا به نتیجه نهایی و دلخواه نمی‌رسید، فیلمبرداری را شروع نمی‌کرد. قناعت می‌افزاید: رسول جزو فیلمسازان محبوب من است و من فیلم «پناهنده»، «نسل سوخته» و «بلمی به سوی ساحل» او را بشدت دوست دارم. جای او و «رسول احدی» در میان ما بسیار خالی است.
فیلمی که رسول برای «مادر» ساخت
فیلم «میم مثل مادر» آخرین کار و البته اجتماعی‌ترین و تاثیرگذارترین فیلم رسول سینمای‌ایران بود. ملاقلی‌پور در جایی، میم مثل مادر را فیلم مادران دانست و آرزو کرد که کاش تماشای فیلم برای لحظه‌ای هم که شده تماشاچیانش را به یاد قدر و منزلت مادران بیندازد. البته به این نکته هم اشاره کرد که فیلم، یک جورهایی با جنگ هم در ارتباط است و به نوعی آثار و تبعات این مقطع تاریخی را نمایش می‌دهد.
«فرهاد ویلکیجی» در این فیلم متفاوت طراح صحنه و لباس بود. او بعد از گذشت دو سال از مرگ رسول ملاقلی‌پور، سکوت خود را شکسته و می‌خواهد درباره او و فیلمش صحبت کند. وی می‌گوید: من دو سال است که درباره او با کسی و در جایی حرف نزده‌ام زیرا نمی‌خواستم باور کنم او نیست. رسول، میم مثل مادر را به خاطر مادرش ساخت و به تعبیری ادای دین فرزند به مادرش بود. البته همه ما که در آن فیلم بودیم، با جان و دل کار کردیم و می‌خواستیم ادای دینی به همه مادران باشد. رسول این فیلم را با تمام وجودش ساخت و برای همین بر دل تماشاگر هم نشست. وی ادامه می‌دهد: من دو کارگردان خانم بلژیکی را می‌شناسم که از دوستان من هستند. آنها را برای تماشای این فیلم به ایران دعوت کردم. زمانی که فیلم را دیدند با وجودی که فارسی هم بلد نبودند، تحت تاثیر قرار گرفتند و تا ساعت‌ها گریه می‌کردند. من خودم در صحنه‌ای که علی در وان حمام در حال غرق شدن بود، در پشت دوربین بودم و همه چیز را می‌دیدم اما هر بار که فیلم را می‌بینم، گریه می‌کنم. ویلکیجی درباره طراحی صحنه میم مثل مادر می‌گوید: رسول در این فیلم چیزی به من نگفت و هیچگاه مرا راهنمایی نکرد و فقط به من گفت: هر کاری که دلت می‌خواهد بکن. ما سکانس بیمارستان را در زندان قصر دکور زدیم و 100 متر آن طرف‌تر، صحنه‌های مربوط به جنگ و چادر بیمارستان صحرایی را طراحی کردیم. هنگامی که مشغول فیلمبرداری صحنه‌های بیمارستان بودیم من از رسول خواستم تا بیاید و دکورهای بعدی را ببیند اما او نیامد و با اطمینان کامل به من گفت، هر کاری که می‌خواهی انجام بده. او به من اعتماد کرد و من تا به حال کارگردانی مثل او سراغ ندارم و برای همین اعتماد بود که به بهترین شکل ممکن کارم را انجام دادم. در هنگام ناهار، رسول به فیلمبردار پشت صحنه گفت، از ما فیلمبرداری کن و به من هم گفت، برای طراحی این فیلم 200 سکه جایزه خواهی گرفت. من گفتم، اگر به من هر جایی جایزه داد، 100 سکه آن مال شما و اتفاقاً همین هم شد.
ساختن فیلم هندی خوب چه ایرادی دارد؟
ویلکیجی می‌افزاید: رهبری رسول ملاقلی‌پور در فیلم برایم مهم بود. فقط کافی بود که نگاه کند تا از نگاه او متوجه خواسته‌هایش شوی. زمانی که کارگردان، طراح صحنه را رها می‌کند تا کار خود را انجام دهد، بار مسوولیت او دو چندان می‌شود و سعی می‌کند که تمام تلاش خود را به کار گیرد تا بهترین کار را ارائه دهد. رسول خوب بلد بود این کار را انجام دهد. وی ادامه داد: خیلی‌ها گفتند میم مثل مادر فیلم هندی بود و این بی‌انصافی است، اما من می‌گویم؛ اصلاً چه اشکالی دارد که ما یک فیلم هندی خوب بسازیم؟ در سینمای هند فیلم‌های زیادی ساخته می‌شوند که تعدادی از آنها در سینماهای دنیا هم مطرح هستند. مهم قالب کار نیست، مهم این است که تو چه می‌خواهی بگویی. زمانی که این فیلم از جشن خانه سینما بیرون کشیده شد من خارج از کشور بودم. با منوچهر محمدی، تهیه‌کننده فیلم صحبت کردم و او این خبر را به من داد. من متوجه شدم رسول به خاطر این حرف‌ها و خصومت‌هایی که با او و فیلمش شد، آن را از جشن بیرون کشید.
ویلکیجی تأکید کرد: خیلی‌ها می‌گویند، رسول بداخلاق بود و یک دیوار حائل دور خود داشت. اما رسول مهربان‌ترین آدم زندگی من بود. کافی بود که از دیوار او رد شوی تا با مهربان‌ترین آدم روی زمین برخورد کنی.
رسول تنها بود
سیدرضا میرکریمی، کارگردان سینما هم درباره رسول ملاقلی‌پور می‌گوید: شاید خیلی‌ها او را نمی‌شناختند و فکر می‌کردند که آدمی زمخت و عصبی است؛ اما در پس آن چهره کاملا غیرقابل پیش‌بینی، قلبی بزرگ بود که او را از بسیاری جدا می‌کرد. ما کمتر کسی را در سینما مانند ملاقلی‌پور و حاتمی‌کیا داریم. ای‌کاش بیشتر قدر رسول را می‌دانستیم. رسول خیلی تنها بود.
او خودش هم این موضوع را ابراز می‌کرد. به شدت نوعدوست بود و اصلا چهره بی‌تفاوت ظاهری‌اش، با باطن پاک و بی‌آلایش او همخوانی نداشت. با این همه اما هرکدام از ما جز از زاویه نگاه خود نتوانستیم به دنیای پرتلاطم و پردغدغه رسول ملاقلی‌پور بنگریم. هرکدام از ظن خود قصد یاری‌اش کردیم، شاید از نتوانستن‌هایمان بود که او در واپسین روزها هم کوس تنهایی و غریبی در میان جمع، سر می‌داد. عصر روز دهم آخرین فیلمنامه رسول بود که به حتم می‌دانست باید ساخته شود اما فرصت اتمام نیافت. این پروژه در ادامه ساخته‌های قبلی‌اش قرار بود ابتدای سال 86 کلید بخورد، از همین رو بود که او برای بازبینی لوکیشن به همراه منوچهر محمدی عازم عراق شد. قرار بود پیش تولید این فیلم بزودی آغاز شود و حتی برخی عوامل مشخص شده بودند اما... رسول دیگر خسته شده بود. نیاز به کمی استراحت داشت و سرانجام به خواست خدا تصمیم گرفت 15 اسفندماه سال 85 در منزل یکی از دوستان به خواب ابدی برود، تا خستگی چندین سال فعالیت سینمایی و جنگی را از تنش خارج کند.
رسول رفت اما یادش در دل خیلی‌ها از جمله خانواده و دوستانش هنوز باقی است.
من ناراضی‌ام...
ملاقلی‌پور از کارگردانان بسیار موفق در عرصه ساخت فیلم‌های دفاع مقدس بود، اما همواره از بی‌توجهی نسبت به ساخت آثار دفاع مقدس و حمایت نکردن از اینگونه فیلم‌ها گلایه‌مند بود. این مساله تا جایی پیش می‌رفت که گاهی از فعالیت در زمینه دفاع مقدس انصراف می‌داد و زمزمه‌های اعتراضش صورت فریادواره‌هایی مکتوب به خود می‌گرفت؛ «روزگاری نه چندان دور به گوشه‌ای از این دیار عشق و میراث تعرضی شده بود. جوانانی بودند، مردانی بزرگ، زمینی بودند و روحشان آسمانی، دوربین عکاسی و سوپرهشت من شرمنده بود از معرفتشان. هر چند کوتاه ولی مردانه زیستن را دیدم و بی‌دلیل نیست که هر روز دورتر و تنهاتر شدم. جرم من ساختن «پرواز در شب» و دعوت «سفر به چزابه» برای دیدن «نجات‌یافتگان» و ملاقات با بانوی عشق خانم «هیوا» بود. البته این جرم کمی نبود همزمان با نمایش تحقیرشان کردند و درگوشی و علنی نجوا کردند، برو، فراموش کن، و این زمانه را آنطور که ما می‌گوییم ببین. از نگاه مجنون، «نسل سوخته» را نبین. در همان خوابگردی بمان تا خوابگرد را نسازی، مگر نمی‌بینی با «مزرعه پدری» این سرزمین پدریت چه می‌کنیم؟ اگر راه پیروزی فرهنگی عده‌ای در گرو این است که من دیگر فیلم نسازم، به همه دوستداران و ارزش پیشگان و همراهان این قافله مژده می‌دهم که این پیروزی گوارای‌تان باد. رسول ملاقلی‌پور دیگر فیلمی نخواهد ساخت تا... زهی خجسته زمانی که یار باز آید به‌کام غمزدگان غمگسار بازآید/ به پیش خیالش کشیدم ابلق چشم بدان امید که آن شهسوار باز آید». این دل‌نوشته رسول ملاقلی‌پور در آذر ماه 83 بود که با عنوان «خداحافظ سینما» در رسانه‌‌ها منتشر شد. او این نامه را زمانی نوشت که پیش از آن به حذف دو صحنه از فیلم «مزرعه پدری» اعتراض کرده بود و نتوانسته بود «خوابگرد» را بسازد. البته او به صراحت به اعتراضاتش این جملات را ضمیمه کرده بود: «اینکه چه کسی بودم و چه‌کردم؟ مهم نیست، منتی هم نیست و صد البته که طلبکار هم نیستم». اما می‌گفت تا حرفش بماند برای تاریخ. پس از انتشار این نامه جنجالی، ملاقلی‌پور برای اینکه بر سر حرف خود بماند و دیگر فیلمی نسازد، حتی ساخت فیلم‌کوتاه برای جشنواره «پلیس» آن سال را رد کرد تا نشان دهد اعلام کناره‌گیری‌اش از سینما در حد یک تهدید نبوده است. رسول سینمای ایران، پیش تر و طی سال‌های 68 تا 72 هم به جای ساخت فیلم‌های مربوط به سال‌های دفاع مقدس، فیلم‌هایی با مضامین اجتماعی ساخت و درهمان زمان هم بود که به تعبیر ابراهیم حاتمی‌کیا فیلم‌هایش به مذاق خیلی‌ها خوش نیامد و او را به باد انتقاد گرفتند، اما او با دنیایی دغدغه و آرمان، راه خود را ادامه داد.