این روزها که همه درگیر حل کردن مشکل ترافیک پایتخت هستند و ترافیک به یک «مجله جدول» بدل شده که همه اقشار جامعه در حال تماشای تلویزیون و خوردن تخمه به حل آن نیز فکر می‌کنند، دعوای پلیس راهنمایی و رانندگی تهران بزرگ و مدیرعامل شرکت سهامی نمایشگاه‌های بین‌المللی به اوج خود رسیده است. یکی با تکیه بر مصوبه سال 82، نمایشگاه و مسؤولان آن را به تعطیلی و بستن درها تهدید می‌کند و دیگری از 300 میلیون تومان پولی می‌گوید که برای کنترل ترافیک اطراف نمایشگاه پرداخته است. سخن امروز همه مسؤولان، ترافیک محدوده اطراف نمایشگاه بین‌المللی است و جمعی که با برپایی هر نمایشگاه-چه تخصصی و چه غیرتخصصی- به سمت محدوده اوین نزدیک می‌شوند و خیابان‌های اطراف را در محاصره ماشین‌ها قرار می‌دهند. نگاهی گذرا به پیشینه ترافیک این محدوده، راهکارهای ارائه شده تاکنون و بررسی مشکلات پیش‌رو می‌تواند ما را به اصل ماجرا برساند و درهای قضاوتی تازه را به رویمان بگشاید.پیشینه ساخت نمایشگاه بین‌المللی
تهران به واسطه پایتخت بودنش و برخورداری از وجهه‌های جهانی و بین‌المللی باید فضایی برای برقراری ارتباط با دیگر کشورها داشته باشد که روی مباحثی چون صادرات و واردات تاکید کند. شاید اگر در طرح جامع تهران (که در سال 1347 به تصویب رسید) محل نمایشگاه در زمین‌های وسیع جنوب دهکده اوین تعبیه شد، به خاطر نقش پررنگ این مکان در پوسته خارجی شهر، از نگاه تجاری، بازرگانی، و نوآوری‌های صنعتی بود به شکلی که کارکرد نمایشگاه بین‌المللی به عنوان ویترینی از توانایی‌های داخلی و میدان ورود و خروج محصولات و تولیدات تبدیل شد. به همین دلیل برای بالا بردن توان دسترسی چنین نقطه استراتژیکی از همان ابتدا خیابان‌ها و اتوبان‌های مختلف نمایشگاه را احاطه کردند و مسیرهای تردد آن را به پایانه‌های حمل و نقل عمومی و کشوری متصل کردند. احمد سعیدنیا، استادیار گروه شهرسازی دانشگاه تهران نیز در خاطرات خود با اشاره به این موضوع می‌گوید: محل نمایشگاه در آن هنگام و در طرح جامع تهران در ناحیه‌ای قرار داشت که دارای کمترین تراکم مسکونی و تجاری بود و به عنوان یک باغشهر باید مورد حفاظت قرار می‌گرفت.
در این طرح، توسعه این منطقه از نظر بافت مسکونی در نظر گرفته شده اما هیچگونه تصوری از پدیده فعلی شهرنشینی در این بخش نبوده و مسیرها و معابر تعیین شده برای یک دهم شرایط کنونی نیز نبوده است اما کارشناسان شهری معتقدند عدم استفاده اصولی از کارکردهای نمایشگاه بین‌المللی موجب بروز بحران شهری در این منطقه شده است. بنیامین کیخسروی، کارشناس شهری در این باره می‌گوید: در واقع نمایشگاه از زمانی به عنوان یک مشکل و معضل در تهران شناخته شد که وزارت بازرگانی دولت هفتم نقش بین‌المللی و جهانی نمایشگاه را پشت گوش انداخت و آن را به حقیرترین سطح خود یعنی به محلی برای خرید و فروش و معاملات محلی کشاند. وی می‌افزاید: با این کار نمایشگاه بین‌المللی به بازار خرید و فروش لباس عید و نوشت‌افزار هنگام مهر تبدیل شد و در رقابتی که بین نمایشگاه و بازارهای خرید و فروش در شهر به وجود آمده بود، نمایشگاه تبدیل به بازار مکاره‌ای شد که تنها منافع اقتصادی و سیاسی وزارت بازرگانی را تامین می‌کرد!
این اتفاق نه چندان میمون، حجم سفرهای درون شهری را به سمت نمایشگاه افزایش داد و علاوه بر وارد کردن بار ترافیکی فراوان به اتوبان چمران، روزگار اهالی آن منطقه و همسایگان نه‌چندان نزدیک نمایشگاه را تیره و تار کرد. مردمی که یا برای تفریح مجانی به نمایشگاه می‌رفتند یا برای خرید خرده جنس‌های ارزان، هیچ کدام مخاطب اصلی نمایشگاهی با قد و قواره نمایشگاه بین‌المللی تهران نبودند.
در همین حال و هواست که اولین گره‌های ترافیکی اطراف نمایشگاه شکل می‌گیرد و واژه ترافیک همراه و همساز برگزاری نمایشگاه‌های مختلف می‌شود. علی‌اکبر لبافی، کارشناس‌ارشد عمران در شاخه راه و ترابری که روزگاری سرپرست گروه کارشناسی وزارت بازرگانی و مامور تحقیق در مساله انتقال نمایشگاه بوده در این باره می‌گوید: در بخش مطالعات ترافیکی این مجموعه، مطالعات ما روی 2 محور مهم ترافیکی متمرکز بود. اول، ترافیکی که به واسطه برپایی نمایشگاه‌ها در محل فعلی آن ایجاد می‌شود و تاثیر آن بر حجم ترافیک منطقه و شهر و دوم، بررسی کارایی مسیرهای اصلی اطراف نمایشگاه. در حال حاضر بیشترین عاملی که برای انتقال نمایشگاه بیان می‌شود، اثرات منفی محور اول است، در حالی که در مطالعاتی که ما انجام داده‌ایم، اثرات منفی محور دوم را بسیار بیشتر از اثرات منفی محور نخستین دیدیم.وضعیت امروز و حاشیه‌های آن
باوجود مخالفت‌ها و اعتراضات صورت گرفته، برگزاری سه نمایشگاه همزمان که مخاطبان غیرتخصصی را هم به نمایشگاه بین‌المللی می‌کشاند صدای پلیس راهنمایی و رانندگی تهران بزرگ را درآورد و به مسؤولان نمایشگاه هشدار داد که در صورت تکرار چنین مساله‌ای درهای نمایشگاه را خواهد بست. تاریخچه این مساله به سال 82 برمی گردد و دوره‌ای که احمدی‌نژاد در کسوت شهردار پایتخت، با انتقاد از ترافیک اتوبان چمران و دیگر مسیرهای این محدوده براساس توافقنامه‌ای با وزارت بازرگانی خواستار انتقال نمایشگاه ظرف 2 سال آینده به یک مکان جدید شد و اعلام کرد که تا آن زمان برگزاری نمایشگاه‌های پرازدحام در محل فعلی ممنوع خواهد بود. اما طلوع نمایشگاه بین‌المللی جدید از افق شهر آفتاب به علت نبودن سرمایه‌گذار به بن‌بست رسید و اکنون این بیابان لم‌یزرع، همچنان منتظر سرمایه‌داران چشم رنگی است! اینها همه در حالی است که پس از رفتار تند و تیز رئیس پلیس راهنمایی و رانندگی تهران، حسینی، مدیرعامل شرکت سهامی نمایشگاه‌های بین‌المللی ایران گفت که در نامه‌ای که عوامل یگان انتظامی نمایشگاه‌های بین‌المللی نوشته‌اند تاکید شده است، هیچ موردی که دلیل بر تاثیر نمایشگاه‌ها بر ترافیک اطراف نمایشگاه باشد مشهود نیست! از سوی دیگر طبق قراردادی که بین راهنمایی و رانندگی و شرکت نمایشگاه‌های بین‌المللی به امضا رسیده است، مبلغی حدود 300 میلیون تومان برای برقراری نظم و امور ترافیکی اطراف نمایشگاه در ایام برگزاری نمایشگاه‌ها در سال 87 اختصاص یافته است.گره‌های کور ترافیکی
به همان دلیلی که 40 سال پیش، کلنگ نمایشگاه در بدنه شهری پایتخت به زمین خورد، امروز نیز نیاز به وجود این سازه شهری در بدنه شهر به شدت احساس می‌شود و انتقال آن به نقطه‌ای نامعلوم می‌تواند زمینه‌ساز بحران‌های بیشتر در بحث واردات و صادرات باشد آنچنانکه مدیرعامل شرکت سهامی نمایشگاه‌های بین‌المللی نیز در پاسخ به سرهنگ هاشمی می‌گوید: سخنان اخیر برخی عوامل راهنمایی و رانندگی که مکررا به آن دامن می‌زنند، موجب ناآرامی اقتصادی شده و حرکتی ضداشتغال و ضدتولید به شمار می‌رود و قطعا ادامه این روند موجب دلسردی صنعت و فعالان بخش تولید شده و به بی‌نظمی و بی‌ثباتی دامن خواهد زد. اما به نظر می‌رسد که با توجه به نارضایتی ساکنان این محدوده باید فکری به حال همسایگان نمایشگاه هم کرد تا در آتش ترافیک نمایشگاه نسوزند. به اعتقاد کارشناسان ترافیک، می‌توان با جابه‌جایی برنامه‌های نمایشگاه، کاهش برگزاری نمایشگاه‌های همزمان، ترغیب یا حتی اجبار مردم به استفاده از وسایل نقلیه عمومی برای دسترسی به نمایشگاه و... معضل ترافیک ایجاد شده به واسطه برپایی نمایشگاه‌ها را تا سطح قابل قبولی کاهش داد. در حال حاضر در شهرهایی چون دوبی، سانفرانسیسکو، پاریس، سیدنی و...60درصد از سفرهای درون‌شهری که به سمت نمایشگاه‌ها انجام می‌شود با وسایل نقلیه عمومی و تنها 40درصد آن به‌وسیله اتومبیل‌های شخصی است اما در کشور ما وضع دقیقا برعکس و البته تاسف‌بارتر از این‌هاست. اجرای برنامه‌هایی چون بالا بردن هزینه پارکینگ در نمایشگاه، همکاری ماموران انتظامی برای کاستن از بار ترافیکی خیابان‌ها در روزهای برپایی نمایشگاه‌هایی که مخاطب بالا دارند، منتقل کردن نمایشگاه‌های غیرتخصصی یعنی نمایشگاه‌هایی با بیش از 30هزار نفر مراجعه‌کننده در روز، تکمیل پروژه‌های شبکه راهی و بزرگراهی منطقه و ایجاد تقاطع‌های ناهمسطح (بزرگراه چمران - سئول، همت - رسالت، کردستان حدفاصل نیایش تا چمران، نیایش به‌صدر و...) به طور قطع می‌تواند بر بار ترافیکی این منطقه غلبه کند. ترافیکی که به‌قول مهندس سعیدنیا ناشی از نمایشگاه‌های تخصصی علوم و فنون نیست، بلکه ناشی از هجوم مردم برای مراجعه به بازار مکاره‌ای است که وزارت بازرگانی برای بهره‌برداری از فضای نمایشگاه پدید آورده است.آخر ماجرا با کیست؟
با در نظرگرفتن سیاست‌های اعمال شده بر نمایشگاه و دیدگاه‌های نادرست فعلی درباره برپایی نمایشگاه‌ها، انتقال آن به هر نقطه‌ای از تهران در واقع انتقال مشکلات به آن نقطه است و فرقی نمی‌کند که این نقطه کجای تهران باشد، با ایجاد نمایشگاه در آن محل نیز دوباره شاهد حلقه‌های گره خورده ترافیکی خواهیم بود. براساس داده‌های آماری، نمایشگاه تهران، تنها در 40درصد از روزهای سال فعال است. از سوی دیگر در 90درصد از زمان‌هایی که نمایشگاه دایر است، مراجعه‌کنندگان آن کمتر از 10هزار نفر در روز هستند که بررسی‌های انجام شده نشان می‌دهد، به لحاظ کنترل ظرفیتی و ترافیک، این تعداد مشکلی برای راه‌ها و بزرگراه‌های اطراف نمایشگاه ایجاد نمی‌کنند، چراکه بزرگراه چمران در روزهای عادی نیز ترافیک اشباعی دارد، پس بود و نبود تعداد دیگری خودرو نیز تاثیر چندانی بر ترافیک آن نخواهد داشت. فقط در 10درصد از نمایشگاه‌های برپا شده، تعداد بازدیدکنندگان بیشتر از 10هزار نفر بوده و تاثیرات آن بر ترافیک محسوس است.این آمار نیز مربوط به چهار نمایشگاه عمومی پوشاک، کتاب، خودرو و کامپیوتر است. این 10درصد نمایشگاه‌ها، به عبارتی 4درصد از روزهای سال را به خود اختصاص می‌دهد. یعنی چیزی حدود 20روز!
به نظر می‌رسد توجیه انتقال نمایشگاه به خاطر 20روز ترافیک توجیهی چندان منطقی نباشد. از طرفی خیلی از مخالفان این طرح معتقدند که طرح انتقال نمایشگاه به نقطه دیگری از تهران فقط و فقط برای سوء‌استفاده عده خاصی از زمین‌های بکر مکان فعلی نمایشگاه است. چنانچه تغییر کاربری نمایشگاه فعلی به یک مرکز تجاری بزرگ، هتل یا یک مرکز تفریحی در دستور کار قرار گیرد سود غیرقابل باوری از انتقال نمایشگاه عاید گروه نامشخصی می‌شود که همین عامل پای اراده مخالفان را در مخالفت قطعی با انتقال نمایشگاه استوار می‌کند اما به قول واعظ آشتیانی تمام این حرف و حدیث‌ها از خیلی وقت پیش مطرح بوده و فقط جنجال بر سر هیچ است. چراکه اولا زمین نمایشگاه فعلی موقوفه است و اگر بخواهند تغییر کاربری در آن ایجاد کنند باید این مطلب به تصویب کمیسیون ماده 5 برسد اما آیا زمین‌های عباس‌آباد، حصارک و بسیاری از مناطق دیگر که در محدوده حریم بوده، آماج حملات ساخت و ساز‌های غیرقانونی نشده است؟ پس چطور می‌توان از این زمین بکر چند هزار هکتاری چشم پوشید؟ آیا نمی‌توان بستر ارتکاب به چنین اعمالی را فراهم نکرد و جلوی چنین دست‌درازی‌هایی را گرفت؟
محل فعلی نمایشگاه قابل قبول است
جعفر تشکری‌هاشمی*: محل فعلی نمایشگاه بین‌المللی با توجه به راه‌های دسترسی خوبی که دارد کاملاً قابل قبول بوده اما مشکل اصلی استفاده نامناسب از این مکان مناسب است. نمایشگاه در حال حاضر به محلی برای تفریح و تفرج خانواده‌ها تبدیل شده و مشکل اصلی این است که بسیاری از شهروندان برای گشت‌وگذار به این محل مراجعه می‌کنند بنابراین طبیعی است که این نمایشگاه «تخصصی» به پارک عمومی بدل شده باشد چرا که اکثر بازدیدهای انجام شده از نمایشگاه غیرکارشناسی بوده و بسیاری از مراجعه‌کنندگان به دنبال دریافت اقلام تبلیغی هستند. اگر صرفاً کارشناسان و متخصصان به نمایشگاه مراجعه می‌کردند مشکلی به‌وجود نمی‌آمد. مشکل زمانی آغاز شد که این مکان با شرایط موجود اقدام به برگزاری نمایشگاه‌های عمومی پربیننده کرد چون برای برگزاری اینگونه نمایشگاه‌ها هیچگونه هماهنگی با مدیریت شهری نمی‌شود و این امر موجب می‌شود ما خود را در مقابل یک عمل انجام شده ببینیم در صورتی که اگر با شهرداری تهران پیش از برگزاری هر نمایشگاه هماهنگ شود می‌توانیم حمل و نقل عمومی مورد نیاز را تا حد امکان برای رفت‌وآمد به نمایشگاه تدارک ببینیم و با این روش بار عمده‌ای از روی دوش ترافیک خیابان‌های آن محدوده برداشته می‌شود. از طرف دیگر اگر بازدیدکنندگان از نمایشگاه براساس ثبت‌نام اینترنتی و دعوت قبلی در محل حاضر شوند و از ورود افراد متفرقه به آن جلوگیری شود مشکلات موجود برطرف خواهد شد.
* معاون حمل و نقل و ترافیک شهرداری تهران