در چند جمله سال‌هاي فعاليت‌تان را از آغاز تا امروز بيان كنيد؟
بنده متولد1302کرمانشاه و فارغ‌التحصیل از دانشکده بازرگانی و دارایی هستم. فعالیت هنری خود را از سال 1321 در تئاتر تهران و تحصیل هنری خود را از همان سال در هنرستان هنرپیشگی آغاز کردم. در سال 1335 به‌عنوان تشویق از طرف مرکز هنرهای ملی به پاریس فرستاده شدم تا به مدت سه‌ماه به مطالعه تئاتر بپردازم. بعد از مراجعت، به کارگردانی تئاتر مشغول شدم و در سال 1346 بنا به دعوت یکی از استودیوهای فیلمبرداری، عازم مینیاپولیس آمریکا شدم و در فیلم «در آمریکا اتفاق افتاد» به عنوان نویسنده و بازیگر فعالیت سینمایی خود را آغاز کردم. در سال 1348 به وطن بازگشتم و در سینما و تلویزیون ایران مشغول به‌کارشدم. از دیگر فعالیت‌هایم می‌توانم به سمت ریاست انجمن بازیگران سینمای ایران و در سه دوره عضویت کمیته داوران فیلم‌های ایرانی خانه سینما اشاره كنم.
آقای اسدزاده! شما متولد کرمانشاه هستید، چه سالی به تهران آمدید و تهران آن زمان به چه شکل بود؟
(با اشاره به یک عکس سیاه و سفید قدیمی که روی دیوار قاب شده است) آن عکس را می‌بینید؟ آنکه کلاه ارتشی به سر دارد مرحوم پدرم است، آن یکی هم که کلاه پهلوی کوچک به‌سر گذاشته من هستم. این عکس در زمان زندگی ما در کرمانشاه گرفته شده است. پدرم نظامی بود و ما هم به خاطر شغل ایشان به شهرهای زیادی مثل همدان، زنجان و بسیاری شهرهای دیگر سفر می‌کردیم. در حین یکی از این ماموریت‌ها من در کرمانشاه متولد شدم. درست در همان زمان‌ها بود که شناسنامه باید گرفته می‌شد. چون من در کرمانشاه متولد شده بودم، شناسنامه‌ام در کرمانشاه اخذ شد و در سن شش سالگی به علت انتقال پدر به تهران آمدیم. البته من از وقتی یادم می‌آید تهران بوده‌ام. به دنیا آمده کرمانشاه بودم ولی از وقتی یادم می‌آید تهرانی بوده‌ام. این عکس را ملاحظه می‌کنید، این عکس در زمان زندگی من در کرمانشاه گرفته شده است، در سال 1306،من مدرسه می‌رفتم. الان به دوره قبل از دبستان، پیش‌دبستانی می‌گویند آن وقت‌ها هم به شکل دیگری این دوره تحصیلی وجود داشت. این عکس هم متعلق به پیش‌دبستانی من است. من عکس‌های زیادی از گذشته دارم. آن‌وقت‌ها مدرسه‌ای به نام «یگانگی» در خیابان سیروس بود، در میان یکی از آن کوچه‌های قدیمی تهران؛ من به آن مدرسه می‌رفتم. بعد در خیابان ری ساکن شدیم و من به مدرسه «ترقی» منتقل شدم. کلاس دوم دبستان بودم. تهران آن زمان آنچنان بزرگ نشده بود، جمعیتی نداشت، شاید جمعیت تهران 300 هزار نفر می‌شد. این شهر به این شکل و شمایل نبود و خیابان چندانی نداشت. دور و بر تهران همه‌اش بیابان بود، چند خیابان اصلی به نامهای امیریه، شاپور، ری، چراغ برق و اکباتان تمام سهم پایتخت از آبادانی بود.
اکنون من همان اسم‌های قدیمی را به یاد دارم. بعضی اوقات در این شهر که سال‌ها در آن زندگی کرده‌ام، گم می‌شوم. خیابانی بود به نام «لختی» که از سنگلاخ و بیابان تشکیل شده بود و اگر شب به آنجا می‌رفتی دزدان لختت میکردند به همین علت به آن می‌گفتند خیابان لختی، بعدها نامش را «سعدی» گذاشتند و اما «لاله‌زار» آن زمان که سنگفرش بود و بعدها تراموای اسبی درست شد و به آن واگن اسبی گفتند که مسافران را نقل و انتقال می‌داد. دور تهران خندق بود. خانه ما هم نزدیک آن خندق‌ها قرار داشت. در زمان رضا شاه این خندق‌ها را که دور شهر تهران را احاطه کرده بودند، پر کردند و آن را به نام خیابان «رضا شاه» کردند و بعدها به «شهباز» معروف شد. در آن زمان تهران حدود 12دروازه داشت که این دروازه‌ها به داخل شهر راه پیدا میکردند همچون دروازه تهران، شمیران، غار، دولاب، دولت، قزوین و. . .، اینها دروازه‌هایی بودند که صیفی‌کاری‌بیرون از آنها یعنی خارج از شهر انجام می‌شد و از طرف بلدیه آن زمان، افرادی می‌نشستند پا طاق دروازه و پته یا همان مالیات امروزی را میگرفتند. درسم خوب بود و بسيار به ادامه تحصیل علاقه‌مند بودم به همین دلیل به دانشسرای عالی آمدم که سمت دروازه‌دولت بود. ما از خیابان ری که منزلمان آنجا بود به دروازه‌دولت و دانشسرا که آن طرف دروازه یعنی خارج از شهر بود می‌آمدیم. چون خانه ما و دانشسرا از هم دور بودند یا همراه خودمان مقداری غذا می‌آوردیم یا می‌آمدیم داخل شهر نان، کره، پنیر و گوجه و خیاری می‌گرفتیم و با دوستان و همشاگردی‌ها ناهارمان را همان جا می‌خوردیم وبعد از یک استراحت کوتاه می‌رفتیم برای ادامه کلاس‌هایمان که در دانشسرا برگزار می‌شد.
چه شد که به تحصیلات عالیه در رشته دارایی پرداختید؛ در آن دوره تحصیلات عالی زیاد مرسوم نبود؟
من از اول عاشق هنر بودم اما آن وقت‌ها رشته هنر نداشتیم. وزارت فرهنگ وهنر بعدها تاسیس شد. تنها اداره هنرهای ملی وجود داشت که آن هم زیر نظر وزارت معارف انجام وظیفه میکرد. بعدها این اداره توسعه پیدا کرد و در سال 1336 به وزارت فرهنگ و هنر تبدیل شد. من در سال 1324قبل از این تغییرات و پس از اتمام تحصیلات با سمتی خیلی خوب به استخدام وزارت دارایی در آمدم. در نتیجه من سمت‌هایی همچون ریاست دارایی، ریاست کارگزینی و معاونت وزارتخانه را به دست آوردم. در دوران خدمتم پست‌های حساسی را به عهده داشتم تا سال 1348 که کم کم کارهای اداری و هنری‌ام، هر دو زیاد شدند و تداخل این دو مرا مجبور به انتخاب کرد و من که بی اندازه به هنر علاقه‌مند بودم، دیدم جور در نمی‌آید، باید یکی از این کارها را کنار بگذارم. یا ادامه کار هنری یا ادامه کارمندی در اداره دارایی. در نتیجه هر چه با خود سبک و سنگین کردم دیدم نمی‌شود، به تئاتر علاقه زیادی دارم و نمی‌توانم از آن چشم بپوشم. در نتیجه با 20 سال خدمت و سختی‌های بسیار خودم را بازنشسته کردم. وزارت دارایی قبول نمی‌کرد، اما آنقدر بر تصمیم خود پا فشاری کردم تا بالاخره رضایتشان را جلب کردم و رفتم تا به عالم تئاتر تمام وقت خدمت کنم.
از علاقه هنری‌تان بگویید، چه شد که به تئاتر علاقه‌مند شدید؟
من با آن آشنایی قبلی داشتم. در عروسی‌ها یک سیاه می‌آوردند و تخته روحوضی بازی میکردند. من که در آن زمان نوجوان بودم از این نمایش‌ها بسیار خوشم می‌آمد، به نظرم کارهای بامزه‌ای بود. بویژه از شخصیت سیاه که خیلی با مزه بود. به این ترتیب من از تئاتر کمدی کارم را شروع کردم. اغلب کارهای تئاتری من کمدی بودند ولی چون تیپم به جدی هم می‌خورد بعضی کارهای جدی هم پیشنهاد می‌شد و من هم در آنها به ایفای نقش می‌پرداختم.
هم دوره‌ای‌هایتان چه کسانی بودند؟
خیلی‌هاشان را شاید در حال حاضر کسی نشناسد. مرحوم سارنگ، منزوی، صادق بهرامی، دست‌ورز، خانم‌ها چهره آزاد، پرخیده، جهانبخش؛ الان هیچکدامشان در قید حیات نیستند. آنها تا آخر عمر در تئاترکار و زندگی کردند اما خب این روزها از آنها یادی باقی نمانده. یک نفر
(مرحوم علی اصغرگرمسیری) از آن دوران باقی مانده بود که او هم فوت کرد. یکی هم آقای قنبری که چندوقت پیش با خبرشدم فوت کرده است.
تئاتر از چه زمانی رونق گرفت و تئاتری شدکه الان از آن یاد می‌شود؟
تئاتر به این صورت که امروز هست نبود البته افراد بزرگی بودندکه خودشان صاحب منصب زمان بودند مثل استاد فکری، حالتی، انتصام السلطنه، محقق‌الدوله، سیدعلی خان نصر، دهقان و گرجی؛ این افراد گروهی به نام «کمدی ایران» درست کرده بودند که هر دوماه یا سه‌ماه بار یک برنامه‌ای میگذاشتند. در محل‌هایی که جا برای تماشاچی داشت مثل پارک اتابک که الان سفارت روسیه شده است یا سیرک تهران در خیابان فردوسی که در حال حاضر دیگر اثری از آن وجود ندارد هر دوماه یکبار یک شب یا دوشب برنامه‌های متنوعی بر پا میکردند و نمایش‌هایی را به اجرا میگذاشتند. این اشخاص به پولی که این برنامه‌ها عایدشان میکرد نیاز نداشتند، به صورت خیریه کار میکردند و به منظور گسترش کار تئاتر دست به تولید و اجرای این کارها می‌زدند، در نتیجه از درآمدهایی که این تئاترها به وجود آورده بود یک مدرسه‌ای در امیریه به نام فرهنگ ساختند و بعدها این مدرسه را به اداره معارف آن زمان واگذار کردند. این افراد با کارها و خدماتی که به انجام رساندند پایه‌گذار تئاتر به صورت امروزی شدند اما نتوانستند این کار را به صورت دائم انجام دهند. در سال 1318 در دولت تصویب نامهای گذشت که به نام پرورش افکار عمومی کارهایی بکنند. یکی از این کارها ترویج هر چه بیشتر تئاتر بود. برای انجام این طرح در راه ترویج تئاتر مدرسه‌ای را به نام مدرسه هنر پیشگی یا همان هنرستان هنر پیشگی تاسیس کردند که هنرآموزان با داشتن دیپلم یا تصدیق سیکل که همان کلاس 9 بود می‌توانستند وارد هنرستان شوند و بعد از چندسال آموزش حرفه‌ای با مدرکی که هنرستان به دانش آموختگان می‌داد وارد کار حرفه‌ای تئاتر شوند. از همان آغاز در هنر مساله آموزش بسیار مهم و ضروری قلمداد می‌شد.
به هرحال تشکیلاتی بر پا شد و آن مدرسه به عنوان نخستین پایه تئاترشروع به کار کرد. چند وقت بعد از تاسیس این مدرسه مرحوم میر سید علی‌خان نصر که یکی از قدیمی‌های تئاتر و از پایه‌گذاران این هنر جدید بود و با تمام این گروه‌ها کار کرده بود با پشتوانه تحصیلاتی که در فرانسه انجام داده بود وپست‌هایی همچون سفیر کبیر ایران در چین و معاون وزارت پیشه هنر و دیگر شغل‌های مهمی که در دولت وقت داشت، آمد سینما خورشید را که جنب گراند هتل بود از مردی به نام باقراُف اجاره کرد. باقراُف نام کسی بوده است که در زمان قتل نیکلای تزار در روسیه قدیم و تغییر حکومت به نظام کمونیستی همچون بسیاری از هموطنانش که به کشورهایی همچون فرانسه وایران و شهرهایی همچون تبریز، ارومیه و اردبیل فرار کردند به تهران فرار می‌کند و چون مهندس بوده میهمانخانه‌ای به نام گراند هتل می‌سازد که یکی از معروف‌ترین وگران‌ترین هتل‌های ایران در آن زمان بوده و سفرا و میهمان‌های ویژه به آنجا می‌رفتند. اکنون مخروبه شده ولی نام آن باقی است. این ساختمان سینمایی هم داشت که بعدها به نام خورشید و بعد از آن به نام تئاتر تهران تغییر نام داد. مرحوم نصر تصمیم می‌گیرد شروع به کار تئاتر در سطح گسترده و به صورت متناوب کند، این سینما را اجاره می‌کند و کار دائم تئاتر از آن زمان شروع می‌شود. در سال 1319 که هنرستان هنرپیشگی در کنار گراند هتل شروع به کار می‌کند کار جدی در تئاتر آغاز می‌شود. کم کم هنرآموزان و جوانان علاقه‌مند به هنرستان می‌رفتند.3-2 دوره که گذشت خود این جوانان تئاتر و مراکز تئاتری ایجاد کردند همانند تئاتر هنر، بهار و. . . . این مراکز نمایش که کار تولید و نمایش آثار تئاتری را به عهده گرفتند اغلب یا به وسیله این هنرآموزان راه افتادند یا این هنرپیشگان را در خود جای دادند. من از همان دوره وارد تئاتر نصر شدم و ماندم و ماندم تا سال 1355 که ایران را ترک کردم.
مدیریت تئاتر نصر چند بار عوض شد؟
مرحوم نصر، مرحوم دهقان که کشته شد و برادران والا. سه دفعه هم تئاتر(تهران) نصر آتش گرفت و من بار سوم آن را بازسازی کردم. صاحبش استرالیایی بود. من تمام نامه هایش را دارم مبنی بر اینکه می‌گفت «من پول ندارم، برو قرض کن و تئاتر را بساز وقتی این تئاتر راه بیفتد ما پول مردم را پس می‌دهیم». من به منظور بازسازی این سالن با تعمیرکاران و مهندسان هماهنگی می‌کردم و هزینه‌ها را به صورت سفته پرداخت می‌کردم تا زمانی که تئاتر بازسازی شد و از محل درآمد آن تمام هزینه‌ها را پرداخت کردیم. صاحبان تئاتر مهندس والا و دکتر والا 2 برادر بودند. مهندس والا مدیر مجله تهران مصور و نماینده مجلس بود. دکتر والا نیز به منظور تحصیل به انگلستان رفته و پایان نامه دکترایش هم درباره ادبیات ایران، فرانسه و انگلستان بود. مهندس والا تئاتر نصر را می‌خرد و صاحب آنجا می‌شود و این تئاتر را مدیریت می‌کند تا زمانی که دکتر از خارج برمی‌گردد و تئاتر نصر را به دکتر فتح الله والا واگذار می‌کند که بسیار آدم آگاهی بود. بارها دعوتش کردند تا استاد دانشگاه شود اما قبول نکرد زیرا مجبور بود مرتب به استرالیا برود چون همسرش استرالیایی بود. ایشان هر چند وقت یکبار به این کشور سفر میکرد. تئاترنصر سه‌بار آتش گرفت که هر سه بار هم مشکل فرسودگی سیم‌های برق آنجا، دلیل آن بود. بار آخر ترانسی داشتیم که نور را نرم وسخت میکرد مثلاً سفیدی صبح یا غروب را از طریق نور القا میکرد، یک شب روشن مانده بود آتش گرفت، بار آخر هم باز سیم‌ها آتش گرفتند، چون سیم‌ها قدیمی بود و 30-20 سال کار کرده بود.
کسی باقی نمانده از هنرمندانی که در تئاتر نصر کار میکردند، افسوس که همه مرده‌اند. من هر وقت می‌روم به محل قدیمی تئاتر ناراحت می‌شوم. چند وقت پیش برای برنامه‌ای رفتم به آن ساختمان قدیمی که حالا تغییر کاربری داده است؛ بسیار دلم گرفت. یک بچه‌ای بود به نام آقای صالح که من او را به تئاتر نصر بردم تا کاری به او بدهم و الان یکی از بهترین طراحان صحنه و دکوراتورهای سینمای ایران است. این شخص تمام عمر خود را در آنجا گذرانده است. بعد از این همه سال آقا صالح پنهانی می‌رود و به‌یاد گذشته و جلال وشکوه این تئاتر گریه می‌کند.
سفر پاریس از طرف تئاتر چطور پیش آمد؟
یکی از بزرگان هنر پاریس به نام پروفسور دیوید سن به دعوت دانشگاه ادبیات و وزارت فرهنگ و هنر ایران دعوت شده بود تا بیاید برای آموزش و اجرای تئاتر و تئاتر ما را هم ببیند و ارزیابی کند، خیلی‌های دیگر هم همراهش بودند. من در یکی از تئاترهای ایشان به نام «شهر ما» بازی کردم که خیلی مورد استقبال و توجه این آقا قرار گرفت در نتیجه وقتی از طرف وزارتخانه ودانشگاه آمدند نمایش را دیدند بسیار خوششان آمد و گفتند اسدزاده به فرانسه برود. رفتیم جوایزی دادند و دوره‌ای دیدیم. وقتی برگشتم تهران دوره کارگردانی را شروع کردم تا سال 46 که رفتم آمریکا برای فیلم «در آمریکا اتفاق افتاد».
فیلمنامه این فیلم را هم خودتان نوشتید. بیشتر توضیح بدهید.
آن هم داستانی دارد. یکی از دوستان بنده که در آمریکا زندگی میکرد از من دعوت کرد تا چند نفر را ببرم یک فیلم سینمایی بسازیم. به من گفت یک فیلمبردار بیاور که خوب حرفمان را بفهمد و یک بازیگر که بشود کنترلش کرد. من هم از اینجا خانم فرانک میرقهاری که الان در آمریکا زندگی می‌کنند به عنوان بازیگر و رضا مجاوری را که هنوز هم در ایران هستند و در آن زمان می‌شناختمش و هنر و میزان تبحرش در فیلمبرداری سر زبان‌ها بود به عنوان فیلمبردار همراه خود به آمریکا بردم. نویسندگی این فیلم هم با من بود. وقتی من داستان را خواندم متوجه شدم بسیار درام ضعیفی دارد، گفتم بدهید من تصحیح کنم وتا آنجا که ممکن بود انجام دادم. فیلمبرداری شروع شد. اتفاقاً یک خاطره جالب از آن فیلم دارم. جراید سر صحنه فیلمبرداری ما میآمدند و درباره فیلم ما می‌نوشتند.
یکی از این جراید یک مطلبی نوشته بود که خیلی جالب توجه بود، گفته بود عده‌ای از ایران آمدند به آمریکا به منظور ساختن یک فیلم. فردی به نام داریوش اسدزاده در میان اینها هست. این شخص هم کارگردان است و هم نویسنده و هم بازیگر. نه اینکه سر صحنه من روی عوامل تسلط داشتم، آنها را راهنمایی می‌کردم؛ به فرض می‌گفتم این دوربین را اینجا بگذار و این نما را لانگ شات (نمای بزرگ)، بگیرتا بک گراند (تصاویر پشت سوژه) را بهتر ببینیم تا این دریاچه و درخت‌های پشت سر را واضح تماشا کنیم. اینها به صرف دیدن اینگونه حرکات برای ما این طور گزارشی نوشته بودند. آقا چنان ما را هو کردند که... (می‌خندد). به هر جهت جالب این بود که من این مطلب را خواندم و خنده‌ام گرفت و با احتیاط شدم. از آن روز دیگر یواشکی به رضا می‌گفتم و یواشکی متن را اصلاح می‌کردم تا بالاخره آن فیلم را ساختیم. هم در آمریکا و هم در ایران اکران شد. این مربوط به سال 46 بود و من برگشتم ایران و شروع کردم به ادامه تئاتر تا زمانی که رفتم آمریکا به خاطر بچه‌ها که آنها را یک اوضاع و احوالی بدهم.
تئاتر آنقدر رونق داشت که شما از آمریکا به منظور ادامه دادنش به ایران برگشتید؟
مردم تئاتر را شناخته بودند، علاقه داشتند و با استقبال بسیاری روبه‌رو بود چنانکه در زمان شکوفایی تئاتر گروه ما تئاترهایی را روی صحنه می‌برد که مردم برای تماشای این برنامه از شاه عبدالعظیم اتوبوس میگرفتند، از قزوین اتوبوس میگرفتند و برای تماشا میآمدند. جمع می‌‌شدند مثلاً 20نفر، 30 نفر اتوبوسی کرایه میکردند و کرایه آن را دنگی و شریکی میگذاشتند تا بیایند و تئاتر تماشا کنند و دوباره به شهرشان برمی‌گشتند. اما زمانی که فیلم‌های خارجی دوبله شد و فیلم‌های فارسی به اکران گذاشته شدند کم‌کم استقبال مردم کم شد.
کدام ویژگی تئاتر مردم را به سمت خود جذب میکرد؟
اوائل مردم تئاتر را به آن صورت نمیشناختند و تئاتر آنقدرها هم هزینه‌هایش را تامین نمی‌کرد. ما با نمایشنامه‌های مولیر شروع کردیم. مولیر نزدیک به اخلاق و خلقیات ایرانی‌هاست. بعد آمدند یک راه تازه پیدا کردند و اوپرت را مانند تئاترها به اجرا در آوردند. یعنی یک نمایشنامه که 30-20 دقیقه بود را با آهنگ و شعر با همان کسانی که پایین سن همچون رادمرد و خاد میثاق و دیگران آهنگ زنده اجرا میکردند به صحنه می‌بردیم. آنها موزیک زنده می‌نواختند و ما می‌خواندیم و این‌طور ما مردم را به تئاتر کشاندیم؛ تئاتر را به مردم و به کسانی که تئاتر را نمیشناختند، شناساندیم. رفته‌رفته کار تئاتر رونق گرفت وکار ما خوب شد تا زمانی که سینمای دوبله فارسی و فیلم‌های فارسی روی کار آمد و دوران رکود تئاتر شروع شد. سینمای دوبله خارجی و سینمای فارسی برای مردم جذاب بود، دیگر مردم به تئاتر رغبت چندانی نشان ندادند و تئاتر به روزهای سرازیری و ورشکستگی افتاد تا جایی که صاحبان تئاتر می‌خواستند سالن‌های تئاتر را بفروشند چون آنها هم به فکر سرمایه‌شان بودند. در این برهه هنر تئاتر در واقع، نیمی تئاتر و نیمی‌کاباره شد. تا زمان انقلاب اسلامی ایران. البته من پیش‌‌تر به آمریکا رفته بودم.
من همه این مطالب را درکتابم که تاریخ تئاتر ایران از قبل از اسلام تا سال 1357 است، نوشته‌ام که حدود 100 صفحه است، کلی هم عکس جمع‌آوری کرده‌ام. یک سال دیگر کار دارد. این کتاب کاملی است. از قبل از اسلام تا سال 57 تحقیق و پژوهش کرده و به نتایج جالب توجهی نیز دست یافته‌ام. همچون اطلاعات جامعی در مورد تئاترهای قدیم مثل شعبده بازی، خیمه‌شب بازی، پرده‌داری، نقالی، تعزیه و. . . که قبل از دوره پهلوی وجود داشته‌اند و از مشتقات تئاتر هستند.
در آمریکا هم کار هنری انجام داده‌اید؟
آن زمان که من در آمریکا بودم، ایرانی آنجا بسیار کم بود. شما فکر کنید در لس‌آنجلس شاید 4هزار نفر ایرانی هم نبود. اگرهم بودند در جاهای مختلف بودند، مثل سانتیاگو و ... . اکنون 5-4 میلیون ایرانی در آمریکا هستند. آن زمان‌ها دنبال یک دکتر ایرانی برای پسرم می‌گشتم ولی پیدا نمی‌شد. یک مغازه ایرانی نبود. بنده به دوره‌ها و کلاس‌های آنها می‌رفتم و آموزش‌هایی هم برای خودم می‌دیدم.
در دهه 40 موجی از هنرمندان در رشته‌های مختلف به جامعه هنری ایران وارد شدند و پیشرفت‌های هنری قابل توجهی را موجب شدند، چرا دیگر این اتفاق تکرار نشد؟
عقیده‌ام بر این است که در هر عصری از اعصار، مثل اروپا یک رنسانسی پیدا می‌شود. در ایران هم یک رنسانسی پیدا شد، نه تنها بازیگر، نه تنها نویسنده بلکه خواننده و موزیسین‌هایی در این مدت پیدا شدند که دیگر نیستند و شبیه آنها هم دیگر نمی‌آید، مثل اکبر رادی، بنان، رهی معیری یا ایرج خواننده. من فکر می‌کنم همانطور که در کشورهای اروپایی همه در یک زمان می‌آیند و می‌روند، اینجا هم دوره‌اش تمام شده. البته الان هم همه خوبند ودر راه ارائه آثار هنری خوب کار می‌کنند، اما دیگر آن عده نیستند. نمی‌دانم از فضاست! از زمانه است!
چرا تدریس نمی‌کنید و این تاریخ وتجربیات را به دیگران منتقل نمی‌کنید؟
ببینید! آنهایی که هم‌سن و هم‌ریش من هستند، کم‌کم دارند از نفس می‌افتند، دیگر آن حال را ندارند. نسل بنده افرادی بودیم که عاشقانه به کار در عرصه هنر می‌پرداختیم و تا به حال به دنبال عشقمان آمده‌ایم. من الان 85 ساله ام. از عاشقی است که می‌روم و بازی می‌کنم؛ اگرنه باید بگیرم بخوابم. دیگر حالی ندارم ولی سر صحنه که می‌روم سفت و شق و رق می‌ایستم. ولی اینجا در منزلم نمی‌توانم راه بروم. کمر درد دارم. قبول دارید که عاشق هستم؟ من یک زمانی استادی به نام مرحوم «حالتی» داشتم، بسیار از ایشان در هنرستان هنرپیشگی بهره گرفتم. بی‌اندازه استاد خوب و توانایی بودند. خیلی چیزها از ایشان یاد گرفتم. وارد مدرسه هنرپیشگی شدم و بعد از طی دوره آموزش، فارغ‌التحصیل و وارد بازار کار تئاتر شده و با استادم دوست صمیمی شدم. یک روز در صحنه‌ای از فیلمبرداری با ایشان همبازی شدم. استاد و شاگرد در مقابل هم. بعد از چند کار ایشان را استاد«حالتی» صدا نمی‌کردم؛ حاجی می‌گفتم. گفتم، حاجی تو سنت خیلی بالاست وضع مالیات که خوبه، بچه‌هایت که همه خوبند، خانه هم که داری، دیگر چرا می‌آیی توی این کار؟ برو پایت را دراز کن وبه استراحت بپرداز. می‌دانید چه گفت؟ گفت می‌خواهم بین شماها باشم، حالا همان حال را خود من دارم. سرکار بچه‌های جوان را که می‌بینم لذت می‌برم. به یکی از این بچه‌ها گفتم، من دلم می‌خواهد میان شماها باشم؛ اگرنه دیگر نباید بیایم. ما آن عشق و علاقه‌ای که داشتیم تا الان کشاندیم، یعنی 65 سال است که من درتئاتر و سینما وتلویزیون هستم. اما از نظر میراث‌داری مشکل است، فکر نمی‌کنم که این انتقال خیلی صورت گرفته باشد.
من سه‌نسل تئاتر را پشت سر گذاشته‌ام. می‌دانید چقدر بازیگر چه زن و چه مرد آمدند و رفتند. من و امثال من شن ته جوی بودیم و ماندیم چون عاشق بودیم. ما کارمان را همانطوری که یک عاشق به معشوقش نگاه می‌کند نگاه می‌کنیم. فقط تشویق مردم است که این انگیزه را نگاه داشته است.
آموزشگاه‌های زیادی هستند که تجربیات شما را می‌توانند به نسل جدید منتقل کنند، تدریس را امتحان کرده‌اید؟
اغلب این کلاس‌ها برای هنر نیستند 100تا از این آموزشگاه‌ها در حال حاضر دایر هستند و به صورت جدی کار می‌کنند اما اوضاع هنرپیشگی تغییری نکرده است. اغلب من را دعوت می‌کنند. من خودم هم بسیار دوست دارم که درس بدهم، آنقدر حرف دارم، آنقدر خاطره دارم که باید روزی در جایی بیان شود و خوشحال می‌شوم آن را برای نسل آینده تئاتر بازگو کنم. بنده به کلاسی به منظور تدریس می‌رفتم، برای اینکه این یکی، دوساعت آموزش خسته کننده نشود در هر بخش یک خاطره از دوران فعالیت خود را در تئاتر تعریف می‌کردم. موضوع تمرکز را که برای دانش‌آموزان توضیح می‌دادم در کنار آن خاطره‌ای مرتبط تعریف می‌کردم که موجب خنده آنان می‌شد و به طور قطع آن درس بیشتر در خاطر آنها باقی خواهد ماند ولی دیگر آن توانایی و شور جوانی نیست، پیر شدیم.
آیا با خصوصی کردن تئاتر کمکی به این هنر می‌شود؟
ببینید! تجربیات من در تئاتر نصر به هر صورت ایجاد کننده و زنده کننده تئاتر در مملکت ماست. البته بعد از آن تئاترهای بسیاری آمدند که برنامه‌های خوبی را در صحنه به اجرا میگذاشتند. من یاد گرفته‌ام این رقابت است که موجب رونق تئاتر یا هر هنر دیگری می‌شود. رقابت بین تئاتر سعدی و تئاتر تهران آن زمان خودش داستانی به بلندای مثنوی داشت. هر دو تئاتر سعی میکردند از هم عقب نیفتند چون تئاتر آن زمان دولتی نبود و به صورت خصوصی اداره می‌شد و در دنیای شخصی همیشه صاحب این تئاتر با صاحب آن تئاتر رقابت داشتند که این سالن تئاتر خوبی بگذارد یا آن یکی، اجرای بهتری ارائه دهد. این یکی، بازیگر خوبی داشته باشد، آن یکی کارگردان بهتری را استخدام کند، این یکی پول بیشتری بدهد و. . . اینگونه بود که رقابت به وجود می‌آمد. یعنی کار اگر دست دولت نباشد و به‌وسیله بخش خصوصی اداره شود، پیشرفت بهتر و سریع‌تری را خواهد داشت. تا به حال تجربه ثابت کرده است، هر کاری که دست دولت بیفتد آن گسترش، آن فعالیت و آن پیشرفتی را که باید، نخواهد داشت.
آیا تئاتر این ظرفیت را دارد که بازار آزاد در آن سرمایه‌گذاری کند؟
البته همه بخش خصوصی هم نمی‌تواند سرمایه‌گذاری کند. باید کسی باشد که علاوه بر علاقه‌مند بودن، هنردوست نیز باشد. آقای نوشین می‌رفت از داخل بازار افرادی را پیدا میکرد که علاقه‌مند به تئاتر بودند و میآمدند و پول میگذاشتند. ایشان به وسیله آنها تئاتر را می‌چرخاند و کارگردانی میکرد. مثل عمویی که سرمایه‌گذار تئاتر سعدی بود یا دیگران که تئاترهای دیگر را می‌چرخاندند. میآمدند پول میگذاشتند و کار میکردند و حالا در این میان ضرر هم میکرد. خب کار است دیگر، ضرر کرده است اما بعداز مدتی، دیگر ضرر نکرد. تئاتر خوب به اجرا میگذاشتند و کار خوب باعث استقبال مردم می‌شد. مردم نمی‌گذارند هنرمند دست تنها بماند. البته هنر خوب همیشه برنده است. اما در بخش دولتی زیاد توجه نمی‌شود.