بسیاری قفقاز را پس از خاورمیانه مهم‌ترین منطقه جهان می‌دانند و این منطقه به‌عنوان یکی از ژئوپلتیک‌ترین و ژئواستراتژیک‌ترین مناطق دنیا محسوب می‌شود. قفقاز به عنوان یکی از مهم‌ترین مناطق جهان در عرصه تقابلات میان قدرت‌های بزرگ بعد از جنگ گرجستان علیه جمهوری‌های اوستیای جنوبی و آبخازیا اهمیت ویژه‌ای یافته است. اکنون و پس از اضمحلال شوروی سابق، چشم طمع غرب و آمریکا به این منطقه دوخته شده است و در حال حاضر رقابتی سخت میان غرب و روسیه برای ایفای نقشی استراتژیک در این حوزه وجود دارد.
در این میان ارمنستان به عنوان یکی از سه جمهوری قفقاز بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و آغاز درگیری‌های قره‌باغ جایگاه ویژه‌ای را در راستای سیاست خارجی کشورمان به خود اختصاص داده است. با توجه به اهمیت این موضوع، «وطن امروز» در گفت‌وگوی اختصاصی با سید‌علی سقائیان، سفیر کشورمان در ارمنستان، نقش این کشور در تحولات منطقه‌ای و جایگاه آن در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران را بررسی کرده است.
ویژگی‌های روابط ایران و ارمنستان چیست؟ چه عواملی این دو کشور را برای هم مهم می‌سازد و سبب نزدیکی تهران و ایروان در تعاملات بین‌المللی می‌شود؟
جمهوری اسلامی ایران و جمهوری ارمنستان به واسطه اشتراکات فراوان فرهنگی، قومی و تاریخی از یکسو و قرار داشتن در شرایط مهم ژئوپلتیک و ژئواستراتژیک و همچنین وجود فرصت‌ها و الزامات محیطی، از مناسبات و روابط خوبی برخوردار بوده و ضمن درک این ضرورت در سالیان متمادی، توانستند به اعتماد متقابل و صداقت رفتاری دست یابند که استمرار آن می‌تواند تضمین توسعه همه‌جانبه و حصول رفاه اجتماعی برای دولت و ملت دو کشور باشد.
لذا مطلوب دو کشور است که به توسعه این جایگاه‌ها و نقش‌ها و همچنین به تاثیرگذاری آن بیندیشند، ضمن آنکه دو کشور قرابت‌های بسیار زیادی از نظر فرهنگی به یکدیگر دارند که وجود این قرابت‌ها یکی از مهم‌ترین علل همگرایی تهران و ایروان محسوب می‌شود. جمهوری اسلامی ایران که در همسایگی قفقاز جنوبی قرار دارد، ضمن درک اهمیت و موقعیت این منطقه که قدرت‌های فرامنطقه‌ای یا برون‌منطقه‌ای را تحریک به حضور بیشتر و نقش‌پذیری می‌کند، در تلاش است تا این اندیشه و نگرش را بارور سازد که کشورهای منطقه‌ای با اهتمام بیشتر و توسل به اقدامات و مواضع صادقانه می‌توانند بر چالش‌های محیطی فائق آیند و به توسعه همه‌جانبه منطقه قفقاز همت گمارند، ضمن آنکه نباید فراموش کرد تخطی در اصول همجواری و تخریب امنیت منطقه‌ای به همه کشورهای همسایه و کل کشورهای منطقه آسیب می‌رساند و همین امر ضرورت مشارکت و حساسیت کشورهای منطقه برای جلوگیری از آسیب‌های غیرمحاسبه شده را بیشتر می‌کند. علاوه بر این، حضور جامعه ارمنی در جمهوری اسلامی ایران هم سرمایه‌ای عظیم برای توسعه مناسبات فیمابین محسوب می‌شود چرا که این اقلیت، نمایندگان و سفرای کشور ارمنستان ارزیابی می‌شوند که هم به واسطه حضور و مشارکت موثر و فعال در روندهای اجتماعی و توسعه‌ای جمهوری اسلامی ایران و هم به واسطه انتقال کیفیت رفتار مناسب و کاملا شهروندی جمهوری اسلامی ایران با آنها می‌تواند نمونه‌ای از رفتار اسلامی و ایرانی با ادیان مختلف و خاصه با ملت همسایه و دوست تلقی شود.
همانگونه که اطلاع دارید، اقلیت ارمنی در جمهوری اسلامی ایران با 2 نماینده در مجلس شورای اسلامی ایران ضمن برخورداری یکسان از ابزار پارلمان، برخواسته‌ها و نیازهای جامعه ارمنی تاکید می‌کنند.
از این‌رو سال‌ها زندگی جوامع ارمنی و ایرانی در کنار یکدیگر، ضمن تامین ارتباطات، ابزارهای جدیدی را برای تقویت مناسبات دو کشور نیز فراهم ساخته است که می‌توان بیش از پیش و به صورت کاربردی‌تری از آنها بهره گرفت.
آیا روسیه به عنوان کشوری که حرف اول را در این منطقه می‌زند، با حضور جمهوری اسلامی در منطقه موافق است یا حضور ایران را در تقابل با منافع خود می‌داند؟
روسیه به واسطه درک متقابل اندیشه‌های مشابه جمهوری اسلامی ایران در مورد آسیب‌های احتمالی حضور قدرت‌های برون‌منطقه‌ای همچون آمریکا و اروپا در منطقه و تلاش در جهت کاهش اثرات یکجانبه‌گرایی آمریکا و حق غیرقانونی دخالت این کشور در همه مناطق جهان، حضور فعال و موثری در روندهای منطقه‌ای دارد و در این گذار از حضور و مشارکت جمهوری اسلامی ایران در جهت کاهش آسیب‌های احتمالی استقبال می‌کند. همکاری‌های سه‌جانبه‌ای که در حال حاضر بین جمهوری اسلامی ایران، ارمنستان و روسیه در جریان است، در همین راستا قابل ارزیابی است و باید کوشید با یافتن حلقه‌های مشترک و پیوند زننده بر پیوستگی‌ها و ارتباطات گسترده عمق بخشید.
عامل آمریکایی تا چه اندازه بر روابط ایرانی – ارمنی تاثیر می‌گذارد و آیا می‌تواند موجب تخریب یا توقف این روند شود؟
ایالات متحده آمریکا در پیگیری سیاست‌ها و رویکردهای منبعث از تئوری یکجانبه گرایی خود، سعی در بهره‌گیری از فضاهای ایجادی در منطقه جهت اثرگذاری بر روند منطقه‌ای در چارچوب سیاست‌های خود دارد که این امر در صورت عدم نظارت و مراقبت همه‌جانبه از سوی کشورهای منطقه‌ای، در نهایت خسران زیادی را برای کل کشورهای منطقه به همراه خواهد داشت. گسترش و نقش‌پذیری‌های مستمر عامل آمریکایی در روندهای مختلف منطقه‌ای، فضای اعتماد موجود بین کشورها را آسیب‌پذیر می‌سازد.
مناقشه قره‌باغ به عنوان یکی از پرمخاطره‌ترین مسائل منطقه قفقاز مطرح است، جمهوری اسلامی ایران چگونه می‌تواند در تحولات آتی آن موثر باشد؟
جمهوری اسلامی ایران به واسطه مناسبات حسن‌همجواری با ارمنستان و آذربایجان و همچنین درک ضرورت‌ها و ملزومات منطقه‌ای و اتخاذ مواضع بی‌طرفانه در سال‌های اولیه و درگیری‌های قره‌باغ، کوشید تا با بهره گیری از ابزارها و تجارب خود موجبات توقف جنگ و درگیری میان کشورها را فراهم سازد که این امر در سال 1993 در مقطعی موجب آتش‌بس و توقف کوتاه‌مدت جنگ و خونریزی بین دو کشور شد که به خاطر مداخله و همچنین عدم علاقه‌مندی برخی قدرت‌ها از حل مناقشه توسط ایران و با میانجیگری تهران، شاهد تداوم این توفیق و همچنین دستیابی به توافق اصولی و صلح دائم نشدیم.
جمهوری اسلامی ایران در مقاطع متعددی ضمن یادآوری و تاکید بر ضرورت حل چالش‌های منطقه‌ای با توسل به همگرایی‌ها، بر آمادگی و علاقه‌مندی خود جهت حل و فصل اختلافات و دستیابی به صلح دائمی بین دو کشور تاکید کرد که بار دیگر به واسطه نفوذ قدرت‌های فرامنطقه‌ای و مطمئنا به لحاظ کسب منافع ملی خود صرفا با حضور ایران به عنوان ناظر و میهمان گفت‌وگوهای دو طرف در یک مورد موافقت کردند، اما تهران ضمن اعلام علاقه‌مندی به حل و فصل مناقشات منطقه‌ای بر آمادگی برای ارائه و بهره‌گیری از تجارب میانجیگرانه خود در افغانستان، تاجیکستان و عراق در جهت حل و فصل مناقشه قره‌باغ تاکید دارد و معتقد است هرگونه اقدامی در این راستا باید با درک و رعایت حساسیت‌های منطقه‌ای و محیطی همراه باشد.
این در حالی است که افزون بر زمینه‌های سیاسی، در بسترهای دیگر هم زمینه همکاری دو کشور فراهم است. در تمام بسترهای تجاری،کشاورزی، صنعتی و انرژی دو طرف همکاری خوبی دارند، بویژه در زمینه انرژی امید است که با اتخاذ گزینه‌های اصولی این همکاری در آینده نیز توسعه بیشتری یابد.
موانع مناسبات اقتصادی ایران و ارمنستان کدامند؟
به نظر می‌آید آن‌طور که باید و شاید بخش خصوصی دو کشور از تمامی پتانسیل خود استفاده نمی‌کند و دو طرف باید تلاش بیشتری برای حضور این بخش در عرصه‌های مختلف همکاری داشته باشند. درباره مبادلات تجاری مشکل خاصی وجود ندارد و چنانچه مانعی به وجود آید دو طرف سریعا با مذاکره در جهت رفع آن اقدام می‌کنند. در عرصه حمل و نقل مسلما احداث یک راه جدید می‌تواند نسبت به تسریع در حمل و نقل جاده‌ای کمک کند.
به واقع، روابط اقتصادی ارمنی ـ ایرانی از ظرفیت‌ها و پتانسیل‌های خوبی برخوردار است که از مهم‌ترین آن می‌توان به عزم و اراده مقامات ارشد و دولت‌ها اشاره کرد ضمن آنکه در سالیان اخیر مسیرهای ارتباطی و مواصلاتی و ابزارهای بهره‌گیری از همه توانایی‌ها فراهم شده است. البته باید اذعان داشت که طرفین هنوز نتوانسته‌اند همتراز ظرفیت‌ها و پتانسیل‌های موجود گام بردارند که به نظر می‌رسد دستیابی به این امر نیازمند تلاش و فعالیت بیشتر است.
خط لوله گاز ایران – ارمنستان چه نقشی از لحاظ تامین امنیت انرژی ارمنستان دارد؟
جایگاه ایجاد یک خط لوله جدید گاز در امنیت انرژی ارمنستان واضح است و نیاز به توضیح ندارد. درباره ترانزیت گاز از ارمنستان به دیگر کشورها نیز این پتانسیل وجود دارد و امید می‌رود در آینده با بررسی‌های کارشناسی از این ظرفیت به خوبی استفاده شود. در آینده نزدیک هم هشتمین کمیسیون مشترک بین دولتی در تهران تشکیل خواهد شد و طی آن افزایش حجم مبادلات تجاری و تسهیلات گمرکی، همکاری‌ها در عرصه کشاورزی، ارتباطات حمل و نقل، انرژی و دیگر زمینه‌ها مورد بررسی قرار خواهد گرفت. همزمان، طرفین مذاکرات خود را در رابطه با به پایان رساندن پروژه‌های مشترک ادامه خواهند داد.
جمهوری اسلامی ایران در سالیان اخیر با افزایش توانمندی‌ها و سازماندهی قابلیت‌های اقتصادی، حضور و فعالیت در خارج از مرزهای کشور را تجربه کرده است. این حضور و مشارکت فعال که در خدمت مناسبات رو به گسترش با کشورهای دوست و همکار بوده است، ضمن توسعه حجم مبادلات اقتصادی و تجاری، ظرفیت‌های جدید همکاری اقتصادی را فراهم ساخته است.
صدور خدمات فنی و مهندسی، فعالیت در عرصه‌های انرژی، گاز، برق و... و سرمایه‌گذاری در بخش‌های پایه‌ای از جمله اقدامات جمهوری اسلامی در ارمنستان بوده است که تداوم رونق اقتصادی ارمنستان و رفاه اجتماعی ملت ارمنی را در پی خواهد داشت.
طرح احداث پالایشگاه نفت در مرز ایران – ارمنستان تا چه اندازه واقع‌بینانه و از لحاظ اقتصادی توجیه شده است؟
مطالعات امکان‌سنجی فنی و اقتصادی احداث پالایشگاه در ارمنستان در جریان است و تاکنون چندین‌بار مذاکرات سه‌جانبه ارمنی ـ ایرانی و روسی صورت گرفته است. به هرحال تمامی مسائل به نتیجه مطالعات بستگی دارد.