روابط والدین با یکدیگر، ارتباطات عاطفی آنها با خود و فرزندان، روابط اجتماعی در جامعه و در بین اقوام نخستین الگوهای تربیتی و آموزشی فرزندان است. علاوه بر اصول یاد شده فضای حاکم بر خانه و خانواده تاثیرات غیرقابل انکاری بر فرم‌گیری شخصیت فرزندان و نگاه آنها به زندگی و دنیای بیرون خواهد داشت. فضاهای صمیمانه، صادقانه و شاد فرزندان را برای یک زندگی مثبت و جو متشنج، خصومت‌آمیز و کاذب آنها را با روحیه و اراده‌ای متزلزل برای زندگی آتی آماده و تربیت می‌کند. برای شناخت مبنای اساسی و شکل خانواده لازم است به انواع آن توجه کنیم.
الف: نوخانمان‌ها(تازه‌عروس‌ها ودامادها):
روابط بین زوج‌های جدید با قرار گذاشتن جهت آشنایی بیشتر با یکدیگر به قصد ازدواج آغاز شده و پس از رسیدن به تفاهم‌های اولیه به تشکیل خانواده منجر می‌شود. البته عوامل بسیاری هستند که بر این تفاهم مطلوب و روابط عاطفی و صادقانه به‌عنوان ارکان اصلی تشکیل و تداوم خانواده اثر منفی گذاشته و احیانا موجب متلاشی شدن آن می‌شوند. تفاوت‌های زمینه‌های اساسی زوجین در دین، تحصیلات، طبقه اجتماعی، سن و دیگر اصول، وابستگی آنها از نظر مالی به خانوادههای خود، برگزاری جشن ازدواج بدون حضور اعضای خانوادههای یکی یا هر دوی آنها، بی‌ثباتی الگوهای تاهل در هر یک یا هر دو خانواده، کوتاه بودن مدت آشنایی قبل از ازدواج(کمتر از 6 ماه) و بیماری یا اعتیاد یکی از زوجین می‌توانند از دلایل متلاشی شدن خانواده باشند. بنابراین خانواده متلاشی، شکلی از خانواده است که آثار و ترکش‌های آن زوجین و فرزندان را مورد هجوم قرار می‌دهد. 76 درصد دختران فراری و 80 درصد نوجوانان و جوانان بزهکار فرزندان خانوادههای متلاشی بوده و افت تحصیلی، ترک تحصیل، افسردگی و فرار از خانه و اعتیاد قابل پیش‌بینی‌ترین عواقب در انتظار فرزندان این خانواده‌هاست. ظهور پدیده بیوگی برای زنان همراه با لطمات روحی، عاطفی و اجتماعی و زندگی مجردی برای مردان با تمام خطرها و زیان‌های احتمالی نیز بلافاصله به سمت زوجین حرکت خواهد کرد. در مجموع دوره حیات خانواده در مرحله تشکیل و قبل از تولد اولین فرزند مرحله سازگاری و تفاهم و رسیدن به توافق‌های اولیه رفتاری است. زوجین در این مرحله باید یاد بگیرند چگونه خود را با نیازها، خواسته‌ها و توقعات و آرمان‌های طرف دیگر مطابقت دهند. رسیدن به نقاط نظر مشترک در مسائل مادی، مالی و ارتباطات عاطفی در خانوادههای پدری، نحوه برقراری ارتباط با دیگران و به‌طور کلی، رسیدن به یک ثبات اخلاقی به‌عنوان پل مشترک آینده به عنوان اصلی‌ترین اصول قبل از تولد اولین فرزند باید مورد تمرین، قبول و عمل زوجین قرار گیرد.
ب:
خانوادههای دارای فرزند: پدر یا مادر شدن واقعه‌ای جسمی، روانی و اجتماعی است که اساسا زندگی زوجین را دگرگون و متحول می‌کند. احساس مادری یا پدری اولین تجربه شیرین این دوران است که همراه با مسؤولیت‌پذیری درباره موجودی جدید به سراغ زوجین می‌آید. وارد شدن فرزند به جمع خانواده بر شکل و چگونگی زندگی زوجین مثل محل زندگی و روابط جنسی و عاطفی و مآلاً بحث‌ها و تنش‌های مربوط با فرزند جدید اثر خواهد گذاشت. متاسفانه تعدادی از بانوان پس از تولد اولین فرزند تمام توجهات، احساسات و اوقات خود را معطوف به وی کرده و از پدر او غافل می‌شوند. همین کاستی‌ها به سمت تشکیل اولین هسته‌های اختلافات حرکت کرده و حداقل خانواده را از شکل ثبات قبلی خود خارج می‌کند. زوجین باید در مدت زمانی که خارج از منزل کار می‌کنند اوقاتی را که با دوستان خود سپری می‌کرده و زمانی را که صرف تفریحات می‌کنند، بازنگری کرده و این اوقات را با وجود اولین فرزند خود تنظیم کنند. همین تغییرات موجب بروز بعضی اختلالات رفتاری، بحث‌ها و گفت‌وگوها می‌شود. قلمداد کردن فرزند به‌عنوان موجودی که موجب به هم خوردن برنامه‌های گفته شده می‌شود، ممکن است تا سنین بالاتر و مراحل رشد او نیز ادامه یابد. همین واکنش‌ها و بیان و بحث در مورد آنها است که کودک را به موجودی زیادی یا مختل‌کننده تبدیل کرده و او را به تفکر در مورد خود وا می‌دارد. اشتراک مساعی و مسؤولیت‌پذیری متعارف مشترک والدین در این مرحله و همدلی و همسویی رفتاری آنها موجب احساس حلاوت دوچندان از ورود میهمان جدید خواهد شد. چه،تنها گذاشتن همسر در نگهداری نوزاد و بی‌توجهی به خواب و خوراک او در دوران مراقبت و همچنین عدم مشارکت در برنامه‌های بهداشتی و پزشکی فرزند باعث خواهد شد مادر به‌رغم احساس زیبا و آسمانی مادری دچار گرفتاری‌های فکری، عصبی و رفتاری شده و این تحولات را در رفتار زناشویی خود منعکس کرده و موجبات تنش‌های اولیه به وجود آیند. در همین مقطع است که «نسل ساندویچ» یا دوران حاضری خوری نمایان می‌شود چرا که مادر به تنهایی قادر به ایفای تمام نقش‌های قبلی خود نبوده و نمی‌تواند از عهده کار بیرون، درون خانه، مسؤولیت مادری و همسری برآید. اختلاف نظر در امور تربیتی، تحصیلی، تغذیه، پوشش و بازی و تفریح فرزند، اولین مراحل ظهور اختلاف در خانواده جدید بوده و همین اختلافات اگر در حضور فرزند مبادله شوند، موجب تحولات منفی رفتاری در وی و سوءاستفاده‌های احتمالی وی خواهند شد. خودبیمارنمایی یعنی بیماری‌های کاذب و موقت، پرخاشگری، بهانه‌جویی‌های بی‌اساس و بی‌مورد مثل خواستن بستنی در نیمه‌شب یا اصرار به تماشای یک برنامه خاص کودکانه در تلویزیون وگریه‌های بی‌دلیل یا با دلیل ولی بی‌مورد نخستین آثار رفتاری این کودکان هستند.
* متخصص علوم رفتاری و آسیب‌شناس اجتماعی