آقای جهانگیریان! یکی از آخرین فعالیت‌های هنری شما، داوری پانزدهمین «جشنواره تئاتر کودک» اصفهان است. برای ورود به بحث نظرتان را درباره جشنواره بفرمایید و بگویید که مهم‌ترین دستاورد جشنواره امسال چه بود؟
من در جشنواره امسال مسؤولیت هیات داوری انجمن نویسندگان کودک و نوجوان را داشتم و دبیر سمینارهای آموزشی بودم و باید بگویم نه‌تنها جشنواره تئاتر کودک که هر جشنواره دیگری نباید محدود به همان چند روز برگزاری بشود. زیرا مهم‌ترین نقطه قوت جشنواره‌هایی از این دست، تداوم آن است که در غیر این صورت شاهد رشد آن نخواهیم بود. درباره تئاتر کودک هم همین‌طور است. البته صرفا از مرکز هنرهای نمایشی انتظار نداریم تا در تداوم این جشنواره تلاش کند و در اعتلای آن بکوشد، واقعیت این است اگر بخواهیم جشنواره باکیفیتی داشته باشیم باید در طول سال، گروه‌های تئاتری را شناسایی کنیم. من به‌عنوان یکی از اعضای دفتر تئاتر کودک مرکز هنرهای نمایشی همواره آمادگی خود را برای کمک به بهبود کیفیت جشنواره اعلام کردهام. بارها این پیشنهاد را داده‌ام که یک ماه قبل از برگزاری جشنواره تئاتر کودک، ما به شهرستان‌ها برویم و آثاری که به‌زعم داوران گزینش و برای حضور در جشنواره انتخاب شده‌اند را یک بار دیگر مورد بازبینی قرار دهیم و در کنار آن به متن و اجرا نیز کمک کنیم. متاسفانه در دوره‌های مختلف برگزاری جشنواره دیده می‌شد که به دلیل نبود این ویژگی، اغلب گروه‌های تئاتری دچار مشکل بودند و به‌طور کلی هدایت‌کننده خوبی نداشتند. در صورتی که همان طور که اشاره کردم ضرورت احیای تئاتر کودک، بازبینی بعد از بازبینی است اما در مجموع دستاوردی که جشنواره امسال به همراه داشت همان شور و شوق و روشنایی چراغی بود که به همت برگزارکنندگان جشنواره و گروه‌های تئاتری حفظ شده بود. به نظرم دیدار گروه‌های تئاتری با یکدیگر مهم‌ترین دستاورد این جشنواره است که فرصت خوبی را برای آشنایی‌ها فراهم می‌کند. علاوه بر آشنایی، این گروه‌ها می‌توانند با یکدیگر ارتباط برقرار و حتی متون خود را رد و بدل کنند. ضمن اینکه گروه‌هایی که در جشنواره مورد تقدیر واقع می‌شوند با دلگرمی به کار خود ادامه دهند و این یکی از راه‌های ارتقابخشی هنر بوده است. به‌عنوان مثال من در سال‌های 55 یا 56 که نوجوانی 19 ساله بودم نمایشنامه‌ای با عنوان «در حاشیه کویر» نوشتم. این نمایشنامه در جشنواره تئاتر در شهرستان‌ها رتبه اول را کسب کرد که برای من در آن سن و سال انگیزه خوبی برای ادامه کارم بود.
البته ارزیابی جشنواره پس از اتمام آن هم می‌تواند برای آینده راهگشا و کارساز باشد.
بله، انتظار می‌رفت که در پایان جشنواره، دبیر و اعضای گروه و همچنین اداره کل ارشاد اصفهان در نشستی به ارزیابی کلی جشنواره و نارسایی‌های آن بپردازند. زیرا اگر این ویژگی‌ها در پایان جشنواره‌ها لحاظ نشود ما نه‌تنها پیشرفت نکرده‌ایم بلکه درجا زده‌ایم. هرچند باید توجه داشت که برگزاری جشنواره تئاتر کودک، کار ساده‌ای نیست و فراموش نکنیم آنچه به بالندگی و شکوفایی تئاتر ما کمک می‌کند این است که آدم‌های اجرایی که در بطن جشنواره فعالیت می‌کنند، دغدغه تئاتر کودک داشته باشند و در عین حال وجود نابلدان نیز می‌تواند به این حوزه ضربه وارد کند. هرچند قصد ندارم زحمات دوستان اصفهانی را در این جشنواره نادیده بگیرم اما تصور می‌کنم گاه وجود افرادي در بخش‌های مدیریتی، آسیب‌های جدی را به تئاتر کودک وارد کرده است. بنابراین امیدوارم در دوره‌های بعد حتما به جای اشخاص اداری از افراد اجرایی کارآمد و آشنا به مقوله تئاتر استفاده شود.
برخی اعتقاد دارند در حال حاضر فقر ادبیات دراماتیک و فولکلور، روند حرکتی تئاتر کودک را کند کرده است، نظر شما در این‌باره چیست؟
نمی‌توان مرزبندی درستی نسبت به این جریان انجام داد. اما به‌هر حال نمایشنامه‌نویسان می‌توانند به رویکردهای خلاقانه‌تری دست یابند. چون ادبیات عامه ما ظرفیت مطلوبی دارد که متاسفانه به ورطه تکرار افتاده است. بچه‌ها چقدر باید در نمایش‌ها، گرگ، دیوها و صحنه‌های تکراری را ببینند. در حالی که ظرفیت آثار ما بویژه در زمینه فولکلور بالاست؛ هرچند هنوز این گنج‌های گران به صحنه راه نیافته است. به نظرم نویسندگانی که قصد دارند عملکرد خلاقانه‌تری در زمینه نمایشنامه‌نویسی داشته باشند، باید حتما به مطالعه عمقی ادبیات عامه و فولکلوریک بپردازند تا از دل این متون بتوانند گنجینه‌های خوبی استخراج کنند. تصور می‌کنم لازمه دستیابی به این مساله، شناسایی بن‌مایه‌های بومی و ملی و تزریق آن به ادبیات دراماتیک است.
قبول دارید که تئاتر در قیاس با دیگر رشته‌های هنری نتوانسته به تحولات چشمگیری دست یابد؟هرچند بروز پاره‌ای پیشرفت‌ها بعد از پیروزی انقلاب در حیطه تئاتر را نمی‌توان نادیده گرفت.
من در سال 58 که با «iti» (انستیتوی بین‌المللی تئاتر) همکاری داشتم، گزارش مشروحی از وضعیت تئاتر کودک ارائه دادم. در سال 85 نیز بار دیگر گزارشی نوشتم که به وضعیت تئاتر کودک اشاره کردم. نکته تاسف‌برانگیز و مشترک در این 2 گزارش این بود که هیچ تغییری از سال 58 تا 85 در این حیطه دیده نمی‌شود. در واقع نباید برای خوشامد دیگران، به خود و تاریخ دروغ بگوییم. واقعا انتظار ما در این حوزه برآورده نشده است. اما بعد از پیروزی انقلاب هیچ نهاد سازمان‌یافته‌ای وجود نداشت.
متاسفانه تلویزیون هم به‌عنوان پرمخاطب‌ترین رسانه، در این زمینه کار خاصی انجام نمی‌دهد.
در سال‌های اخیر من به همراه دوستانی چون قاضی نظام، شهرام کرمی و دیگران جلساتی را با مدیر گروه کودک شبکه یک (محمد میرکیانی) گذاشتیم و از او خواستیم در تلویزیون برنامه‌ای نیز به تئاتر کودک و نوجوان اختصاص دهد که متاسفانه این امر تا امروز محقق نشده است.
این بی‌توجهی در حالی است که من از طرف انجمن نمایشگران خانه تئاتر کودک و نوجوان کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و دفتر کودک و نوجوان مرکز هنرهای نمایشی و همچنین انجمن نمایشگران خانه تئاتر این قول را می‌دهم که نهادهای نامبرده آمادگی همکاری لازم با تلویزیون و آموزش و پرورش را دارند. دلیل اصلی پافشاری ما برای تخصیص برنامه‌ای به تئاتر کودک و نوجوان در تلویزیون این است که از این طریق می‌توانیم از این مکان و از این مسیر به آموزش تئاتر به کودکان و نوجوانان در شهرهای دور کمک کنیم. البته به شرط اینکه ساعت یک نیمه‌شب را به تئاتر کودک و نوجوان اختصاص ندهند و سعی کنند با گنجاندن آن در طول روز و در کنار سایر برنامه‌های روزمره به رشد و ارتقای علاقه‌مند‌ان تئاتر کمک کنند. از دل تلویزیون است که می‌توان نیازهای مخاطبان کودک و نوجوان را برطرف کرد.
البته غیر از تلویزیون نهادهای دیگری مثل آموزش و پرورش در پیشبرد تئاتر کودک نقش فراوانی دارند که باید بیشتر نمود داشته باشد.
بله. علاوه بر آموزش و پرورش، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان هم، زمانی مرکز توجه به تئاتر کودک بود و حتی این توجه تا جایی پیش رفت که به طور مرتب مربی تئاتر به شهرستان‌ها اعزام می‌شد و کانون هر ساله جشنواره کودک برگزار می‌‌کرد. من در صحبتی که با محسن چینی‌فروشان (مدیرعامل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان) داشته‌ام درباره رنگ باختن مقوله تئاتر کودک در کانون از وی سوال کردم، او پاسخ داد: «من به تئاتر شخصا علاقه‌مندم و حاضرم در این زمینه آمادگی خود را برای حمایت اعلام کنم و در صورت افزایش بودجه کانون آماده‌ایم تا مرکز تئاتر کانون را فعال کنیم».
جالب اینجاست که تعداد بچه‌های علاقه‌مند به تئاتر هم کم نیستند، بچه‌مدرسه‌ای‌ها واقعا بازی در تئاتر و تماشای آن را دوست دارند.
با این همه باعث تاسف است که ارگان‌های مربوطه در حالی به تئاتر کودک توجهی نشان نمی‌دهند که ما از دورترین نقاط ایران حتی جزیره هرمز نوجوانانی داریم که تلفنی متقاضی و خواهان آموزش تئاتر در شهرشان هستند. به نظرم حوزه هنری می‌تواند به سهم خود در دل دیگر برنامه‌هایش به راه‌اندازی واحدی به نام تئاتر کودک و نوجوان بپردازد. در حال حاضر مرکز هنرهای نمایشی قدم‌های خوبی برای تئاتر کودک برداشته است. البته قرار بود ردیف بودجه مستقلی به تئاتر کودک در مرکز هنرهای نمایشی اختصاص داده شود که به خاطر وجود مشکلاتی،
این امر محقق نشد.
اما با وجود این کم‌لطفی‌ها برگزاری جشنواره تئاتر کودک و نوجوان را می‌توان مهم‌ترین دستاورد دفتر کودک و نوجوان در مرکز هنرهای نمایشی دانست. این دفتر همچنین اخیرا در طرحي به حمایت از پایان‌نامه‌های دانشجویی و اعزام هنرمندان برای آموزش تئاتر به شهرستان نیز پرداخته است. مسلما اجرایی شدن تمام این موارد برای تحکیم تئاتر کودک و نوجوان مفید است. علاوه بر اینها علاقه شخصی «حسین پارسایی» به تئاتر کودک و نوجوان را نمی‌توان در این مقوله بی‌تاثیر دانست. شاید به این خاطر که پارسایی پیش‌تر در قم به فعالیت در حیطه تئاتر کودک پرداخته بود و دغدغه‌های این رشته را به خوبی می‌شناسد.
فکر می‌کنم یکی از مشکلات تئاتر کودک هم اختصاص ندادن مکان مناسب برای اجراها باشد. به‌عنوان مثال ما به غیر از تالار هنر که مخصوص طیف کودکان و نوجوانان است، تالار دیگری را بویژه در تئاتر شهر برای تئاتر کودک مشاهده نمی‌کنیم. نظر شما چیست؟
همین طور است. ما هم اعتقاد داریم اگر سالن‌های بیشتری به تئاتر کودک و نوجوان اختصاص یابد بهتر است. زیرا تئاتر شهر به دلیل واقع شدن در موقعیت جغرافیایی مطلوب در مقایسه با دیگر مکان‌های نمایشی ایده آل است، بویژه اینکه در سال آینده قرار است مترو نیز در این منطقه راه‌اندازی شود. من همین‌جا از فرصت استفاده می‌کنم و به مدیریت مترو پیشنهاد می‌کنم این ایستگاه را به نام ایستگاه تئاتر شهر نامگذاری کنند .
ابراهیم فروزش (کارگردان سینما) جایی درباره رمان «هامون و دریا»ی شما گفته بود که این رمان تمام قواعد یک فیلمنامه خوب را داشته است و بر همین اساس هم فیلمی با اقتباس از رمان شما ساخته، با توجه به سابقه‌تان چقدر هنگام نوشتن رمان، نگاه سینمایی به آن دارید؟
من این سعادت را داشته‌ام که در رشته ادبیات نمایشی تحصیل کنم و در این رشته‌ها تاثیری از 2 حیطه فیلمنامه‌نویسی و نمایشنامه‌نویسی را نیز تجربه کردهام. این رشته‌ها تماما روی من تاثیرات خاص خود را گذاشت تا حدی که من هنگام نوشتن یک داستان، گویی فیلمنامه می‌نویسم. در واقع بسیاری از آثار من بیش از آنکه نوشتاری باشند به‌تبع این تاثیر، حالت تصویری پیدا می‌کنند. یعنی تصویر غالب است بر کلام. هرچند من سعی می‌کنم از توضیحات کلامی پرهیز کنم. گمان می‌کنم این شیوه بیشتر مورد توجه کودکان و نوجوانان هم باشد. شاید به این خاطر که امروز با وجود گسترش رسانه‌های تصویری چون اینترنت، طیف کودک و نوجوان با قالب‌های بصری بیشتر ارتباط برقرار می‌کنند، این مولفه در 2 کتاب تازه‌ام که زیر چاپ است بیشتر به چشم می‌خورد. در رمان «مزد خط» کار کاملا سینمایی است و فقط به یک دکوپاژ احتیاج دارد. در «ترکه انار» نیز نگاهم به آدم‌های داستان سینمایی است. به هر حال من سعی کردهام در آثار داستانی خود بیشتر بر زبان سینما تکیه کنم و در کنار آن از دیالوگ‌های نویی از تئاتر بهره ببرم.
رمان «هامون و دریا» به واسطه مضمون عاشقانه‌ای که دارد، رمانی لطیف و جذاب برای مخاطبان نوجوان به شمار می‌رود. نخست درباره شکل‌گیری ایده این داستان بفرمایید و دیگر اینکه چرا با وجود اینکه تم عاشقانه در آثار نوجوانان معمول نیست این ژانر را انتخاب کردید؟
من بیشتر تمایل دارم درباره تم عاشقانه کار صحبت کنم. صرف‌نظر از آثاری که برای کودکان نوشته‌ام تمام داستان‌هایی که برای نوجوانان تالیف کردهام دارای فضای عاشقانه بوده‌اند. گرایش من به سمت و سوی این مضمون به خاطر این است که در حال حاضر شاهد فضایی خالی میان نوجوانان هستم که درنتیجه این فضای خالی، رشد خشونت بیشتر از هر چیز دیگری به چشم می‌خورد.
این در حالی است که تا وقتی یک نوجوان نتواند مفهوم دوست داشتن را خود تجربه کند، شهروند، پدر، مادر، همکار و در مجموع انسان خوبی هم نخواهد شد. حتی خود «شهریار» که در حال حاضر مشغول نگارش زندگینامه‌اش هستم در این‌باره می‌گوید: «اگر عشق زمینی را تجربه نکرده بودم هرگز نمی‌توانستم عشق آسمانی را درک کنم.» به نظر می‌رسد سختگیری در مقوله دوست‌داشتن بویژه درباره فیلم و کتاب موجب می‌شود ادبیات عاشقانه به شکل سالم رشد نکند.
پس باید بپذیریم که تا چند سال آینده با نسلی روبه‌رو هستیم که نمی‌توانیم چیزی را از آنها پنهان کنیم. خب، چه بهتر که روش صحیح دوست داشتن را به آنها بیاموزیم.
شما فرض کنید اگر یک فیلم سینمایی قرار باشد از تلویزیون پخش شود و در تبلیغ آن بنویسند دیدن فیلم برای زیر 16 سال ممنوع است، اطمینان داشته باشید حتما زیر 16 ساله‌ها به تماشای آن خواهند نشست. این تصور ماست که فکر می‌کنیم باید در زمینه روابط عاطفی نوجوانان به منع کردن بپردازیم.
عمدتا تبعات این منع کردن‌های مطالعه نشده، تخریب بوده است تا آبادانی. از سویی دیگر ابراز نکردن علاقه به یکدیگر می‌تواند جور دیگری ضررآفرین باشد. چنانچه امروز اگر سری به دادگاه‌های خانواده بزنیم، مشاهده می‌کنیم که یکی از علل جدایی‌ها در نگفتن این جمله محبت‌آمیز است. بنابراین من تصمیم گرفتم حالا که نمی‌توان درونمایه‌های عاطفی را در ادبیات رسمی به کار گرفت، در ادبیات داستانی واردش کنم.
به جز این رمان که تبدیل به فیلم شد، آثار دیگری از شما هم تبدیل به اثر سینمایی می‌شود؟
پیش از این ابراهیم فروزش، داستان «شازده کدو» و محمدعلی طالبی داستان «دفترچه مشکل‌گشا» را به فیلم تبدیل کردند. اخیرا خسرو معصومی و سیروس حسن‌پور پیشنهاد داده‌اند از روی رمان جدیدم یعنی «ترکه انار» فیلمی بسازند که احتمالا احمد کاشانچی هم تهیه‌کنندگی آن را برعهده خواهد گرفت.