شایعه مرگ شاهزاده سلطان بن‌عبدالعزیز ولیعهد 83 ساله عربستان فضای امنیتی و سیاسی جدیدی بر دربار آل‌سعود حاکم کرده است. ولیعهد عربستان که سال‌ها‌ست از سرطان بد‌خیم غدد لنفاوی رنج می‌برد ازخرداد‌ماه گذشته به کاخ ییلاقی خود در مغرب نقل مکان کرد. اوایل شهریور‌ماه گذشته وضع جسمانی سلطان بن‌عبدالعزیز دچار بحران شده و بلافاصله به ژنو انتقال داده شد اما پزشکان سوییسی شرایط جسمی ولیعهد عربستان را نا‌امید کننده توصیف کردند. گزارش رسانه‌های عربی نشان می‌دهد که سلطان بن‌عبدالعزیز اوایل ماه جاری در کما فرو‌رفته و گفته می‌شود اخیرا در یکی از بیمارستان‌های ژنو مرده است. در طول هفته گذشته نشست‌های متعددی میان مسؤولان آمریکا و عربستان در ریاض تشکیل شده تا ولایتعهدی به شکل سیال و آرام و بدون بروز جنگ میان 2 قبیله پر نفوذ السدیري و الشمري، به یکی از فرزندان شاهزاده سلطان منتقل شود. 2 قبیله قدرتمند السدیری و الشمری هر چند در ساختار قدرت عربستان با یکدیگر شریک هستند اما رقابت‌های پنهانی خطرناکی برای تصرف اهرم‌های قدرت دارند. طایفه السدیری وابسته به سلطان بن‌عبدالعزیز اهرم‌های دینی، سیاسی و فرهنگی را در اختیار دارد در حالی که طایفه الشمری وابسته به ملک عبدالعزیز پادشاه فعلی عربستان بر نهادهای امنیتی، نظامی و اقتصادی چنگ انداخته است. اما مرگ شاهزاده سلطان نه تنها اختلافات را میان 2طایفه السدیری و الشمری تشدید خواهد کرد بلکه به بروز رقابت میان فرزندان ولیعهد عربستان برای جانشینی پدر منجر خواهد شد.ظاهرا کبوتر ولایتعهدی بر شانه نایف بن‌سلطان، وزیر کشور عربستان نشسته است اما دیگر برادران تنی و نا‌تنی وی، خود را شایسته‌تر از نایف برای جانشینی سلطان می‌دانند. سلطان بن‌عبدالعزیز دارای 22 فرزند است که همگی در انتظار مرگ پدر خود برای رسیدن به و لیعهدی بسر می‌برند.
معمولا در چنین مواردی قبیله مادری هر یک از فرزندان سلطان، نقش مهمی در به قدرت رساندن فرزندان شاهزاده سلطان برعهده دارند. بندر بن‌سلطان که از خطرناک‌ترین فرزندان ولیعهد عربستان به‌شمار می‌رود از مدت‌ها پیش برای جانشینی پدر با مسؤولان آمریکایی وارد مذاکره شده است. سفرهای متعدد ژنرال دیوید پترائوس فرمانده نیروهای آمریکايي در افغانستان و رایان کراکر، سفیر سابق آمریکا در عراق به عربستان نشان می‌دهد، آمریکایی‌ها در‌صدد چینش مهره‌های جدید خود در هرم قدرت عربستان هستند. بندر بن‌سلطان 22 سال سفیر عربستان در واشنگتن بوده و از سال 2004 تا 2009 ریاست شورایعالی امنیت عربستان را برعهده داشت. وی یکی از وابستگان شدید به دستگاه‌های امنیتی و اطلاعاتی آمریکا‌ست و رابطه نزدیکی با
...جمهوریخواهان آمریکا دارد. اما دموکرات‌ها ترجیح می‌دهند که نایف بن‌سلطان، وزیر کشور عربستان ولایتعهدی این کشور بشدت قبیله‌ای و غیر‌دموکراتیک را به‌عهده بگیرد. از سوی دیگر در ساختار داخلی عربستان اکنون رایزنی‌های فشرده‌ای میان سران 2قبیله السدیری و الشمری برای انتقال ولایتعهدی به متعب بن عبدالله، فرزند ارشد ملک عبدالله آغازشده است. الشمری‌ها اعتقاد دارند که بر اساس گردش قدرت باید ولایتعهدی پس از سلطان بن‌عبدالعزیز که وابسته به طایفه السدیری است به طایفه الشمری منتقل شود و فرزندان ملک عبدالله «وابسته به طایفه الشمری» استحقاق بیشتری برای تصدی ولایتعهدی دارند. از سوی دیگر آمریکا که بشدت نگران تشدید اختلاف میان این 2 طایفه است رایان کروکر، سفیر سابق خود در بغداد را که آشنایی کافی به بافت اجتماعی عربستان دارد به عنوان میانجی برای حل اختلافات این 2 قبیله تعیین کرده است. کروکر در سفرهای متعددی که اخیرا به ریاض داشته ضرورت انتقال ولایتعهدی از سلطان بن‌عبدالعزیز به فرزند ارشد وی نایف بن‌عبدالعزیز را مورد تاکید قرار داد. با این حال آشکار شدن مرگ احتمالی سلطان بن‌عبدالعزیز به تقابل فرزندان وی از یکسو و گسترش مناقشات میان 2 قبیله الشمری و السدیری از سوی دیگر منجر خواهد شد. نگرانی آمریکا از اینجا سر‌چشمه می‌گیرد که طایفه السدیری که به وهابی‌ها و القاعده چسبندگی بیشتری دارد اهرم‌های قدرت را در اختیار بگیرد و این امر به گسترش موج تروریسم در جزیره‌ًْالعرب کمک خواهد کرد. به همین دلیل اکنون با اینکه 10 روز از مرگ احتمالی سلطان بن‌عبدالعزیز می‌گذرد هنوز خبر مرگ وی به‌طور رسمی از سوی دربار آل‌سعود منتشر نشده است. بروز اختلافات در دربار آل‌سعود برای جانشینی سلطان نگرانی کشورهای منطقه خلیج‌فارس را بر انگیخته زیرا هر 2 طایفه السدیری و الشمری دارای رگه‌هایی در کشورهای حوزه خلیج‌فارس هستند. الشمری‌ها در عراق، کویت و یمن و السدیری‌ها در امارات، بحرین و قطر نفوذ فوق‌العاده‌ای دارند و هر‌گونه درگیری احتمالی می‌تواند به گسترش دامنه این در‌گیری‌ها در منطقه منجر شود. لذا به دلیل اینکه قدرت درعربستان بطور مستقیم به پادشاه و ولیعهد وابستگی دارد و پادشاه فعلی عربستان بیش از 86 سال سن دارد این احتمال وجود دارد که این کشور پس از اعلام مرگ ولیعهد در آینده دچار خلأ قدرت شود. این خلأ قدرت، برای پادشاه پیر و فرسوده عربستان شکننده خواهد بود زیرا فرزندان سلطان که نفوذ فوق‌العاده‌ای در ساختار سیاسی، نظامی و اقتصادی عربستان دارند در صدد بر خواهند آمد تا قدرت پادشاه را بشدت محدود کنند. شرایط اکنون برای عربستان فوق‌العاده شکننده است و آمریکا پیش از اعلام خبر مرگ ولیعهد و مرگ احتمالی پادشاه فعلی عربستان در آینده مایل است تا قدرت به نسل دوم و سوم خاندان آل‌سعود منتقل شود. بروز هر‌گونه درگیری میان مجموعه 3000 نفره خاندان آل‌سعود می‌تواند به بروز اختلال در جریان نفت عربستان به آمریکا منجر شود و این امر برای آمریکا و غرب مشکل‌ساز خواهد بود. بنا بر این در چنین شرایطی ایجاد وفاق میان 2 طایفه السدیری و الشمری و نیز میان فرزندان ملک عبدالله که تعداد آنان به 36 دختر و پسر می‌رسد و نیز شاهزاده سلطان برای آمریکا و غرب امری حیاتی تلقی می‌شود. اگر شرایط به‌گونه‌ای ادامه یابد که اختلاف میان خاندان آل‌سعود گسترده‌تر شود گروه‌های رادیکال وابسته به القاعده در آینده از این اختلافات استفاده خواهند کرد و قدرت را به تدریج از دست آل‌سعود خارج خواهند كرد. در حال حاضر فضای سیاسی و امنیتی تیره و تاری بر جزیرره‌ًْالعرب حاکم است اما به دلیل بهره‌گیری هوشمندانه حکام آل‌سعود از رسانه تا‌کنون اوضاع عربستان طبیعی و عادی جلوه کرده است.
* كارشناس مسائل خاورميانه