بیشتر ما - حتی برخی از کارشناسان‌ـ هنگامی که صحبت از جنگل می‌شود بی‌درنگ به یاد جنگل‌های شمال کشور می‌افتند، جنگل‌هایی سبز و انبوه. اما تعریف از جنگل فقط به جنگل‌های مناطق مرطوب شمال محدود نمی‌شود و حتی در مناطق خشک نیز جنگل وجود دارد. جنگل‌هایی نه انبوه اما زیبا و تاثیر گذار و البته بسیار آسیب پذیر. برای آشنایی بیشتر با جنگل و مشکلات این گنج طبیعی، با پیمان یوسفی آذری، مدیرکل دفتر امور منابع جنگلی سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور گفت‌وگو کردیم.
چند روز پیش در خبرها آمده بود، هزاران گونه گیاهی و جانوری بر اثر نشست 300 دشت کشور نابود شدند.
به عقیده من این نظر ژورنالیستی و غیرکارشناسی است. در این زمینه ارزیابی‌های لازم انجام نشده است. امروز مبحث تغییر اقلیم، مهم‌ترین مساله کره‌زمین است و بعد از آن امنیت غذایی و سپس بیابان زایی از دغدغه‌های سازمان‌های بین‌المللی هستند.
دلیل تغییر اقلیم چیست؟
فقط فعالیت‌های انسانی است. در این زمینه سهم بلایای طبیعی بسیار ناچیز است. بهره‌برداری خارج از توازن اکولوژیک، نابودی و تغییر کاربری جنگل‌ها از جمله این عوامل هستند. فعالیت‌های انسانی باعث افزایش دی‌اکسید کربن شده و این امر جنگل‌ها را به نابودی کشانده است. متاسفانه 4هزار و 500 میلیاردتن کربن در خاک ، شاخ ، برگ و به طور کلی اکوسیستم جنگلی دنیا ذخیره شده است.
این در حالی است که همه کربن جو 3 هزار میلیارد تن است. باید توجه داشت که قدرت ذخیره سازی کربن در جنگل‌ها بسیار بالاست و تنها منبعی که تخریب آن بیشترین کربن را وارد جو می‌کند، جنگل است. تخریب جنگل ها، احداث کارخانه‌ها و فعالیت‌های کشاورزی و صنعتی باعث پر شدن جو از کربن و به دنبال آن گرم شدن زمین شده است و این امر روی زندگی جانوری و گیاهی تاثیر سوء می‌گذارد.
راهکار چیست، چطور می‌توان با تاثیرات منفی تغییرات اقلیمي مبارزه کرد؟
دنیا به این نتیجه رسیده است که قدرت و روشی برای حذف تغییرات اقلیم ندارد. راهکار و شعار FEO نیز سازش و سازگاری با این تغییرات است. ما باید روش‌های کنار آمدن و کاهش اثرات تغییرات اقلیم را به مردم بیاموزیم.
جایگاه ایران در این زمینه کجاست؟
خشکسالی و تغییرات اقلیمي از دغدغه‌های مهم کشور ماست. سال گذشته فقط برای مبارزه با یکی از پدیده‌های تغییر اقلیمي یعنی خشکسالی 2 هزار و 500 میلیارد تومان از محل حساب ذخیره ارزی هزینه شد. حدود 175 میلیارد تومان نیز از اعتبارات وزارت جهاد کشاورزی برای مبارزه با خشکسالی به سازمان جنگل‌ها اختصاص داده شد که متاسفانه به بخش جنگل‌ها مبلغی نرسید، در حالی که جنگل‌ها نخستین حلقه تعدیل اثرات خشکسالی هستند.
آیا در این زمینه درخواست داده بودید و به آن بی توجهی شد؟
البته. موارد مربوط در سال گذشته ارائه شد اما متاسفانه به نظر می‌رسد برنامه‌ریزان به دلیل نداشتن اطلاعات کافی یا برنامه ریزی نامناسب، نتوانستند برنامه‌ریزی و هزینه درستی در این زمینه داشته باشند.
اعتبارات سال جاری چگونه خواهد بود؟
اعتبارات بخش جنگل در سال جاری 30 تا 40 درصد کاهش پیدا کرده است که این امر مدیریت جنگل‌های خشک و نیمه خشک را با چالش جدی روبه‌رو کرده است.
آماری از میزان خسارات خشکسالی‌ها در چند سال اخیر دارید؟
سال گذشته به دلیل خشکسالی فقط حدود 6میلیارد و 500 میلیون تومان جنگل‌کاری‌های ما آسیب دید و در صورتی که بخواهیم آسیب جنگل‌های طبیعی، ضعف توان فیزیولوژیک و حمله آفات و بیماری‌ها را فقط از طریق خشکسالی اندازه‌گیری بگیریم، بخش جنگلی ما بیش از 20 میلیارد تومان از خشکسالی‌های اخیر در یک سال آسیب دیده است.
پیش بینی شما برای سال آینده چیست؟
به نظر می‌رسد با توجه به بارش‌های 2 ماه اخیر، امسال نسبت به سال گذشته وضعیت بهتری داشته باشیم .
آیا در ایران تنها عامل نابودی گونه‌های جانوری و گیاهی، تغییرات اقلیمی است؟
نه! مسائل دیگری از جمله نحوه مدیریت اراضی ما نیز در این زمینه موثر هستند. در حال حاضر در ایران یک سازمان متولی مدیریت سرزمین وجود ندارد و کمبود آن و همچنین فقدان آمایش سرزمین در کشور ما بشدت احساس می‌شود. سازمانی که مدیریت منابع آب و منابع طبیعی را با هم بر عهده داشته باشد.
چقدر از کشور ما تحت پوشش جنگل‌هاست؟
با توجه به آمار قطعی سازمان جنگل‌ها برابر نقشه یک‌بیست و پنج هزارم، 14میلیون و 300 هزار هکتار جنگل در کشور داریم.
2میلیون و 92 هزار هکتار از این رقم درشمال کشور(جنگل‌های هیرکانی)، 168 هزار هکتار در ارس باران آذربایجان شرقی(جنگل‌های ارس بارانی)، 6 میلیون هکتار در جنگل‌های زاگرس از ارومیه تا فارس، 2 میلیون هکتار جنگل‌های گرمسیری در استان‌های کرمان، خوزستان، هرمزگان و سیستان و بلوچستان و حدود 4 میلیون
و 200 هزارهکتار جنگل‌های ایرانی- تورانی دیگر استان‌های مرکزی و شرقی است که جنگل‌های گرمسیری از زیباترین جنگل‌های خاورمیانه محسوب می‌شوند.
کدام یک از این مناطق بیشتر در معرض خطر قرار دارند؟
جواب این سوال سخت است اما به عقیده من جنگل‌های زاگرس و ایرانی- تورانی، نیاز به توجه بیشتری دارند.
چرا؟
کارشناسان بزرگ دانشگاه‌های معتبر کانادا و اتریش معتقدند جنگل‌های مناطق مرطوب و نيمه مرطوب خیلی سریع خود را احیا می‌کنند اما جنگل‌های مناطق خشک و نیمه خشک در صورت از بین رفتن، هرگز احیا نمی‌شوند، چون این مناطق خشک و بی آب است.
قاچاق چوب چقدر در مقوله تخریب جنگل‌ها موثر است؟
قاچاق چوب مشکل اصلی نیست و سهم بسیار کمی در این تخریب دارد. قاچاق چوب در جنگل‌های خارج از شمال، اصلا وجود ندارد. در شمال هم به دلیل حضور یگان حفاظت بسیار کم شده است.
پس مشکل اصلی کجاست؟
مسائل اجتماعی- اقتصادی. جامعه روستایی و محلی ما بشدت وابسته به جنگل است. بررسی‌ها و مطالعات منطقه زاگرس کردستان، حاکی از وجود 70 نوع وابستگی جامعه محلی به جنگل است. این افراد برای همه امور زندگی خود از ساختن خانه و آغل تا تهیه غذا و روشن کردن آتش از چوب جنگل‌ها استفاده می‌کنند و حتی برای تامین علوفه دامشان هم باید از سرشاخه‌های درختان استفاده کنند و جنگل‌ها را به ناچار برای کشاورزی از بین می‌برند و درختان را قطع می‌کنند.
چه باید کرد؟ آیا برنامه‌ای در این زمینه دارید؟
برنامه که زیاد است. در گذشته سیاست‌های احیایی و حفاظت فیزیکی را داشتیم که به دلیل وابستگی مردم محلی به جنگل، به نتیجه نمی‌رسید. در حال حاضر باید سیاست ما در حفاظت منابع جنگلی به حفاظت مبتنی بر تغییر معیشت تغییر کند. هیچ دولتی در دنیا نمی‌تواند به صورت دولتی از جنگل‌ها حفاظت کند و برای این منظور باید حفاظت جنگل را با مشارکت مردم محلی انجام دهیم. در واقع تا زمانی که دولت نتواند سیاست‌های خود را تغییر داده و مبتنی بر مشارکت افراد محلی تنظیم کند، راهکارهای ما نتیجه‌ای نخواهد داشت.
یک نمونه موفق از این سیاست در دنیا را نام ببرید.
در هند ، بنگلادش و بسیاری از کشورها این اتفاق افتاده است. به طور مثال در گذشته مردم تانزانیا فیل ها را به خاطر فروش عاجشان می‌کشتند اما از زمانی که این کشور سیاست جذب توریست و سهیم کردن مردم در درآمد حاصل از آن را اجرا کرد، مردم محلی نه تنها فیل‌ها را نمی‌کشند بلکه از آنها نگهداری کرده و حتی فیل پرورش می‌دهند چون می‌دادند اگر فیلی نباشد، درآمدی هم نخواهند داشت.
با توجه به تخریب پوشش گیاهی، فرسایش خاک در ایران چقدر است؟
فرسایش خاک به دلیل تخریب پوشش گیاهی در کشور ما بسیار زیاد است و به نظر می‌رسد، ما رتبه اول فرسایش خاک در آسیا را داریم.
وسعت پارک‌های جنگلی در کشور چقدر است
و مدیریت آن با کجاست؟
حدود 39 هزار هکتار پارک جنگلی در کشور وجود دارد. مدیریت برخی از این پارک‌ها در اختیار شهرداری است و برخی در اختیار ماست.
در مقوله پارک‌های جنگلی با چه مشکلاتی روبه‌رو هستید؟
اعتبارات نگهداری پارک‌های جنگلی بسیار کم است و ما در این زمینه با مشکل مواجه هستیم. باید این پارک‌ها در سازمان جنگل‌ها خودگردان شوند تا درآمد حاصل از آنها صرف هزینه خودشان شود. اگر زیر نظر سازمان مدیریت، آنها به بخش خصوصی واگذار شوند، با احداث بوفه‌های سبک سرپایی می‌توان درآمدی داشت که از آن در حفظ پارک بهره گرفت.
پس در بحث گردشگری نیز نیازمند آموزش
و فرهنگسازی هستیم، آیا در این زمینه اقدامی انجام شده است؟
گردشگری یا طبیعت‌گردی مانند شمشیر دو دم است که اگر درست استفاده شود، عامل حفاظت از جنگل‌ها خواهد بود همانطور که در کشورهای پیشرفته این گونه است. گردشگری آنها دارای قید و بند فنی و محافظت اکولوژیک است و منبع درآمدی برای ساکنان جامعه محلی است.
آیا نمونه‌ای از آن در ایران داریم؟
در استان خراسان شمالی 60هزار هکتار جنگل وجود دارد که به منطقه گردشگری تبدیل شده است و درآمد حاصل از این گردشگری به جیب مردم روستایی می‌رود. بنابراین، این مردم برخلاف گذشته نه تنها جنگل را از بین نمی‌برند بلکه از آن نگهداری می‌کنند.
حرف آخر؟
جنگل تنها منبع تولید آب در دنیاست.