چهار دهه است که منجمان و دانشمندان ایرانی در حسرت داشتن یک رصدخانه داخلی هستند تا اطلاعات و آمارشان درباره فضای بی کران و لایتناهی آسمان را از ورودی‌های وطنی به دست آورند. این حسرت دیرینه باعث شد که بسیاری از محققان علم نجوم و فیزیک در دانشکده‌های علوم پایه دانشگاه‌های معتبر کشور دور هم جمع شوند و تا رسیدن به نتیجه مورد نظر دست از کار نکشند. هدف اصلی این تحقیقات ساخت یک رصدخانه ملی بود که البته کار چندان آسانی هم نبود. در حال حاضر این علم در دنیا در دست چند کشور قرار دارد و حتی کشورهای منطقه نیز نیازشان را در این زمینه از طریق اروپایی‌ها تامین می‌کنند. اما دغدغه‌های پژوهش، بررسی و ساخت یک رصدخانه در متر و عیار «ملی» آنقدر پیچیده و پر هزینه است که بسیاری از کشورها تاب و تحمل هزینه کردن بر سر آن را ندارند. تعیین محل مناسب برای استقرار رصدخانه، انتخاب اندازه و طول تلسکوپ، انتخاب قطر و جنس آیینه و... فاز اول مطالعات ساخت یک رصدخانه است که گاه سال‌ها طول می‌کشد. دکتر سعدالله نصیری قیداری، مدیر کمیته مکان‌یابی رصدخانه ملی وقتی به خاطرات گذشته باز می‌گردد به یاد مشکلات مسیر می‌افتد، مشکلاتی که گاه باعث به تاخیر افتادن پروژه می‌شده: از 40سال پیش همیشه آرزوی اخترشناسان ایرانی این بوده است که رصدخانه‌ای مجهز داشته باشند. به همین دلیل با تشکیل شورای راهبردی رصدخانه ملی ایران در معاونت پژوهشی وزارت علوم، کار مکان‌یابی رصدخانه ملی ایران با مساعدت مرکز علوم پایه زنجان و انجمن نجوم ایران از سال 79 شروع و مطالعات دقیق نجومی، هواشناسی و ژئوفیزیک در نقاط مختلف کشور برای شناسایی محل‌های مطلوب برای تاسیس این رصدخانه صورت گرفت. این استاد دانشگاه زنجان می‌افزاید: اما مدت‌های زیادی این طرح به دلیل مشکلات مالی و عدم تخصیص اعتبارات لازم راکد مانده بود. با این همه پروژه رصدخانه ملی ایران در سال 1382 در هیات دولت به تصویب رسید و بر اساس برنامه‌ریزی‌های انجام شده قرار شد تا سال 87 بعد از اتمام کار مکان‌یابی، کار ساختمان‌سازی آن آغاز شده و در سال 1388 که مصادف با سال جهانی نجوم است، این رصدخانه راه‌‌اندازی شود. بنا گفته مسوولان پیش‌بینی می‌شود که این رصدخانه، مهم‌ترین رصدخانه منطقه و خاورمیانه شود. انتخاب مکان، چالش اساسی
در حالی که نصیری قیداری قول داده بود تا نیمه تابستان امسال کار مکان‌یابی رصدخانه به پایان برسد، صبح دیروز خبر به اتمام رسیدن آن روی خروجی خبرگزاری‌ها قرار گرفت. همان روزها نیز وی از سختی‌های کار مکان‌یابی گفت و تاکید کرد: با توجه به وسعت کشور ایران و دارا بودن ارتفاعات و مکان‌های مختلف در کشور در نهایت چهار منطقه در خراسان جنوبی، کرمان، کاشان و قم بعد از مطالعات دقیق هواشناسی، ژئوفیزیک و پارامتر دید نجومی انتخاب شد. این استاد دانشگاه زنجان گفت: پس از مطالعات بیشتر و عمیق‌تر 2 مکان از محل‌های یاد شده حذف شد و در حال حاضر تنها 2 منطقه یعنی ارتفاعات کاشان و قم باقی مانده است که با اندازه‌گیری پارامترهای دیگری مانند مقدار آب قابل بارش در سطح جو و روشنایی آسمان، مکان نهایی رصدخانه ملی ایران به زودی قطعی خواهد شد. وی با اشاره به اینکه ایران و هند تنها کشورهای منطقه هستند که مکان‌یابی را با استفاده از متخصصان داخلی انجام داده‌اند، به ایسنا گفت: مکان‌یابی رصدخانه‌های تمام کشورهای منطقه را کشورهای غربی و روسیه انجام داده‌اند. نصیری درباره زمان در نظر گرفته شده برای مکان‌یابی اظهار داشت: 8 سال زمان صرف شده برای مکان‌یابی، متناسب با سایز تلسکوپ مورد استفاده در رصدخانه بوده و با توجه به میانگین جهانی، زمان مورد قبولی است و این امر مدیون برنامه‌ریزی و تلاش پیوسته و مستمر همراه با تحمل رنج و مشقت فراوان بوده است که امیدواریم با راه اندازی رصدخانه جواب تمامی زحمات دوستان را بدهیم. اما نکته مهم این است که با پایان گرفتن برنامه 8 ساله مکان‌یابی رصدخانه که 4 سال آن با تحقیقات میدانی و داده‌گیری‌های محیطی همراه بوده، کشور ما به فناوری و دانش پیشرفته‌ای از مکان‌یابی دست یافته است و از این پس می‌تواند این دانسته‌ها و مهارت‌ها را به کشورهای دیگر منتقل کند. این نخستین دانش پایه و فناوری پیشرفته‌ای است که طرح رصدخانه ملی ایران را برای ایرانیان به ارمغان آورده است و مسلما پا به پای تکمیل مراحل بعدی باز هم خواهد آورد.
یک شب نجومی در بزرگ‌ترین رصدخانه جهان
یکی از رصدخانه‌های مهم دنیا مائوناکیا نام دارد. این رصدخانه که در مجاورت اقیانوس آرام و در جنوبی‌ترین نقطه جزیره هاوایی بر فراز قله آتشفشانی مائوناکیا قرار دارد چهار هزار و 200 متر بالاتر از سطح دریاست و یکی از مهم‌ترین سایت‌های رصدی جهان به شمار می‌رود که شرایط آب و هوایی و جغرافیایی ایده‌آلی دارد، به‌طوری که آسمان صاف، تاریک و بدون ابر این منطقه، رطوبت پایین و خشکی شدید هوا در کنار داشتن دامنه دید نجومی مناسب، آن را رصدخانه‌ای منحصر به فرد کرده است. این موسسه نجومی که در سال 1967 به‌وسیله دانشگاه هاوایی با بودجه‌ای بالغ بر 2 بیلیون دلار تاسیس شده است دارای 11 تلسکوپ بزرگ است که هر کدام از آنها به موسسات مختلف از کشورهای کانادا، فرانسه، انگلستان و ... تعلق دارند. به دلیل مرتفع بودن منطقه و قرار داشتن رصدخانه‌های اصلی در ارتفاع بسیار بالا به بازدیدکنندگان توصیه می‌شود حداکثر برای 30 دقیقه در محل بمانند. همچنین به کسی اجازه دیدن آسمان به‌وسیله تلسكوپ‌های اصلی و ماندن در محل رصدخانه‌ها در شب داده نمی‌شود و در ارتفاع 2 هزار و 775 متری، مرکزی برای بازدیدکنندگان ساخته شده است. برای حضور در محل به بازدیدکنندگان توصیه می‌شود با تورهای مسافرتی همراه شوند زیرا وسایل نقلیه معمولی نمی‌توانند شیب تند جاده را طی کنند. این منطقه بسیار آرام است و تقریبا هیچ‌گونه امکانات غذایی، پمپ بنزین و دستشویی عمومی و حتی تلفن اورژانس ندارد و نزدیک‌ترین خدمات پزشکی هم حداقل 2 ساعت با مرکز رصدی فاصله دارند.