آیت‌الله سیدهاشم بطحائی گلپایگانی: به دنبال بحث تشکیل جامعه مدنی و عوامل موثر در آن، در بررسی اثرات خانواده و نقش پدر و مادر در قبل اشارتی شد که اینک در ادامه آن از اسم‌گذاری تا رسم؛ اثرات قابل ملاحظه‌ای در روند و سرنوشت اولاد خواهد داشت که بیان می‌شود. شاید تصور شود اسم علامت و نشانه‌ای بیش برای انسان نیست بنابراین هر نامی که والدین برای دختر یا پسر انتخاب کنند عیب ندارد و مهم نیست در حالی که از نظر اسلام که بیانگر مشیت الهی و خالق بشر است اسم به عنوان اولین تابلوی نمایش درونی بشر به سهم خود در روحیه و منش انسان اثر دارد چنانکه موسی بن بکر عن ابی الحسن(ع): اول مایبر الرجل ولدها نسیم به اسم حسن فلی حسناتهم اسم ولده (تهذیب/ج7/ص362)، موسی پسر بکر از امام کاظم(ع) نقل می‌کند که امام(ع) فرمود نخستین نیکی‌ای که مرد به فرزند خود انجام می‌دهد آن است که او را نام نیک بگذارد لذا نام فرزند خود را نیکو انتخاب کنید.
این نما به سهم خود چنانکه در زندگی دنیوی افراد نقش دارد در منش اخروی وی نیز به عنوان آحادی از جامعه مدنی مؤثر است. درباره اثر دنیوی افراد، سلیمان بن جعفر الجعفری قال سمعت اباالحسن علیه‌السلام یقول لایدخل الفقر بیتاً فیه اسم محمد او احمد او علی او الحسن او الحسین او جعفر او طالب او عبدالله او فاطمه من النساء صلی‌الله علیهم (تهذیب، ج7، ص392)، سلیمان پسر جعفر جعفری می‌گوید از موسی بن جعفر(ع) شنیدم که گفت خانه‌ای که نام محمد یا احمد یا علی یا حسن یا حسین یا جعفر یا طالب یا عبدالله یا فاطمه (از زن‌ها) ـ‌درود خداوند بر آنها باشد‌ـ فقر و نداری داخل آن نمی‌گردد.
اصولاً نامگذاری نیک و تعلیم و تربیت اولاد و رهنمودبخشی به او که در بحث‌های بعدی بیان خواهد شد از وظایف پدر و حقوقی است که اولاد برای ورود به جامعه مدنی به گردن پدر دارد و پدر موظف است آن را ادا نماید چنانکه درست عن ابی‌الحسن موسی(ع) قال جاء رجل الی النبی(ص) فقال یا رسول‌الله ماحقّ ابنی هذا؟ قال تحسن اسمه و ادبه وضعه موضعاً حسناً (وافی/ ج12/ص1382)، درست از موسی بن جعفر(ع) نقل می‌کند که مردی پیش پیامبر(ص) آمد و گفت یا رسول‌الله این فرزند من چه حقی به گردن من دارد؟ پیامبر(ص) فرمود: اولاً نام نیک بر او بگذار، ثانیاً او را با ادب بار آوری، ثالثاً او را در مسیر خوب و نیکو بداری. این حق از وظایفی است که پدر در انجام آن مسؤولیت مهمی دارد که حتی از هنگام حمل نیز باید به آن توجه کند. چنانکه قال امیرالمؤمنین(ع): سمّوا اولادکم قبل ان یولدوا فان لم تدروا اذکر ام انثی فسموهم بالاسماء التی تکون للذکر و الانثی فان اسقاطکم اذا لقوکم یوم القیمه ولم تسموهم یقول السقط لابیه الاسمین وسمی رسول‌الله(ص) محسناً قبل ان یولد (وافی/ج12/ص1321)، امیرالمؤمنین علی(ع) فرمود: فرزندانتان را پیش از تولد برای آنها نام بگزینید لذا اگر نمی‌دانید که پسر است یا دختر او را به نام‌هایی که برای پسران و دختران است نامگذاری کنید زیرا سقط‌های شما هنگامی که روز قیامت شما را ملاقات می‌کنند و آنها را نامگذاری نکردید به پدر می‌گوید: چرا مرا نام ننهادی و حال آنکه رسول خدا(ص)، حمل فاطمه(ع) را پیش از آنکه متولد شود محسن نام نهاد؛ لذا اگر نام‌های بی‌معنی مانند نام‌های غربی بر او بنهد در قیامت مورد مؤاخذه قرار می‌گیرد زیرا نام مانند مشعلی در قیامت، راهنمای فرد است چنانکه امام صادق(ع) قال قال رسول‌الله(ص) استحسنوا اسماءکم فانکم تدعون بها یوم القیامه.. قم یا فلان بن فلان الی نورک و قم یا فلان بن فلان لانورک (وافی/ج12/ص1324)، امام صادق(ع) فرمود رسول خدا(ص) فرمود نام‌های خود را نیکو انتخاب کنید زیرا روز قیامت شما را فرا‌می‌خوانند و گفته می‌شود ای فلانی پسر فلانی برخیز به سمت نور خودت برو و برخیز ای فلانی پسر فلانی در حالی که نوری نداری. لذا معلوم می‌شود نام مانند چراغ قوه‌ای که دارای باتری است نورافکنی می‌کند درحالی که بدنام‌ها، بدون باتری هستند و نوری ندارند.
خلاصه! یکی از مسؤولیت‌های موثر در جامعه مدنی که تا بی‌نهایت می‌تواند اثرگذار باشد پدر و مادر است که از اسم گرفته تا رسم باید به وظیفه خود عمل کنند که در صورت کوتاهی در آن مسؤول پاسخگویی به خدا و فرزندان خود خواهند بود اما در بخش رسم همانگونه که در فرمایش پیامبر اکرم(ص) آمده بود دومین وظیفه پدر و مادر توجه به ادب و اخلاق اولاد است بدین معنی که هرچند مسؤولیت حقوقی و انفاقی چیزی است که اصولاً پدران متوجه آن هستند و در گفتار و پندار آنهاست که به دنبال نان و آب برای فرزند هستیم اما قرآن می‌فرماید مهم‌تر از مسؤولیت انفاقی، مسؤولیت آدابی و احکامی است چنانکه در خطاب به پیامبر اعظم(ص) که در حقیقت خطاب به تمام بشر است می‌فرماید: وامر اهلک بالصلوه.. و اصطبر علیها لانسئلک رزقاً نحن نرزقک و العاقبه للتقوی (سوره طه/132)، خانواده خود را به نماز مأمور کن و پیگیر آن باش ما روزی آنها را از شما سوال نمی‌کنیم زیرا روزی تو را نیز ما می‌دهیم و سرنوشت با پرهیزگاری است.
پیامبر(ص) در اجرای این فرمان، پیوسته اهل‌بیت خود را به انجام نماز اول وقت و سایر آداب تمرین می‌داد و می‌فرمود: رحم‌الله والدین اعانا ولدهما علی برهما (وافی/ج12/ص1385)، خدا رحمت کند آن پدر و مادری که فرزندان خود را بر نیکی آنها یاری نمایند.
بدیهی است نیکی آنها در اخلاق و ادب و دین و دانش است و در پروریدن فضائل اخلاقی و شکوفایی خصال ارزنده انسانی و پاسداری از عقیده و اندیشه آنها از انحراف و غربزدگی و شبهات شبهه‌افکنان همت می‌گمارند چنانکه امام صادق(ع) قال بادروا اولادکم بالحدیث قبل ان سبقکم الیه المرجئه (وافی/ج12/ص1381)، فرزندان خود را پیش از آنکه مرجئه آنها را بربایند و به دام اندازند با روایات و احادیث ما دریابید.
مراد از مرجئه در روایت آنهایی بودند که امیرالمؤمنین علی(ع) را در خلافت در مرتبه چهارم قرار می‌دادند زیرا مرجئه از ارجاء به معنی تأخیر است یعنی امیرالمؤمنین علی(ع) را در رتبه متأخر از خلافت می‌دانستند و اینها در این رابطه فرزندان شیعه را رصد می‌کردند و به آن عقیده باطل فرا می‌خواندند. امام صادق(ع)، پدران آن وقت را بیدارباش می‌دهد که مواظب فرزندان باشید و با آموزش فرهنگ تشیع آنها را از افتادن در دام مرجئه مصون بدارید که امروز این توصیه امام صادق(ع) به پیروان مکتب به مراتب گویاتر است زیرا تبشیری‌ها، صهیونیست‌ها، تکفیری‌ها، سلفی‌ها و شبهه‌افکنان از هر زمان بیشتر و فعال‌تر برای صید فرزندان مکتب ائمه علیهم‌السلام فعالیت می‌کنند و با شناسایی نقطه‌های ضعف دنیوی آنها و تطمیع آنان، ایشان را به دام می‌اندازند لذا تکلیف پدران در حفظ و حراست این امانت‌های الهی از هر مسؤولیتی مهم‌تر تلقی می‌شود که نادیده گرفتن آن موجب خسران دنیا و جهنم آخرت می‌شود.
از این زاویه است که قرآن کریم می‌فرماید: یا ایهاالذین آمنوا قوا انفسکم و اهلیکم ناراً وقودها الناس و الحجاره.. علیها ملائکه غلاظ شداد لایعصون الله ما امرهم و یفعلون مایؤمرون (سوره تحریم/6)، ای مؤمنین! خود و اهل‌بیت خود را اعم از زن و فرزند، از آتشی که هیزم آن آدم‌ها و سنگ هستند حفظ کنید که موکلین آن آتش فرشته‌های خشمگین و سختگیری هستند که از فرمان الهی سرپیچی نمی‌کنند و به آنچه مأمور هستند عمل می‌کنند.
این آیه شریفه اخطاری خطرناک و وحشت‌آفرین است به افرادی که وظیفه تربیت خصال پسندیده اطفال خود را نادیده گرفته و از وظیفه تربیتی، شانه خالی کرده و آنها را به حال خود رها کرده و دختر و پسر در دام مرجئه‌های زمان با دام‌های گوناگون می‌افتند غافل از آنکه در دنیا بهترین سرمایه‌های انسانی دنیوی آنها غارت شده و در آخرت باید پاسخگوی این بی‌توجهی‌ها باشند.
ادامه بحث مسؤولیت‌ها در نوشته‌های بعدی بیان می‌گردد.
www.bathaie.com