محسن جندقی: ایران‌چک‌های 100 هزار تومانی از امروز توزیع می‌شود تا بعد از 3 سال دوباره شاهد وارد شدن شبه‌اسکناس 7 رقمی باشیم. چک‌پول‌ها، پول رسمی محسوب نمی‌شوند اما به کمک مبادلات درشت می‌آیند و حمل و نقل پول را آسان می‌کنند. ایران‌چک یک‌میلیون ریالی یا همان 100 هزار تومانی در سال 1389 وارد چرخه بانکی و مالی شد اما به علت اشکالات حقوقی یک سال هم دوام نیاورد و جمع آوری شد. حالا قرار است همان ایران‌چک‌های 100 هزار تومانی که از بهمن 1389 جمع‌آوری شده و در خزانه بانک مرکزی باقی‌مانده، جایگزین پول‌های فرسوده شود.
چک‌پول‌های بانکی
چاپ ایران‌چک یا چک‌پول‌ها توسط بانک مرکزی از بهار سال 1387 آغاز شد و تا پیش از آن 12 بانک ایرانی اقدام به انتشار چک‌پول می‌کردند. مسؤولان بانک مرکزی در سال 1386 اعلام کردند به منظور رفع مشکلات ناشی از انتشار چک‌پول‌های بانکی و تسهیل بیشتر مبادلات در کشور در پی مصوبه هیات وزیران، مبادرت به انتشار چک‌پول‌ها می‌کنند البته بانک مرکزی سیاست چاپ ایران‌چک توسط این بانک را سیاستی موقتی عنوان کرده بود. در پی این اقدام برای اولین بار در مردادماه سال 87 چک‌پول‌های بانک مرکزی روانه بازار و جایگزین ایران‌چک‌های متعدد و بدون پشتوانه بانک‌ها شد. انتشار چک‌پول توسط بانک‌ها نه‌تنها باعث اضافه برداشت آنها از منابع بانک مرکزی شده بود و هر روز به میزان آن افزوده می‌شد بلکه بانک‌ها بدون پشتوانه خلق پول می‌کردند. براساس اعلام بانک مرکزی، رواج گسترده ایران‌چک‌ها توسط بانک‌ها تبعات منفی زیادی به همراه داشت که از آن جمله می‌توان به تشدید رشد بی‌رویه نقدینگی، تضعیف انضباط و ثبات پولی، کاهش کارآمدی سیاست‌های پولی و افزایش تورم در کشور اشاره کرد. بانک مرکزی برای مقابله با این شگرد بانک‌ها وارد عمل شد و اعلام کرد از این پس بانک‌ها دیگر اجازه چاپ چک‌پول را ندارند و این کار را بانک مرکزی انحصاری انجام خواهد داد؛ بدین ترتیب انتشار چک‌پول توسط بانک مرکزی از آن زمان آغاز و تاکنون ادامه داشته است. جالب اینکه محمود بهمنی، رئیس کل وقت بانک مرکزی مخالف چاپ ایران‌چک‌ها بود و در همان زمان اعلام کرد چاپ ایران‌چک توسط بانک مرکزی برای ساماندهی وضعیت انتشار چک‌پول‌های بانک‌ها که بدون پشتوانه اقدام به انتشار می‌کردند و به افزایش نقدینگی در جامعه دامن می‌زد، انجام شد. چک‌پول‌های منتشر شده توسط بانک مرکزی از آن زمان تاکنون با توجه به فقدان اسکناس درشت و اینکه پشت‌نویسی نمی‌شد، عملا نقش پول درشت را ایفا می‌کند. بعد از چاپ ایران‌چک 50 هزار تومانی، ایران‌چک‌های 100 هزار تومانی هم در سال 1389 وارد مبادلات شد اما به علت ایرادات حقوقی در همان سال هم جمع آوری شد.
ایران‌چک درشت نقدینگی را افزایش نمی‌دهد؟
هر اسکناس درشتی که چاپ و توزیع می‌شود افکار عمومی ایران آن را به حساب کاهش ارزش پول ملی می‌گذارند. چاپ پول و چک‌پول درشت به معنای بی‌ارزش شدن اسکناس‌های کوچک است و این واقعیت تلخی است. هدف اصلی چاپ اسکناس و شبه‌اسکناس‌های درشت راحت‌تر شدن مبادلات بانکی و مالی است و این حکایت از همان واقعیت انکارناپذیر دارد که ارزش پول ملی نسبت به سالیان گذشته کمتر شده اما آیا چاپ ایران‌چک درشت در آینده، نیز موجب افزایش نقدینگی و کاهش ارزش دوباره پول ملی می‌شود؟ مسؤولان اعتقاد دارند چون ایران‌چک‌های 100 هزار تومانی جایگزین پول‌های فرسوده می‌شود این اتفاق رخ نخواهد داد. در سال‌های اخیر به دلیل نرخ بالای تورم، ارزش مبادلاتی اسکناس‌های موجود کاهش یافته بنابراین برای رفع نیاز‌های مبادلاتی به چاپ اسکناس یا شبه‌پول مانند ایران‌چک یکصد هزار تومانی در جامعه نیاز است اما نکته‌ای که در این رابطه نباید فراموش کرد این است که ایران‌چک، شبه‌پول محسوب می‌شود. انتشار چک‌پول به‌رغم اینکه حجم پول در گردش را بالا می‌برد اما در مجموع نقدشوندگی شبه‌پول از اسکناس کمتر است بنابراین بانک مرکزی برای تعدیل آثار روانی به جای اسکناس، شبه‌پول چاپ می‌کند و این مساله باعث خواهد شد در حساب‌های بانک مرکزی نیز حجم پول در گردش بالا نرود. برخی نیز معتقدند اسکناس در مقایسه با شبه‌پول از درجه نقدشوندگی بالاتری برخوردار است بنابراین چاپ اسکناس درشت در شرایط فعلی می‌تواند تورم موجود را تشدید کند. هم‌اکنون حدود 60 تا 70 درصد مبادلات پولی کشور با ایران‌چک 50 هزار تومانی صورت می‌گیرد، در حالی که سهم آن در ترکیب پولی (فیزیکی) 4 تا 5 درصد از 8 میلیارد اسکناس است. برای مبادلات نقد در کشور، بیش از 371 هزار میلیارد ریال اسکناس و مسکوک در جریان وجود دارد که 190 هزار میلیارد ریال- حدود 51 درصد- ایران‌چک بانک مرکزی است و از نظر تعداد 4/5 درصد اسکناس‌های کشور را شامل می‌شود. محمود احمدی، دبیرکل بانک مرکزی در این زمینه گفت: انتشار اسکناس درشت‌تر، باعث کاهش هزینه‌های تولید و انتشار اسکناس و مسکوک برای بانک مرکزی خواهد شد و از طرف دیگر، مبادلات نقد برای مردم نیز آسان‌تر می‌شود. همچنین چند سال پیش بانک مرکزی برنامه‌ای برای انتشار چک‌پول‌های درشت 200 هزار تومانی نیز داشت و تعدادی از این چک‌ها را هم چاپ کرده بود که البته بعدها این برنامه منتفی شد، در اصل این بانک برنامه‌ای را در این زمینه پیش‌بینی کرده بود و حتی برای این منظور چک‌پول‌های جدید را نیز طراحی و تعدادی هم چاپ کرده بود.