گروه سیاسی:
تحولات و رخدادهای فراوانی در روزهای اخیر محور مجادلات و اظهارنظرهای سیاسی- انتخاباتی فعالان سیاسی کشور بود، اما در این میان هم به لحاظ دامنه تاثیرگذاری و واکنش و هم از حیث ورود چهره‌های سرشناس و تاثیرگذار، ماجرای «دولت وحدت ملی» از دیگر موضوعات «متمایز» و به عبارت بهتر یک رخداد سیاسی «کلان» انتخاباتی بود. به‌تبع این موضوع، اظهارنظرهای صورت گرفته و کانال‌های رسانه‌ای انعکاس‌دهنده طرح وحدت ملی تقریباً اهمیت این اتفاق و جهت‌گیری سیاسی «خاص» را نشان داد اما از دریچه ارزیابی افکار عمومی تاکنون تعریف، تحلیل، پردازش و مشخصات دقیقی از این موضوع ارائه نشده ضمن اینکه کمتر رسانه‌ای تاکنون به ویژگی‌های این طرح و نیز آثار و عوارض آن پرداخته و یا اینکه اهداف اصلی و نیز پیامدهای سیاسی آن را مورد واکاوی قرار داده است.
واکنش سیاسیون نیز خارج از این قاعده نبوده و نیست. سیاست‌ورزان هر دو اردوگاه سیاسی کشور بیشتر ترجیح داده‌اند واکنش‌های خود به این موضوع را در سطح پیام‌های ریز و درشت و پیدا و پنهان تنظیم کنند که در این میان البته سیگنال‌های مخالفان واضح‌تر و شفاف‌تر بود. مخالفت‌هایی که فقط به اردوگاه اصولگرایی محدود نشد و مرزهای برخی از گروه‌های اصلاح‌طلب را نیز شامل شد. با این وجود «موجودیت» و «مقاصد» طرح‌وحدت‌ملی تاکنون به‌طور دقیق مورد بررسی قرار نگرفته و به نظر می‌رسد برای آنکه این ایده سیاسی به‌طور شفاف در معرض قضاوت و نگرش افکار عمومی قرار گیرد، باید فرازهای مهم و نقش‌آفرین آن ذکر شود تا در ادامه رفتار گروه‌های سیاسی در قبال آن به آسانی قابل تحلیل شود.
طراح اصلی کیست؟
سکه دولت وحدت ملی در ابتدا به نام علی‌اکبر ناطق‌نوری ضرب شد و نحوه گفتار وی در برخی اظهارنظرها نیز از صحت این موضوع خبر می‌داد. در ادامه حمایت محتاطانه علی لاریجانی از این ایده، این گمانه را تقویت کرد که بلوک سنتی راست پیشگامان طرح وحدت ملی هستند؛ بویژه پس از آنکه لاریجانی توانست تحت عنوان همایش 30 سال قانونگذاری، تجمیع اضداد سیاسی در مجلس را به نمایش بگذارد، این گزاره قریب به واقعیت مي نمود. با این وجود اما بسیاری از ناظران سیاسی معتقدند، طراح و مرد پشت صحنه ایده دولت وحدت ملی کسی نیست جز حجت‌الاسلام و المسلمین اکبر هاشمی‌رفسنجانی.
صحبت‌های هاشمی‌رفسنجانی در همایش 30 سال قانونگذاری مبنی بر ضرورت وحدت «پشت سر رهبری» و همچنین واکنش از سر عصبانیت وی به واکنش اصولگرایان مخالف، مبنی بر اینکه «طرح وحدت ملی ایده اصولگرایان است و اصلاح‌طلبان مخالف آنند»؛ دو واکنش «آشکار» هاشمی‌رفسنجانی به طرح دولت وحدت ملی است اما شواهد و شنیده‌ها ماجرای دیگری را روایت می‌کنند؛ ماجرایی که موجودیت اصلی این ایده چالش‌برانگیز را برجسته می‌کند.
به نظر می‌رسد بحث‌های ابتدایی دولت وحدت ملی با هماهنگی هاشمی‌رفسنجانی انجام گرفته است و وي با حضور در همایش 30 سال قانونگذاری و تأیید تلویحی این ایده حضور خود در این پروژه را دنبال کرده است. بازوهای اجرایی وی برای این طرح در ادامه در هر دو اردوگاه پدیدار شدند به‌گونه‌ای که از یک سو تحرکات ناطق نوری و علی لاریجانی در اردوگاه اصولگرایان و نیز حمایت غلامحسین کرباسچی–در کنگره کارگزاران- در اردوگاه اصلاح‌طلبان بازی‌گردانی وی را برای پیگیری طرح دولت وحدت ملی نشان داد. در این راستا رسانه‌های وابسته به هر دو طیف نیز دست به کار شده و اقدام به پوشش این فعالیت‌ها کردند. اما آنگونه که هاشمی و بازیگران این ایده در انتظار آن بودند، این طرح با واکنش مثبت اصولگرایان نه‌تنها مواجه نشد که شدت واکنش طیف‌های مختلف اصولگرا به این موضوع باعث قرابت وحدت آنان حول مخالفت با این موضوع شد. محور این مخالفت‌ها نیز چیزی نبود جز آنکه اصولگرایان هرگونه طرحی که منجر به قدرت‌گیری جناح مقابل شود را برنتافتند و در پیام‌های خود با تجمیع با اصلاح‌طلبان مخالفت کردند.
این اتفاق اما برای هاشمی مبارک نبود، چرا که روند واکنش‌های اصولگرایان با طرح وحدت ملی نتیجه عکس داد و موجب مخالفت آنها با این طرح و البته حول محور «دولت» شد. این موضوع سبب شد تا هاشمی پس از همایش 30 سال قانونگذاری این بار در حاشیه همایش «اصل 44، موانع و راهکارها» به این اقدام اصولگرایان واکنش نشان داده و به آنها پیام دهد که «اصلاح‌طلبان مخالف دولت وحدت ملی هستند و ایده از آن ناطق و لاریجانی است». هاشمی در ادامه اقدام به آشکار کردن برخی از ویژگی‌های این طرح کرد و گفت: «اصلاح‌طلبان با ایده‌ای که منجر به رئیس‌جمهور اصولگرا و کابینه ائتلافی شود، مخالفند». این واکنش هاشمی عملاً نقش وی در این ماجرا و حساسیت او نسبت به عقیم ماندن طرح دولت وحدت ملی را نشان داد آنگونه که محمد عطریانفر عضو شاخص حزب کارگزاران نیز تحلیل کرد: هاشمی با این اظهارات به اصولگرایان سنتی پیام داده که طرح شما در نطفه خفه نشده است.
عطریانفر معتقد است این صحبت‌های هاشمی یک «پیام سیاسی به اصولگرایان» درباره دولت وحدت ملی بود. هاشمی به هرحال مجبور شد خود وارد میدان شده و حساسیتش را نسبت به عقیم شدن این طرح نشان دهد. واکنش صریح هاشمی به مخالفت اصولگرایان تا حدود زیادی نشان داد که خاستگاه ایده دولت وحدت ملی کجاست.
چرا دولت وحدت ملی؟
چرا هاشمی به دنبال مطرح کردن «دولت وحدت ملی» در مناسبات سیاسی- انتخاباتی امروز کشور است. این می‌تواند نخستین پرسش در این باره باشد. پاسخ به این سوال نیازمند ارزیابی برخی تحرکات انتخاباتی حامیان هاشمی در اردوگاه اصلاح‌طلبی است. کارگزاران سازندگی به عنوان بال اصلاح‌طلب هاشمی رفسنجانی تحرکات انتخاباتی گسترده‌ای را در ماه‌های اخیر درباره حضور یا عدم حضور خاتمی آغاز کرده است و در این میان اظهارات دو پهلوی اعضای این حزب در حمایت از کاندیداتوری خاتمی بسیار خودنمایی می‌کند.
شاید این گفته غلامحسین کرباسچی در آستانه کنگره کارگزاران که: «حامیان خاتمی توان اداره کشور را ندارند» به تنهایی موضع کارگزاران را نسبت به کاندیداتوری خاتمی نشان می‌دهد. اگر به این موضع، جلسات هاشمی‌رفسنجانی و خاتمی نیز افزوده شود نگاه کارگزاران به کاندیداتوری خاتمی آشکار خواهد شد.
کارگزاران، خاتمی را بدون اطرافیانش قابل تحمل می‌داند و در این حالت است که شايد بتوان خاتمی را در حد یک «مهره سیاسی» تعریف و از آن در تغییر آرایش انتخاباتی استفاده کرد. در چنین شرایطی کارگزاران نظر هاشمی را برای کاندیداتوری هم شرط لازم می‌داند و هم شرط کافی. به نظر می‌رسد در شرایط فعلی این موضوع برای کارگزاران و در نهایت هاشمی رفسنجانی تحقق یافته است. تاثیرگذاری هاشمی بر تصمیمات خاتمی هرچند به هیچ وجه مطلوب مشارکت و مجاهدین نیست اما موضوعی است که در کوتاه‌مدت می‌تواند برای آنان قابل هضم باشد. نگاه کارکردی کارگزاران به بازیگری خاتمی و استفاده از آن در دیگر جهات اینک می‌تواند محور پیدایش طرح دولت وحدت ملی از سوی هاشمی‌رفسنجانی باشد. هاشمی با مطرح کردن این طرح خواهان آن است تا اصولگرایان حول فرد دیگری به جز احمدی‌نژاد اجماع کنند. تحرکات وی و بازیگران این طرح موید همین موضوع است.
با این وجود اما آیا این پیشنهاد می‌تواند ضمانت داشته باشد؟ عامل اصلی پیدایش این پیشنهاد موضوع جدیدی نیست اما هاشمی این بار با چه «برگی» می‌خواهد این هدف دنبال شود. جذب خاتمی و تاثیرگذاری روی وی به همین خاطر قابل ارزیابی است.
تخریب‌های گسترده هاشمی توسط اطرافیان خاتمی و عملکرد آنها نسبت به وی در دوره قدرت اصلاح‌طلبان و نیز پاره‌ای عوامل دیگر نگاه هاشمی به قدرت گرفتن خاتمی را چندان خوشبینانه جلوه‌گر نمی‌کند اما بازی با کارت خاتمی برای ترغیب اصولگرایان به عبور از احمدی‌نژاد موضوعی است که اینک مورد پسند به نظر می‌رسد بدین شکل که اقبال اصولگرایان به دولت وحدت ملی، شرط هاشمی برای عدم کاندیداتوری خاتمی در انتخابات آتی ریاست جمهوری خواهد بود. برخی اطرافیان هاشمی بر این اعتقادند که خاتمی می‌تواند نقش مهره تعیین سرنوشت آرایش انتخابات ریاست جمهوری آینده به سود هاشمی رفسنجانی باشد. حمایت کارگزاران سازندگی از ایده دولت وحدت ملی نیز درهمين راستا تحليل مي شود. به عبارت بهتر می‌توان گفت، هاشمی به دنبال تحقق هدف «نه احمدی‌نژاد، نه خاتمی» است و در مقابل نیز اگر وحدت اصولگرایان حول احمدی‌نژاد قطعی شود در پی تحقق «هم احمدی‌نژاد، هم خاتمی» است.
اصلاح‌طلبان چه می‌گویند؟
واکنش اصلاح‌طلبان به دولت وحدت ملی را آنگونه که هاشمی رفسنجانی به زبان آورده، نمی‌توان تحلیل کرد. در اینکه برخی اصلاح‌طلبان مخالف این پیشنهاد هاشمی هستند شکی نیست، اما با قاطعیت نمی‌توان گفت حامیان خاتمی در مشارکت، مجاهدین و مجمع روحانیون مخالف ایده رفسنجانی هستند. هرچند برخی از جمله محمد سلامتی صریحاً در برابر این طرح موضع مخالف گرفتند اما گفته می‌شود برخی لایه‌های عالی‌رتبه مشارکت و سازمان مجاهدین که به شدت نگران ناکامی خاتمی در انتخابات هستند و معتقدند شکست خاتمی در برابر احمدی‌نژاد تمامی سرمایه‌های آنان را بر باد می‌دهد، با بازیگری خاتمی برای هاشمی موافقند چرا که براین باورند كه شاید بتوان حداقل به برخی از اهداف دست یافت. هدف اصلی آنها نیز عدم تداوم ریاست جمهوری احمدی‌نژاد است.
این موضوع چه با عدم کاندیداتوری احمدی‌نژاد محقق شود و چه با شکست وی در انتخابات، مطلوب این گروه‌هاست بنابراین آنها با این پیشنهاد به خاتمی موافق هستند. در همین راستا اخیرا یکی از اعضای سرشناس اصلاح طلب در نشستی تصریح کرده: «خاتمی نباید برای آمدن شرط بگذارد بلکه باید برای نیامدن شرط بگذارد». در واقع پیش شرط خاتمی برای عدم کاندیداتوری می‌تواند منطبق بر سیاست‌های رفسنجانی در پیگیری پروژه دولت وحدت ملی باشد.
واکنش اصولگرایان
پیام‌های هاشمی در اردوگاه اصولگرایان کاملا دریافت شده اما تاکنون شواهدی از پذیرش این پیام‌ها دیده نشده است. بیشتر اصولگرایان از طیف‌های گوناگون از همان ابتدای طرح این موضوع در مقابل آن موضع گرفته و ابراز مخالفت کردند. مخالفت‌هایی که هاشمی رفسنجانی را مجبور به ارائه توضیحات اندکی از سازوکار دولت وحدت ملی کرد. در این شرایط به نظر می‌رسد بیشتر اصولگرایان بر گزینه احمدی‌نژاد وحدت می‌کنند و هم از این روست که به تناوب، شخصیت‌های متنفذ از طیف‌های مختلف اصولگرایی در هفته‌های اخیر از کاندیداتوری خاتمی در انتخابات آتی استقبال کرده‌اند. در واقع استقبال از کاندیداتوری خاتمی به منزله عدم پذیرش ایده هاشمی رفسنجانی است. مخالفت اصولگرایان بیشتر بر دو محور استوار است. نخست اعتقاد آنان به تقویت اردوگاه اصلاح‌طلب در صورت پذیرش دولت وحدت ملی و دیگری اعتقاد آنان به مبانی گفتمان اصولگرایی که مصادیقش از نظر آنان در بیشتر رفتارهای دولت نمودار شده است. بر همین اساس اصولگرایان معتقد به یک صف‌کشی انتخاباتی با خصوصیت یک رقابت دوقطبی
«اصولگرا ـ اصلاح‌طلب» هستند و تحقق این ویژگی را در پذیرش پیشنهاد رفسنجانی متصور نیستند.
و اما هاشمی...
می‌توان تصور کرد هاشمی رفسنجانی اصولگرایان را در صورت عدم پذیرش دولت وحدت ملی تلویحا به کاندیداتوری خاتمی وعده خواهد داد و آنچه از رفتار اصولگرایان در برابر این پیشنهاد استنباط می‌شود، مخالفت صریح اکثریت آنان است. حال آیا هاشمی می‌تواند وعده خود را عملی سازد و خاتمی را ترغیب به کاندیداتوری کند؟ و آیا جایگاه انتهایی خود در لیست منتخبان تهران در انتخابات مجلس ششم و دیگر اهانت حامیان خاتمی را نادیده می‌گیرد؟ البته فرضیه نگاه هاشمی به استفاده از خاتمی تا حدودی می‌تواند این نگرانی‌ها را برای او تلطیف کند اما واقعیتی که هاشمی اینک در مقابل آن قرار گرفته هزینه‌های فراوان حمایت وی از کاندیداتوری خاتمی است. بدون شک تصمیم هاشمی‌رفسنجانی برای کاندیدا کردن خاتمی تصمیم آسانی نیست.
محدوده نفوذ و تاثیرگذاری هاشمی رفسنجانی در جریان اصولگرایی و نهادهای اصولگرا مشخص است. هاشمی رفسنجانی به‌واسطه سابقه انقلابی خود همواره چهره‌ای موجه نزد گروه‌های مهم و اثرگذار روحانیت است اما بدون تردید در‌نظر گرفتن واقعیات حاکمیت 8 ساله اصلاح‌طلبان و انتقادات روحانيت این واقعیت را نمایان می‌کند که هرگونه حمایت هاشمی رفسنجانی از خاتمی موجب تغییرات اساسی در نگرش این گروه‌ها نسبت به هاشمی می‌شود. تجدید نظر در مناسبات با هاشمی قطعا منفذهای نفوذ در اردوگاه اصولگرایی را برای همیشه در مقابل هاشمی می‌بندد. لذا این موضوع پذیرفته شده و سهل‌الوصول است که حضور همزمان هاشمی در هر دو اردوگاه اصولگرا و اصلاح‌طلب در شرایط فعلی دیگر امکان‌پذیر نیست. اما رصد این اتفاقات در سطحی کلان مناسباتی دیگر را قابل بررسی می‌کند.
اینک و بویژه پس از به قدرت رسیدن احمدی‌نژاد، مرزبندی‌های گروه‌های سیاسی کشور، صف‌کشی واقعی سیاسی در ایران را آشکار کرده است. به اعتقاد بسیاری از بزرگان اصولگرا عرصه سیاسی کشور اکنون شاهد قرارگیری حامیان انقلاب و حامیان غرب در مقابل یکدیگر است. بسیاری از کارشناسان معتقدند خط‌کشی اصولی و کلان مناسبات سیاسی کشور بدین شکل است. همانگونه که مقام معظم رهبری چندین بار بر آن تاکید فرمودند، گفتمان دولت نهم منطبق بر گفتمان انقلاب است و اینکه می‌توان دولت نهم را مصداق گفتمان انقلاب تعریف کرد. در این شرایط قطعا مخالفان بنیادین و ایدئولوژیک دولت نهم به عنوان حامیان گفتمان غرب قابل شناسایی هستند. البته منتقدان سیاست‌های اجرایی دولت در این محدوده قرار نمی‌گیرند. اكنون به اعتقاد اصولگرايان حمایت‌های آشکار غرب به‌ویژه آمریکا از تغییر مرزبندی‌های سیاسی گذشته در ایران خبر می‌دهد. با در نظر گرفتن این شرایط رفتار انتخاباتی گروه‌ها و شخصیت‌های سیاسی در انتخابات آتی می‌تواند معرف قرارگیری آنان در هر کدام از این صف‌کشی‌ها باشد. در واقع انتخابات آتی ریاست جمهوری یک رقابت سنگین میان حامیان انقلاب و حامیان غرب است. با این وجود آیا اصرار هاشمی رفسنجانی بر مخالفت با دولت با تهدید حمایت از خاتمی می‌تواند خارج از این محدوده و صف‌کشی‌ها تحلیل شود؟ ویژگی‌های گروه‌های سیاسی حامی خاتمی مشخص است و قابل تعریف در فضای ترسیم شده کلان سیاسی کشور. حمایت صریح روز گذشته ابراهیم یزدی از کاندیداتوری خاتمی به درک این صف‌کشی‌ها کمک می‌کند. در این شرایط آیا بازی با خاتمی برای کاندیداتوری، در جبهه اصولگرايي تعبیری جز قرار گیری در جبهه مقابل جبهه انقلاب دارد؟
با تمام این تفاسیر باید دید ایده دولت وحدت ملی در ادامه به چه شکلی دنبال خواهد شد. همان وحدت ملی که رهبر معظم انقلاب چندی پیش پس از مطرح شدن آن در برخی محافل سیاسی درباره آن اینگونه فرمودند: «وحدت ملی اینک در کشور جاری است».