زلزله بم که آمد، 25 ساله بود. چند ماهی از زندگی مشترکش نمی‌گذشت که تصمیم گرفتند تمام دارایی‌شان را بفروشند تا خانه‌ای کوچک بخرند، چون لااقل می‌توانستند بعد از دادن قسط‌هایش به صاحب قبلی خانه مالک آن باشند. اما یک شب زمین لرزید و فردا صبح مرد دیگر نبود، زن بود، خانه نبود، تنهایی بود، همه خانواده رفته بودند. تازه آن وقت فهمید از تمام آنچه برایش تلاش کرده چیزی نمانده و باید نگاهش به دستان خالی خانواده همسرش باشد.
میراث زنان از دارایی‌های شوهرشان پس از فوت موضوعی است که سال‌ها در محافل مختلف با توجه به مستندات فقهی و حقوقی مورد بحث قرار گرفته است و موافقان و مخالفان آن با تکیه بر مسائل مختلف به ابراز نظر پرداخته‌اند. در این میان می‌توان به مجلس ششم اشاره کرد که در آن طرحی به تصویب رسید که براساس آن، زن می‌توانست از همه اموال شوهر ارث ببرد اما در سال 83 این طرح از سوی شورای نگهبان رد شد. در مجلس هفتم نیز پیگیری‌هایی در این‌باره صورت گرفت، در نتیجه مقام معظم رهبری فتوایی صادرفرمودند که زن نه‌تنها از بنا و اشجار بلکه از زمین نیز ارث می‌برد. با توجه به فتوای معظم له، این طرح دوباره در کمیسیون حقوقی و قضایی مجلس به تصویب رسید که طبق آن زن در صورت فرزنددار بودن یک‌هشتم و در صورت نداشتن فرزند یک‌چهارم از اموال منقول و غیرمنقول اعم از عرصه و اعیان را ارث می‌برد. بنابراین در صورت تصویب نهایی این طرح در مجلس، زنان علاوه بر ملک و ساختمان از زمين نیز ارث می‌برند به عبارتی در صورتی که نمایندگان با اصلاح مواد 946 و 948 قانون مدنی مصوب کمیسیون حقوقی موافقت کنند زنان پس از فوت همسران خود از قیمت اموال غیرمنقول اعم از عرصه و اعیان سهم خواهند داشت.
این در حالی است که پیش از این بسیاری از زنان به دلیل سهم اندکی که از دارایی‌های شوهر خود داشتند، پس از فوت وی زندگی را به سختی می‌گذراندند، در مواردی نیز این مادران پس از سال‌ها مشقت در بزرگ کردن فرزندان و کمک به همسر برای پس‌انداز و گسترش دامنه دارایی‌های خانواده، راهی خانه سالمندان می‌شدند تا روزهای پایانی عمر خود را در فراموشی بسر برند. هنوز همه ما حادثه زلزله بم را به خاطر داریم که لرزش شبانه زمین، بسیاری از خانواده‌ها را بی‌سرپرست و خانه‌ها، مغازه‌ها و هر آنچه در این شهر کوچک بود را ویران کرد. در این میان زنان بسیاری بی‌سرپرست شدند و از آنجا که به دلایل قانونی سهمی از زمین نمی‌بردند، ناچار دست نیاز خود را پیش اقوام همسران خود یا سازمان‌ها و افرادی که برای کمک به آنجا آمده بودند دراز کردند. پس از این واقعه، چهار هزار و 800 زن سرپرست خانوار تحت پوشش بیمه درمان قرار گرفتند، در حالی که تا پیش از آن، تنها 576 نفر تحت حمایت بودند که این آمار حکایت از تنها ماندن هزاران زن دارد.
هر چند به گفته مدیرکل بهزیستی استان کرمان، با کمک سازمان‌های غیردولتی داخلی و خارجی برای این زنان 708 باب مسکن احداث شد، اما نبود حمایت از زنانی که پس از سال‌ها زندگی تنها مستحق بهره‌ای اندک از حاصل زحمات خود هستند این بار نیز مشکل‌آفرین بود.
تاریخچه‌ای به قدمت زندگی بشر
قدمت مساله ارث به قدمت زندگی بشر میرسد. به عبارتی هر فردی بعد از مرگ، اموال و دارایی خود را برای فرد یا افرادی از خویشان بر جای می‌گذارد. این امر از زمانی که بشر زندگی اجتماعی خود را آغاز کرد، تشکیل خانواده داد و مالکیت خصوصی به وجود آمد به عنوان اصلي برای انتقال دارایی از نسلی به نسل دیگر پذیرفته شد. این در حالی است که در طول تاریخ، ارث برای زن مانند دیگر حقوق اجتماعی دستخوش تحولات شده است. به عبارتی در گذشته، زن در بسیاری از جوامع از ارث محروم بود یا تحت عناوین دیگری چون وصیت، سهمی هر چند اندک به او تعلق می‌گرفت. به طور مثال در یونان که به عنوان یکی از مظاهر تمدن و فرهنگ جهان به شمار می‌رود، ارسطو و افلاطون، دو نفر از مشاهیر بزرگ آن، زنان را آفریده‌ای می‌پنداشتند که تنها برای محبت به مردم و دوام نسل‌ها به وجود آمده و شخصیتی بین انسان و حیوانات دارند. رومیان زنان را ملک خود به حساب می‌آوردند و یهودیان تنها زمانی به زنان ارث می‌دادند که متوفی، بازمانده‌ای جز او نداشت. مسیحیان نیز معمولا تابع قوانین موجود بوده و خود در این زمینه قانوني نداشتند. اعراب جاهلی هم بر پایه آداب و رسوم به زنان، کودکان و افراد ناتوان ارث نمی‌دادند زیرا زنان را متعلق به خانواده شوهر خود می‌دانستند. علاوه بر این، چون این افراد توان حمل سلاح و دفاع از عشیره و قبیله را نداشتند و باید مورد حمایت قرار می‌گرفتند، آنها را از ارث محروم می‌کردند و حتی بدون توجه به رضایت وی، مانند دیگر اموال متوفی، به ارث می‌دادند. این در حالی است که اسلام با ظهور خود زن را مانند مرد بهره‌مند از ارث شناخت و همانطور که در آیه 7 سوره نساء به آن اشاره شده است: «مردان را از آنچه والدین و نزدیکان به‌جا گذاشته‌اند ، بهره است و زنان را از آنچه والدین و نزدیکان به جا نهاده‌اند، نصیبی است.» طبق این آیه، زنان نیز مانند مردان از دارایی خویشان خود ارث می‌برند و استقلال آنها در این امر مانند مردان است. اگرچه این آیه نخستین آیه‌ای است که در آن برای اولین‌بار زنان مستحق ارث بردن دانسته شده‌اند اما به این اصل در آیات دیگر نیز اشاره شده است که از آن جمله می‌توان به آیاتی در سوره‌های نساء، احزاب و مریم درباره ارث دختر، خواهر و همسر اشاره کرد. پس از نزول این آیه، یکی از شاعران معروف عرب به نام «اوس بن ثابت انصاری» درگذشت و پسرعموهای وی تمام دارایی‌هایش را تصاحب کردند، بنابراین همسر او نزد رسول اکرم (ص) رفت و شکایت کرد. آنها به پیامبر عرض کردند: زن قادر نیست سلاح بگیرد و ما باید از زن‌ها دفاع کنیم، پس ثروت باید متعلق به مردان باشد اما حضرت محمد(ص) این حکم را به آنها ابلاغ فرمودند.
چرا نصف؟
در آیه 12 سوره نساء آمده است: « سهم ارث شما مردان از ترکه زنان نصف است، در صورتی که آنها را فرزند نباشد و اگر فرزند باشد ربع (یک‌چهارم) خواهد بود پس از خارج کردن حق وصیت و دینی که به دارایی آنها تعلق گرفته است و سهم ارث زنان ربع (یک‌چهارم) ترکه شما مردان است اگر دارای فرزند نباشید و چنانچه فرزند داشته باشید ثمن (یک‌هشتم) خواهد بود و...». براساس این آیات شریفه، ارث زن در قرآن نصف سهم ارث مردان آمده که حکمت آن در روایات متعدد بیان شده است.
از آن جمله می‌توان به دو روایت اشاره کرد. در «وسایل الشریعه الی تحصیل مسائل الطریقه» آمده است: عبدالله بن‌سنان می‌گوید: از امام صادق (ع) پرسیدم، چرا سهم مردان بیش از زنان است؟ فرمودند: زیرا خداوند برای زنان مهریه قرار داده است. همچنین شیخ صدوق در علل الشرایع آورده است، محمد بن سنان از امام رضا(ع) مسائلی پرسید که از جمله آن علت دو برابر بودن ارث مرد است. حضرت جواب دادند: چون زنان شوهر می‌کنند، مهر می‌گیرند و مردان می‌دهند و دیگر آنکه نفقه زنانی مانند مادر و خواهر نیازمند نیز بر مرد فرض است. اما اگر مرد محتاج باشد، بر زن فرض نیست، به همین خاطر سهم مرد بیشتر منظور شده و این امر در آیه کریمه نیز آمده است. از مجموع این احادیث می‌توان نتیجه گرفت میزان ارث زنان به علت اینکه مردان موظف به پرداخت مهر، نفقه و هزینه جهاد ابتدایی هستند، نصف سهم ارث مرد تعیین شده است.
همچنین به گفته نویسندگان مسلمان، در کل سهم زنان از ثروت بیش از همسرانشان است زیرا اگرچه مردان مالک دو سوم دارایی هستند ولی فقط از یک‌سوم آن بهره می‌برند. دلیل این تفاوت، تامین هزینه‌های خانواده، همسر، مهریه و دیگر مخارجی است که از مجموع اموال مرد کسر می‌شود. از سوی دیگر برخی منتقدان معتقدند، پیشرفت و ترقی خانواده‌ها و کشور مرهون مساوات زن و مرد است و امروز زنان مانند مردان به کسب و کار مشغول هستند و در تامین نیازهای زندگی همسران خود را یاری می‌کنند. در پاسخ به این شبهات، فقها معتقدند ملاک تفاوت، زنانگی و مردانگی نیست بلکه موقعیت و جایگاه زن و مرد در نظام خانوادگی است.
قانون چه می‌گوید
در قواعد حقوقی ایران نیز سهم ارث هر یک از زوج‌ها مشخص شده که برگرفته از شرع و قرآن است و از آن تبعیت می‌کند. براساس قانون مدنی، هرگاه زن یا شوهر فوت شود، همسر در قید حیات وارث همسر متوفی خواهد بود که به این موارد در مواد 913، 927، 938، 940 و 944 اشاره و برای آن شرایطی بیان شده است.براساس ماده 940 قانون مدنی «زوجین که زوجیت آنها دائمی بوده از یکدیگر ارث می‌برند.» زیرا زن و مردی که عقد آنها موقت است، وارث یکدیگر نخواهند بود و حتی در صورتی که این موضوع هنگام جاری شدن صیغه شرط شده باشد، شرط، بی‌اثر و باطل است. برای ارث بردن زن و شوهر از یکدیگر، علاوه بر رابطه زناشویی، فوت باید در زمان زوجیت واقع شود؛ همانطور که در ماده 864 به آن اشاره شده است، اگر زن یا مرد پس از طلاق فوت کنند از یکدیگر ارث نمی‌برند. با این وجود اگر یکی از زوج‌ها در مدت عده طلاق رجعی( طلاقی که در آن مرد در مدت عده حق رجوع دارد) از دنیا برود، چون رابطه زوجیت به طور کامل گسسته نشده و زن همچنان مستحق نفقه است، طرف دیگر از متوفی ارث می‌برد. ماده 944 نیز بر این امر تاکید دارد که اگر شوهر در حال مرض، زن خود را طلاق دهد و در مدت یک‌سال از تاریخ طلاق به همان مرض بمیرد، زوجه از او ارث می‌برد و اگر طلاق بائن باشد، مشروط بر اینکه زن شوهر نکرده باشد، زیرا ممکن است شوهر در نزدیکی مرگ خود، زن را طلاق دهد تا او را از ارث محروم کند. در تحریرالوسیله نیز علاوه بر موارد بیان شده در این باره آمده است: طلاق نباید به درخواست زن جاری شده باشد زیرا در این صورت وی از دارایی‌های شوهر متوفای خود سهمی نخواهد برد. همچنین زن نباید به دلایلی چون کفر، قتل و لعان، ممنوع از ارث باشد.
با این وجود، زن در یک صورت می‌تواند تمام دارایی‌های شوهر متوفی را به عنوان ارث از آن خود کند و آن در صورتی است که موجبات متعدد ارث همانگونه که در ماده 865 قانون مدنی آمده است، در وی جمع شود. به عبارتی اگر مردی از دنیا برود و وارثی جز همسر خود نداشته باشد، زن یک‌چهارم از اموال منقول شوهر را به ارث می‌برد که در صورت تصویب مجلس شورای اسلامی، زمین نیز به عنوان مال غیرمنقول به زن به میزان بیان شده به ارث میرسد اما اگر زن جز قرابت سببی که با همسر خود داشته است با وی نسبتی نیز داشته باشد، مثلا دختر عموی او باشد، به شرط اینکه در دیگر طبقات وارث دیگری نباشد زن تمام دارایی‌های مرد را به ارث می‌برد در غیر این صورت اموال مرد جز سهم همسر، به خزانه دولت واریز می‌شود. این در حالی است که اگر یک مرد چند زن عقدی (دائم) داشته باشد، در صورتی که هیچ فرزندی نداشته باشد، یک‌چهارم اموال و به شرط وجود فرزند، یک‌هشتم دارایی‌های مرد میان همسران تقسیم می‌شود. به نظر میرسد با استناد به تمام مستندات فقهی و حقوقی، باید گفت، در شرایط کنونی قانونگذاران باید توجه بیشتری به مشکلات این قشر از جامعه داشته باشند تا درصد آسیب‌های وارده به خانواده‌ها بویژه زنان هنگام وقوع حوادث و بلایای طبیعی یا فوت همسر کاهش یابد.