«پاتوق» قسمتی از فضای عمومی یک شهر یا روستاست و گفت‌وگوهای جاری در آن هم قسمتی از گفت‌وگوهای حوزه عمومی به حساب می‌آید پس شهری که فضای عمومی‌اش محدود است یا حوزه عمومی جامعه‌ای که با مشکلات مختلف اجتماعی درباره روابط افراد یا روابط سیستم حاکم و جامعه دچار نقصان است، نمی‌تواند بستر خوبی برای تولد مناسبات پاتوقی باشد. به اعتقاد نگارنده با کمی تسامح می‌توان پاتوق را از پاره‌ای تعریفات مقیدکننده به مکان رها کرد. آنچه مسلم است پاتوق ماهیتی شبه گروهی دارد پس این گروه می‌تواند در هر جا جمع شود و گفت‌وگوهای پاتوقی را برگزار کند. شاید بتوان پاتوق‌ها را مستقل از مکان فرض کرد و مکان را منسوب شده به پاتوق؛ در واقع این گفت‌وگوهای پاتوقی نیستند که به مکان و فضایی خاص منسوبند بلکه فضا و مکانی خاص را می‌توان به گروه خاصی نسبت داد. گواه ادعای یاد شده تغییر مکان جلسات پاتوقی انجمن‌هایی مانند انجمن برلن است. پس پاتوق‌ها می‌توانند از مکان مستقل باشند و به روابط افراد وابسته. درباره فضاهایی که می‌توانند استعداد پاتوق شدن را داشته باشند بیش از هر چیزی باید به یک فضای قابل تفکیک از کل فضای عمومی اشاره کرد؛ اینکه فضا چگونه می‌تواند تعریف شود و معماران چه راهکاری برای این تعریف و تفکیک دارند در حوصله این نوشته نیست، اما باید گفت که این عناصر در فضاهای پاتوقی می‌توانند به طور حیرت انگیزی سبک و خلاصه باشند و حتی افراد وظیفه تعریف فضا را بر‌عهده بگیرند. در مواقعی یک سرپناه می‌تواند فضای پاتوقی را تعریف کند؛ گاهی یک مجسمه، گاهی یک نیمکت و گاهی یک درخت می‌تواند فضای مورد نظر را به وجود آورد. می‌توان فضاهای پاتوقی را به پنج دسته تقسیم کرد؛ دسته اول فضاهایی هستند که زیر یک سرپناه تشکیل می‌شوند و مثلا پاتوق کارگران فصلی زیر پل چوبی در خیابان انقلاب می‌تواند نمونه‌ای از این دست پاتوق‌ها باشد. دسته دوم پاتوق‌هایی هستند که در اطراف یک المان شهری یا یک میدان تشکیل می‌شوند و فاقد سرپناهند؛ این پاتوق‌ها مکان مشخصی ندارند اما محدوده مشخصی دارند و در این محدوده مشخص استعداد تشکیل شدن دارند؛ مثلا در زمستان دور آتش تشکیل می‌شوند و در تابستان جایی نزدیک یک آب سردکن یا یک باجه. پاتوق موتور‌سوارهای مسافرکش نمونه پاتوق‌های دسته دوم است.دسته سوم پاتوق‌ها آنهایی هستند که مانند نمونه دوم در یک محدوده تشکیل می‌شوند اما این محدوده کاملا خطی است، مثل یک خیابان یا کوچه. در اغلب موارد این پاتوق‌ها حداقل یک وجه از عناصر تعریف کامل یک فضای بسته را دارند یعنی حداقل از یک طرف به دیوار یا چیزی شبیه به آن محدود می‌شوند. نمونه پاتوق‌های دسته سوم تجمع‌هایی است که در خیابان‌ها یا کوچه‌ها در ساعات معینی از روز دیده می‌شوند. دسته چهارم پاتوق‌ها فضاهای کاملا تعریف شده یا بسته‌اند مثل کافی شاپ‌ها یا رستوران‌ها،این فضاها استعداد زیادی برای تشکیل پاتوق‌های روشنفکری دارند مثل کافه نادری در گذشته و امروز و کافه گدو و کافه شوکا در دهه اخیر. دسته پنجم پاتوق‌ها را می‌توان پاتوق‌های سیال نامید. این پاتوق‌ها هم به نوبه خود به دو دسته تقسیم می‌شوند؛ دسته اول در فضاهای سیال اتفاق می‌افتند مثلا در اتوبوس سرویس کارکنان یک اداره یا یک تاکسی. دسته دوم پاتوق‌های سیال، محدوده‌ها یا خیابان‌هایی هستند که افراد شرکت‌کننده در پاتوق به قصد وقت‌گذرانی با اتومبیل‌های خود درآنها حاضر می‌شوند؛ این پاتوق‌ها را می‌توان پاتوق‌های Drive In نامید. نمونه پاتوق یاد شده بلوار ایران زمین در شهرک غرب است. فضاهای پاتوقی می‌توانند کاملا باز یا کاملا بسته باشند. در سطور بالا مثال‌هایی از آنچه در فضای باز می‌تواند یک فضای پاتوقی را تعریف کند عنوان شد اما در پاره‌ای موارد نیز پاتوق‌ها با حداکثر عناصر معماری تعریف می‌شوند مثل رستوران‌ها و کافی‌شاپ‌ها که شرح آنها در سطور یاد شده آمد. مطلب مهم درباره فضاهای مستعد پاتوق، گذشته از مسائل طبیعی و جوی، حس امنیت و آرامش لازم برای گفت‌وگوست. معماری پاتوق‌های ایران در گذشته و حال هماهنگی بین معماری مکان برگزاری و خط فکری جریان پاتوقی مستقر در مکان را تایید می‌کند. شاهد این مدعا تشکیل پاتوق‌هایی با گفت‌وگوهای روشنفکری مدرن در دهه‌های 20 و 30 با محوریت افرادی از جمله آل احمد و... در ساختمان‌هایی مانند کافه نادری است؛ همانطور که می‌دانید کافه نادری یکی از نخستین ساختمان‌ها با رویکرد معماری مدرن در تهران است.