برخی از منتقدان سرسخت آمریکایی راز موفقیت و استوار باقی ماندن بسیاری از فیلم‌های محبوب تاریخ سینما را دور ماندن آنها از جوایز رده «الف»سینمایی می‌دانند. قدیمی‌ترهای عرصه نقدنویسی در دفاع از این نظریه، «همشهری کین» اورسن ولز را وارد میدان می‌کنند. منتقدانی که اگر در اواخر دهه 40 میلادی به طرح این موضوع فکر می‌کردند که چطور به چنین محصول عجیبی (که در سال 1941 فرم در سینما را دگرگون کرد) به غیر از یک اسکار بخش فیلمنامه، هیچ جایزه‌ای از بخش‌های اصلی، مانند بهترین فیلم، بهترین کارگردانی یا بهترین بازیگر تعلق نمی‌گیرد یا اگر به فکر دفاع از اثر روشنفکر سینمای خودشان می‌افتادند و در اواخر دهه 50 میلادی از «شب شکارچی» ریچارد لوتون به عنوان بهترین فیلم تاریخ سینما یاد می‌کردند و در دهه 60 «بانی و کلاید» آرتور پن را فصل جدید سینما و شکسته شدن تابوها می‌دانستند، در عین حال از «آغاز جریان حق‌کشی» در آکادمی، صاحب خوراک ویژه‌ای برای نوشتن مقاله‌های جنجال برانگیزشان می‌شدند. بسیاری از آنها با سطح پایینی از دانش تنها به دلیل نفوذ، در ستون‌های هفتگی خود بارها سینما را تا حدی اشتباهی تعریف کردند؛ حتی اگر در روزهای حساس به درستی از «همشهری کین» یا «12 مرد خشمگین» سیدنی لومت دفاع کرده باشند که آن اثر نیز با وجود تمام نوآوری‌های کارگردان جوانش با بی مهری محض اعضای آکادمی اسکار مواجه شد. اما نکته اینجاست که منتقدان مشهور چه در آمریکا و چه در اروپا چقدر تابع صداقت هستند؟ یا اصولا هر حق‌کشی را در مقاله‌های پرمخاطبشان منعکس می‌کنند؟ پاسخ از نظر نگارنده منفی است و البته باید گفت موضوع تنها به دنیای حرفه‌ای‌ها مربوط نمی‌شود، در کشور خودمان هم این مساله دامنه وسیعی دارد اما ربطی به نگاه این مقاله ندارد که قرار است نقدی بر جشنواره کن که سه روز پیش به پایان رسید، باشد.
واقعیت این است که این توی ذوق زدن‌ها برای کارگردانان مطرح تنها به باند بازی منتقدان مربوط نمی‌شود. در حقیقت بخش مهمی از پنهان ماندن توانایی‌های سینما به دانش پایین منتقدان سینمایی و بیش از حد ژورنالیست گونه رفتار کردن آنها برمی‌گردد و در نهایت به جایی می‌رسد که پیش از برگزاری جایزه معتبر «گلدن گلوب» کارگردانان مشهوری که شاید بارها صاحب این جایزه شده باشند در محافل خصوصی بابت اینکه چطور در چنین جایزه معتبری بیشترین نفوذ متعلق به خبرنگاران هالیوودنویس است، آن را به تمسخر بگیرند.
کن؛ پافشاری بر قواعد
چنین شرایطی البته در مدلی کاملا خفیف‌تر در مورد کن هم وجود دارد. بسیاری از فیلمسازان مشهور با فلسفه انتخاب و بویژه نوع انتخاب رئیس بخش داوران مشکل دارند که در کنار مسؤولان اصلی برگزاری کن از بیشترین حق رای برای اهدای جایزه اصلی – نخل طلا- برخوردار است؛ رئیسی که معمولا یکی از بازیگران مشهور سینماست.
سال گذشته که‌شان پن به عنوان رئیس هیات داوران انتخاب شده بود خیلی‌ها گفتند نگاه بشدت سلیقه‌ای و حساسیت‌های بالای او به بسیاری از مسائل موجب کنار رفتن آثاری شایسته شد و در نهایت پیروزی «کلاس» از فرانسه را رقم زد. امسال اما انتخاب مسؤولان کن ایزابل هاپرت فرانسوی بود که البته از خوش شانسی‌اش با آرامش توانست تا روز آخر روی صندلی ریاست، کارش را انجام دهد.
هاپرت به اندازه شان پن دشمن نداشت و به اندازه دایان کروگر آلمانی –رئیس کن چند سال پیش- هم رویش حساسیت وجود نداشت و مثل استیفن فریرز انگلیسی هم نبود که به اعتقاد خیلی‌ها هیچ ربطی به کن نداشت و چند سال پیش به عنوان رئیس بخش اصلی انتخاب شد. آرامش هاپرت اما دلیلی برای پنهان ماندن سیاست‌ها و خط فکری این فستیوال نبود. مثل هر فستیوال دیگری در دنیا کن هم خط فکری و قواعدی برای اهدای جایزه وسوسه انگیزش دارد و بی‌شک هیچ فستیوالی به اندازه کن روی قواعد حتی تا حدی عجیبش، پا فشاری نمی‌کند تا جایی که واژه «کن سیاسی» را به ادبیات سینمایی اضافه کرده است. شکی نیست که کن امروز سیاسی می‌اندیشد اما سوال این است که کدام فستیوال امروز فاقد این نگاه است؟ در شرایط فعلی جهان هر پدیده‌ای به سیاست نزدیک و در قسمت‌هایی آلوده‌اش شده است؛ از یک فستیوال رده پایین آسیایی گرفته تا مشهورترین رویداد سینمایی جهان. تمام این پدیده‌های جذاب با توجه به تغییرات جهان با افت و خیز و تغییر نگاه‌ها به سمت خودشان مواجه می‌شوند. بله، جوایزی که کن در دهه 70 به فیلمسازان مستعد آن روزهای آمریکا – کوپولا(2 بار) و اسکورسیزی – اهدا کرد انتخاب‌های جذابی بودند. اما کسی بود بگوید یا بنویسد اتفاقا کن در آن مقطع بیش از امروز تحت تاثیر رویدادهای سیاسی جهان بوده است. «راننده تاکسی» مارتین اسکورسیزی حکایت سرباز افسرده آمریکایی بود که از ویتنام به کشورش برگشته بود و نیویورک را برای خودش همچون میدان جنگ ویتنام ترسیم می‌کرد. «مکالمه» کوپولا افشاگری‌های فراوانی نسبت به سیستم روز آمریکا داشت و در نهایت «اینک آخرالزمان» دوباره از خود کوپولا به عنوان تند‌ترین اثر سینمایی علیه سیاست‌های آمریکا در زمان جنگ ویتنام ساخته شده بود و می‌بینید که این سه اثر در یک مقطع 5 ساله در دهه 70 صاحب نخل طلا شدند که به نوعی حاصل اختلاف فکری بسیاری از روشنفکران وقت اروپا با سیاست‌های آمریکا و در نهایت جنگ غیرمستقیم آنها به عنوان سینماگر با سیاستمداران ینگه دنیا بود.
از لحاظ هنری کن عاشق غافلگیری سینمایی است. امروز که 70 سال از حیاتش می‌گذرد هنوز هم به ستاره شدن فکر می‌کند. در حضور برادران کوئن، جولین اشنابل، دیوید فینچر و خیلی‌های دیگر در کن 2007 جایزه را به فیلمساز گمنام رومانیایی می‌دهد. در اوج انتقاد‌های تند علیه مایکل مور، «فارنهایت 11/9» را صاحب نخل طلا می‌کند و کلی تصمیم عجیب و غریب دیگر می‌گیرد تا خاص و ویژه جلوه کند. در کن قواعد دیگری هم وجود دارد، مثلا اگر فیلمسازی کهنه کار برای بهترین آثارش در کن ناکام شده باشد می‌تواند نخل را روزی برای اثر متوسطش دریافت کند. کن ممکن است در اوج شما را زمین بزند اما این قدرت را هم دارد كه در بدترین روزتان که دیگر انگیزه‌ای برای دریافت نخل طلایی ندارید آن را به شما اهدا کند که البته به اعتقاد نگارنده اگر همه این قواعد حتی تا حدی دست و پاگیر نبودند کن هم هرگز به عنوان جذاب‌ترین فستیوال سینمایی جهان مطرح نمی‌شد. شکی نیست که کن امروز باانگیزه‌ترین رویداد سینمایی دنیاست.
و اما کن 2009
چند ماه پیش اسکار2009 تحت تاثیر بحران جهانی اقتصاد با شمایلی جمع و جور و با فضای دهه 40 برگزارشد. تاثیر بحران اقتصادی در فستیوال برلین هم به چشم آمد. افتتاح برلین با فیلم «بین‌المللی» تام تیکور مصداق بارز این تاثیر بود. کن اما به شکل آگاهانه‌ای خودش را از قرار گرفتن در مساله‌ای خاص دور نگه داشت و با تاکید روی نگاه هنری و نگاه سینمایی با فیلم «بالا» محصول آمریکا افتتاح شد که اثری سه بعدی بود. نگاه بشدت سینمایی فیلمسازان مشهوری مثل تارانتینو و آلمودووار در آثارشان، کن را بشدت تحت تاثیر چنین فضایی قرار داده بود. امسال ترکیبی از چهره‌های جنجالی و تاثیرگذار سینمای آمریکا و اروپا در بخش اصلی حاضر بودند که البته با انتخاب نهایی اعضای هیات داوران آنها عملا در روز آخر همگی جزو بازندگان محسوب می‌شدند. یکی از آنها تارانتینوی محبوب بود که در طول برگزاری فستیوال هر نوع رفتاری که از او تصور می‌شد را دیدیم و بارها بهترین سوژه برای خندیدن اطرافیانش روی فرش قرمز بود و بارها تبدیل به بهترین سوژه برای عکاسان و خبرنگاران حاضر در کن شد. تارانتینو به شکلی اغراق شده و تا حدی مشکوک هم بارها از کن تمجید کرد. برخی از تمجید‌های او کاملا کلیشه‌ای بودند. بی‌شک او پر سر و صدا‌ترین سینماگر کن 2009 بود و همین موضوع هم باعث شده بود تصور شود نخل طلا به او تعلق می‌گیرد اما در نهایت شاید تمجید‌های فیلمساز آمریکایی کن را به هراس انداخت که مبادا با دادن نخل به او فستیوال بدنام شود. یکی دیگر از جنجالی‌های امسال لارس فون تریه دانمارکی بود. او خودش را در کن به عنوان بزرگ‌ترین کارگردان دنیا معرفی کرد. این اظهارنظر بسیار عجیب و غیرقابل باور بود اما عجیب‌تر از آن ساختن فیلم در ژانر وحشت و دوباره از آن عجیب‌تر همکاری با ویلم دافو بود. جین چمپیون و گاسپر نوئه هم از فیلمسازان مشهور کن امسال بودند.
چمپیون استرالیایی شانس کمی برای دریافت جایزه داشت. او سال 93 برای «پیانو» صاحب نخل شده بود اما نوئه آرژانتینی که چند سال پیش با «بازگشت‌ناپذیر» خیلی‌ها را در کن غافلگیر کرده بود یکی از امید‌های اصلی به حساب می‌آمد. کن لوچ انگلیسی امسال با ژانر ورزشی و یکی از اسطوره‌های دوره مدرن فوتبال یعنی اریک کانتونا به کن آمده بود. می‌شد صددرصد پیش‌بینی کرد لوچ صاحب جایزه نمی‌شود، چون بر پایه یکی از همان قواعد معروف این فستیوال نمی‌شود در مقطعی سه ساله به کارگردانی دو بار نخل طلا داد. لوچ در سال 2006 با «بادی که از مرغزار می‌وزد» در کن پیروز شده بود. یکی دیگر از چهره‌های مشهور امسال آنگ لی تایوانی بود که سال‌هاست در آمریکا فیلم می‌سازد. تنها کارگردان آسیایی برنده اسکار با فیلم «گرفتن ووداستاک» در فرانسه حاضر شده بود در حالی که تا به حال موفق به دریافت نخل طلا از کن نشده است. یکی دیگر از سینماگران مشهور امسال مارکو بلوچیوی ایتالیایی بود که سابقه زیادی از حضور در کن دارد اما تا به حال موفق به کسب نخل طلا نشده است.
کن امسال میزبان یک سینماگر مشهور دیگر هم بود. پدرو آلمودووار اسپانیایی که به اعتقاد خیلی‌ها شانس اول پیروزی در کن به حساب می‌آمد. او یک بار دیگر با بازیگر محبوبش پنه‌لوپه کروز همکاری کرد و این بار فیلمی درستایش سینما ساخته بود و سرانجام قدیمی‌ترین کارگردان حاضر در مراسم امسال، آلن رنه فرانسوی بود که جایزه یک عمر فعالیت هنری را نیز دریافت کرد. رنه این سینماگر مطرح دهه 50 میلادی که با آثاری همچون «هیروشیما عشق من» و «سال گذشته در مارین باد» تاثیر فراوانی روی سینما گذاشته بود باز هم موفق به دریافت جایزه نخل طلا نشد در حالی که به اعتقاد منتقدان این آخرین حضور فستیوالی‌اش بود. کن امسال در بخش‌های دیگرش هم شاهد چند اتفاق مهم بود. کوپولای 70 ساله که خاطرات خوشی از حضور در کن دارد آخرین فیلمش «تترو» را در بخش غیررقابتی نمایش داد، همینطور تری گیلیام که با تصاویر ستاره جوانمرگ فیلمش هیث لجر در همین بخش حضور یافته بود. آخرین نقش‌آفرینی لجر در این فیلم به دلیل مرگش نیمه‌تمام باقی مانده بود.
سرانجام؛ «میشل هانکه»
هانکه آلمانی در آستانه 70 سالگی به نخل طلای کن رسید. او بارها با بی‌مهری هیات داوران این جشنواره روبه‌رو شده بود و شاید یکی از همان مواردی باشد که در روز نه چندان مطلوبش به نخل طلا رسیده است. هنوز شاید از خودش سوال کند چرا برای اثر ستایش شده‌اش «پنهان» موفق به دریافت نخل طلا نشده. او امروز با «روبان سفید» در کن به پیروزی رسیده در شرایطی که رئیس هیات داوران، ایزابل هاپرت تاکید کرده وجهه انسانی شگفت‌آوری در این اثر دیده که تنها با اهدای جایزه اول می‌شد آن را به طور رسمی ستایش کرد. هانکه، پسر کارگردان آلمانی فریتز هانکه، وقتی در سال 97 «بازی‌های بامزه» را در آلمان اکران کرد با نقدهای متفاوت زیادی مواجه شد. او این‌قدر جسارت داشت که در یک نوآوری جالب نسخه دیگری از همین فیلم خود را در آمریکا بازسازی کند. در حالی که این‌بار ستارگان مشهوری مثل نائومی واتس، تیم راث و مایکل پیت با او همکاری می‌کردند. در «معلم پیانو» هم دغدغه‌های روانی درونی‌اش را به شکل تازه‌ای به نمایش گذاشت و در «پنهان» زبان سینمایی‌اش را به تکامل رساند و امروز احتمالا با خیال آسوده‌تری به آینده نگاه می‌کند البته اگر کن برای او معیار مناسبی محسوب شود. «روبان سفید» تا پیش از اهدای جایزه نخل طلایی موفق شد نظر مثبت بسیاری از منتقدان را به خود جلب کند و بر این اساس بسیاری از اهالی سینما این پتانسیل را در فیلم هانکه می‌دیدند تا به آسانی این جایزه را از آن خود کند. گرچه حضور فیلم‌های دیگری از کارگردان‌های نامداری چون تارانتینو این رقابت‌ها را بسیار پیچیده می‌کرد اما این نمایش استثنایی هانکه بود که توانست مهم‌ترین جایزه این جشنواره را به نام خود ثبت کند. هانکه هنگام دریافت جایزه خود و خطاب به همسرش گفت: شادی بسیار کمیاب است. این لحظه‌ای از زندگی من است که در آن احساس خوشحالی می‌کنم با این حال مغرور نیستم و تنها خوشحالم. ایزابل هاپرت که ریاست هیات داوران جشنواره شصت‌ودوم را برعهده داشت درباره فیلم هانکه آن را اثری «شگفت‌انگیز» توصیف کرد. وی که پیش از این در سال 1978 برای فیلم «ماجرای ویولت» و سال 2001 در فیلم «معلم پیانو» تجربه حضور مقابل دوربین هانکه را داشته درباره این کارگردان می‌گوید: او مسائل مهمی را به زبان می‌آورد اما همانطور که خودش همیشه گفته، پیامی مستقیم را ارائه نمی‌دهد، بلکه آنها را در قالبی زیرکانه تصویر می‌کند. هاپرت در دفاع از انتخاب هیأت تحت ریاست خود اعلام کرد: برای من اینکه از یک فیلم شگفت‌انگیز تقدیر کنم در اولویت قرار داشت. خوشبختانه من دوبار با هانکه همکاری داشته‌ام و همواره به‌عنوان یک کارگردان به او احترام می‌گذارم. وی افزود: جنبه انسانیت در فیلم او واقعا فوق‌العاده است و به روح بشری ارزش گذاشته است. «روبان سفید» برای من یک فیلم فلسفی است که با داستان و ریتم متفاوت، همان سبک خاص هانکه را متجسم می‌کند. سبک کارگردانی وی برای من بسیار ارزشمند است، برای همین از او تقدیر می‌کنم.