هیات آمریکایی متشکل از متخصصان فنی و سیاسی به سرپرستی «جان روود»، کفیل معاون وزیر خارجه آمریکا در امورکنترل تسلیحاتی و امنیت بین‌الملل، وارد مسکو شده است تا درباره اختلافات دوکشور بر سر استقرار سپر موشکی در اروپا، کاهش تسلیحات موشکی و دیگر موضوعات امنیت راهبردی با مقامات روس پشت درهای بسته رایزنی کند .
مسکو تاکنون بارها مخالفت آشکار خود را با استقرار10 موشک رهگیر آمریکا در لهستان و یک سامانه راداری ضدموشکی در جمهوری چک اعلام کرده است و آن را تهدیدی جدی برضد امنیت ملی خود می‌داند. ولی آمریکا به بهانه مقابله با تهدید احتمالی ایران و کره‌شمالی بر انجام این پروژه که تاکنون تاثیر بسیار تعیین‌کننده‌ای در تخریب مناسبات واشنگتن و مسکو داشته است، اصرار می‌ورزد.
تاکنون تلاش‌های دولت جورج بوش که دوره ریاست‌جمهوری‌اش در اول بهمن ماه آینده به پایان می‌رسد، برای متقاعد کردن روسیه در زمینه پایان دادن به مخالفت با استقرار سامانه دفاع موشکی در اروپای شرقی با شکست مواجه شده است. براین اساس به نظر نمی‌رسد مذاکرات مسکو نیز راهگشا باشد؛ مذاکراتی که بر توافقات پیمان امنیتی، منع گسترش سلاح‌هاي کشتار جمعی، مبارزه با تروریسم و دیگر موضوعات منع گسترش تسلیحاتی نیز تأکید دارد. زیرا مسکو امضای معاهده جدید خلع‌سلاح اتمی با آمریکا را منوط به رها کردن طرح سپردفاع موشکی از سوی واشنگتن کرده است.
وزیر خارجه روسیه اواخر ماه گذشته از رایزنی‌های روسیه و آمریکا در مسکو درباره مساله ایجاد سپر موشکی آمریکا خبر داده وگفته بود که روسیه از این رایزنی‌ها انتظار جهش و نتایج قابل توجه ندارد. پیش از این نیز چند دور رایزنی مقام‌های دو کشور ازجمله دو دور رایزنی وزیران دفاع و خارجه در چارچوب 2+2 نتیجه قابل توجهی نداشته است.
با وجود آنکه اعلام شده بود روسیه به دلیل مشکلات مالی ناشی از بحران جهانی اقتصاد از طرح استقرار متقابل موشک‌های روسیه در مرز لهستان دست برداشته است اما نیکلای سولوتسف، فرمانده نیروهای موشکی روسیه از ادامه برنامه کشورش برای استقرار سیستم‌های موشکی هسته‌ای کشورش با وجود بحران جهانی مالی تاکید کرد. او ضمن رد هرگونه شایعه درباره توقف عملیات استقرار سیستم‌های موشکی هسته‌ای گفت: من به تازگی از بخش موشکی «تیکوفو» جایی که در آن سیستم‌های موشکی توپول-ام مستقر می‌شوند، بازگشتم و می‌توانم به شما اطمینان بدهم که هیچ تاخیری در استقرار این سامانه در آنجا وجود ندارد.
جدا از موضوع اختلاف‌برانگیز سپردفاع موشکی در مذاکرات محرمانه مسکو، گفت‌وگوهای کارشناسان دو طرف عمدتا درباره پیمان «استارت-1» خواهد بود اما باید توجه داشت این مذاکرات در اوج اختلاف‌ها بین دوطرف انجام می‌شود. دردوره جدید مناسبات واشنگتن و مسکو که می‌توان ازآن به عنوان «صلح مسلح» یاد کرد، هیچکدام آمادگی لازم برای اجرای پیمان
«استارت -1»را به دلایل متعدد ندارند.
اولا، روسیه پس از جنگ در اوستیای جنوبی نشان داده است که برای زهر چشم گرفتن از لهستان و چک نیز آمادگی لازم را دارد، منتها به دنبال بهانه مناسب است؛ همچنان که گرجستان با حمله به اوستیای جنوبی این بهانه را برای روسیه فراهم کرد.
ثانیا، آمریکا درحال انتقال قدرت از بوش به اوباما است و وزارت خارجه آمریکا در دوره هيلاري کلینتون هم باید درباره راه‌های رسیدن به توافق کلی با روسیه به دستورکار جدیدی دست یابد.
ثالثا، نه آمریکا و نه روسیه مایل نیستند درسال‌های آتی از تعداد سلاح‌های هسته‌ای راهبردی خود بکاهند زیرا درشرایطی که اختلاف‌ها بین غرب و روسیه بیشتر شده است، بازگشت به دوران استفاده از نقش بازدارندگی سلاح هسته‌ای در توازن‌بخشی به معادلات جهانی قدرت اجتناب ناپذیر جلوه داده می‌شود.
جالب است در این دوران قدرت‌های اتمی به‌جای کاستن از سلاح‌های هسته‌ای درجهت اجرای بند دوم پیمان ان پی تی، می‌کوشند کشورهایی نظیر ایران را از حق مشروع خود در مورد غنی‌سازی اورانیوم محروم کنند .
پیشبرد برنامه‌های کنترل تسلیحاتی ازجمله چالش‌هایی است که باراک اوباما، رئیس‌جمهوری آتی آمریکا با آن مواجه خواهد بود. اوباما در رقابت‌های انتخاباتی خود وعده داده بود با روسیه برای کاهش شدید در تسلیحات هسته‌ای دو کشور همکاری خواهد کرد. اما به نظر نمی‌رسد او بتواند معاهده «استارت -1» را که ناظر به کاهش این سلاح‌هاست به مورد اجرا گذارد.
استقرارسامانه دفاع موشکی آمریکا در اروپای شرقی بهانه خوبی برای روسیه شده است تا از بدست آمدن هرگونه توافقی طفره برود. آمریکا هم که مایل به بدست آوردن چنین توافقی در شرایط کنونی نیست در نهان از چنین بن‌بستی در گفت‌وگوها استقبال می‌کند. اوباما با حمایت از سپر دفاع موشکی گفته است حمایت وی تا زمانی ادامه دارد که منافع آمریکا از دیگر اولویت‌ها انحراف پیدا نکند. پیمان «استارت -1» که در سال 1991 بسته شده و در دسامبر 2009 پایان خواهد یافت، هنوز به طور کامل اجرا نشده است. به همین دلیل روسیه خواهان استقرار نظام راستی‌آزمایی رسمی برای جایگزینی این پیمان است اما دولت بوش به دنبال توافقنامه‌ای ساده‌تر است. سرگئی ریابکوف، دستیار وزیر خارجه روسیه گفت: بنابر آنچه باراک اوباما، رئیس‌جمهور منتخب آمریکا و تیم وی در دوران انتخابات گفته‌اند، امیدواریم ایالات متحده به سمت یک پیمان جدید برای کاهش تسلیحات استراتژیک با روسیه گام بردارد. وی ابراز امیدواری کرد روسیه و آمریکا بتوانند درباره یک پیمان جدید که بتواند جایگزین پیمان «استارت -1» شود به توافق برسند.
در همین حال، سرگئی لاوروف وزیر خارجه روسیه در دیدار با بازرگانان درباره دخالت غرب در بخش‌هایی که او از آنها به عنوان «حیاط‌خلوت» روسیه یاد کرد، هشدارداد. لاوروف، روابط کشورش با اتحادیه اروپا را بسیار نزدیک و در سطحی رضایت‌بخش توصیف کرد و اروپا را نزدیک‌ترین همسایه و شریک در سیاست و اقتصاد برای روسیه برشمرد. وی همچنین اروپا را متحد استراتژیک روسیه توصیف کرد، اما در عین حال از آمریکا و دیگر کشورهای غربی و بویژه اتحادیه اروپا خواست تا از دخالت‌های پشت صحنه در حیاط خلوت مسکو خودداری کنند.
وزیر خارجه روسیه در بخش دیگری از اظهارات خود، جهان عاری از تسلیحات هسته‌ای را یک رویای دور توصیف کرد. به عقیده وزیر خارجه روسیه، بحران ماه اوت در قفقاز و همچنین بحران مالی جهان حکایت از آن دارد که جهان تک‌قطبی امکان عملی شدن ندارد.
راهکارهای روسیه برای مقابله با طرح سپر دفاع موشکی
روسیه برای مقابله با طرح سپردفاع موشکی آمریکا چهارسیاست مشخص در پیش گرفته است:
1- گسترش نفوذ روسیه به سمت آمریکای لاتین به عنوان حوزه حیاط‌خلوت آمریکا. در این باره انجام مانور نظامی روسیه در دریای کارائیب درسواحل ونزوئلا و نیکاراگوئه قابل ذکر است.
2- انجام پرواز هواپیماهای بمب‌افکن راهبردی دورپرواز و استقرار موشک‌های کوتاه‌برد اسکندر در مرزهای کالنین‌گراد و لهستان.
3- گسترش همکاریهای نفتی و گازی با کشورهای خاورمیانه به منظور استفاده بیشتر از اهرم انرژی در سیاست خارجی روسیه.
4- افزایش همکاری‌ها با چین و ترغیب پکن برای آنکه نگرانی‌های خود را درباره استقرار سپر دفاع موشکی به آمریکا اعلام کند. در همین مورد وزرای دفاع روسیه و چین در پکن با یکدیگر دیدار و درباره همکاری نظامی، سپر موشکی آمریکا و برنامه هسته‌ای کره شمالی گفت‌وگو کردند.
در نقطه مقابل، کارشناسان آمریکایی به باراک اوباما توصیه کرده‌اند، در شرایط بحران مالی، دولت آمریکا باید از استقرار سیستم دفاع ضد موشکی در اروپا که علاوه بر ثابت نشدن کارآیی آن، موجب تحریک روسیه شده، بپرهیزد. در گزارشی که از سوی کارشناسان آمریکایی برای رئیس‌جمهوری منتخب این کشور تهیه شده، چنین آمده است:
ایالات متحده آمریکا درشرایط بحران بیش از این نمی‌تواند به خود اجازه اجرای برنامه‌های نظامی پرهزینه از جمله ایجاد منطقه سوم استقرار سیستم دفاع ضد موشکی در اروپا را بدهد. در حالی‌که موثر بودن استقرارسامانه‌های ضدموشکی درخاک لهستان و چک مورد تردید قرار دارد، ارزش ندارد که آمریکا با این اقدام به تحریک روسیه بپردازد. درعوض بهای صرف‌نظر کامل از طرح سیستم دفاع ضدموشکی، حفظ 25 میلیارد دلار در بودجه دولت آمریکاست.
در گزارش 70 صفحه‌ای که تحت عنوان «ایجاد نیروهای مسلح برای قرن 21، واقعیت‌های جدید، اولویت‌های تازه» كه در این مرکز تهیه شده، آمده است: «این اقدام به دولت آمریکا اجازه می‌دهد در مدت چهار سال آینده حدود 13 میلیارد دلار صرفه‌جویی کند و در صورت چشم‌پوشی کامل از این طرح، 25 میلیارد دلار در بودجه دولت آمریکا حفظ خواهد شد.» در این سند تاکید شده است: «علاوه بر تمامی مسائل فنی که درباره کارآیی و موثر واقع شدن سیستم دفاع ضدموشکی وجود دارد، منطق راهبردی ایجاد چنین سپر ضدموشکی‌اي که تا این اندازه موجب تحریک روسیه شده است، جای تردید دارد».
در اواخر ماه نوامبر ولادیمیر پوتین، نخست‌وزیر روسیه درکنفرانس بین‌المللی حقوق شهروندی در سن‌پترزبورگ بار دیگر تاکید کرد که در صورت ایجاد سپر ضدموشکی آمریکا در اروپای شرقی، روسیه قطعا به آن پاسخ مناسب خواهد داد. وی درعین حال گوشزد کرد که اگر دولت جدید آمریکا از اجرای این طرح صرف‌نظرکند، طرح مسکو نیز به خودی خود منتفی خواهد شد. در هر صورت نویسندگان این گزارش معتقدند ادامه توسعه سیستم دفاع ضدموشکی باید تا زمانی که آزمایش‌ها کارآمدی آن را به‌طور دقیق مورد تایید قرار نداده‌اند، متوقف شود. البته پیش از این نیز صحبت‌هایی درباره اینکه این احتمال وجود دارد که دولت جدید اوباما از طرح مورد علاقه جورج بوش برای ایجاد سپر ضد موشکی در اروپا صرف‌نظر کند، شنیده می‌شد. در واقع مشاوران رئیس‌جمهوری برگزيده اذعان كرده بودند که تا تایید نشدن کارآیی این سیستم، تصمیمی در این باره اتخاذ نخواهد شد.
گسترش ناتو؛ مانع بزرگ
موضوع گسترش ناتو به اوکراین و قفقاز یکی دیگر از معضلاتی است که برسر رسیدن به هر توافقی مانع ایجاد کرده است. در این‌باره سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه در مصاحبه‌ای که روز شنبه 23 آذرماه منتشر شد، اظهارداشت: عادی‌سازی مناسبات ناتو - روسیه بسیار مشکل خواهد بود و نیازمند بازبینی مساله جنگ روسیه - گرجستان است.
لاوروف گفت: برای عادی‌سازی روابط مشکلات فراوانی فراروی ما وجود دارد و ضروری است به بحث درباره بحران قفقاز باز گردیم. درآذر ماه ناتو موافقت کرد به طور تدریجی مذاکرات سطح بالای خود را با روسیه از سر بگیرد. ناتو در اعتراض به جنگ روسیه با گرجستان، روابط خود را با روسیه کاهش داده بود. لاوروف همچنین خاطرنشان کرد: پس از درگیری‌های ماه اوت، ناتو تاثیرگذاری خود را در اتحادیه اروپا ازدست داده است. به طور کلی در سیاست‌های اروپا - آتلانتیک آرایش و ترکیب‌بندی جدیدی شکل گرفته که در آن نقش اتحادیه اروپا پررنگ‌تر شده و از طرفی قدرت ناتو کاهش یافته است. این مساله بسیار روشن وآشکار شده است که ناتو نمی‌تواند بدون دارا بودن تماس‌های سازنده با روسیه، درصدد ایفای نقشی قابل اعتماد در اروپا باشد. به نظر می‌رسد کشورهای ناتو درحال درک این مساله هستند.
از سوی دیگر گیتس، وزیر دفاع آمریکا با انتشار مقاله‌ای در مجله «فارن افرز» نوشت: واشنگتن باید خود را برای رویارویی احتمالی با مسکو آماده کند. به عقیده وزیر دفاع آمریکا، واشنگتن باید به طرح‌های نظامی مسکو توجه کرده و برای رویارویی احتمالی با آن آماده باشد. وزیر دفاع آمریکا تحت‌تاثیر عملیات موثر و مرگبار نظامی روسیه در قفقاز قرار گرفته است و به عقیده وی این مساله واشنگتن را وادار می‌سازد تا علاوه بر اینکه روی مسکو که درصدد افزایش هزینه‌های دفاعی ثابت است، حساب کند، در عین حال خود را برای درگیری احتمالی نیز آماده نگه دارد.
گیتس، علت این امر را تلاش‌های روسیه و چین براي افزایش هزینه‌های دفاعی خود و دنبال کردن برنامه‌های دقیق مدرنیزه‌سازی نام برد. به نوشته این روزنامه، ستاد کل نیروهای مسلح روسیه نیز به نوبه خود وعده داده است در دکترین جدید نظامی کشور، استفاده از تجهیزات نظامی با فناوری‌های عالی را مورد توجه خاص قرار دهد. ژنرال یوری بالویفسکی، معاون دبیرکل شورای امنیت روسیه که ریاست کارگروه ویژه مسؤول کار روی دکترین نظامی جدید این کشور را بر عهده دارد با تاکید بر این مساله خاطرنشان کرد: این سند بر حق روسیه برای استفاده از سلاح هسته‌ای به‌عنوان ابزاری برای بازدارندگی راهبردی نیز تاکید دارد.
نقش اتحادیه اروپايي و چین
تصویب برنامه «مشارکت به سمت شرق» در نشست روز جمعه سران اتحادیه اروپا در بروکسل که تقویت‌کننده مواضع آن در جمهوری‌های برجای مانده از شوروی است، برای روسیه و آمریکا اهمیت زیادی دارد، زیرا با اجرای این طرح، کشورهای اوکراین، مولداوی، گرجستان، ارمنستان، آذربایجان و البته بلاروس، بعد از انجام وظایف خویش در زمینه توسعه دموکراسی و حقوق بشر، به صورت شرکای تمام و کمال اتحادیه اروپا درخواهند آمد. در این برنامه در نظر گرفته شده است منطقه آزاد تجاری بین این جمهوری‌ها و اتحادیه اروپا به‌وجود آید، همکاریهای نزدیکی در زمینه تامین امنیت انرژی آغاز شده و نیز رژیم بدون روادید بین
دوطرف برقرار شود. اتحادیه اروپا برای تحقق سیاست «مشارکت به سمت شرق» از سال 2010 الی 2013 مبلغ 600 میلیون یورو در سال بودجه درنظر گرفته است. از آنجا که روسیه در این طرح نادیده گرفته شده است، مسکو تمامی تلاش خود را خواهد كرد تا مانع تحقق آن شود.
اتحادیه اروپا می‌کوشد با پشتیبانی از توسعه آن در بخشی از اروپای شرقی که هنوز به عضویت اتحادیه اروپا در نیامده است، زمینه را برای گسترش نفوذ خود ازطریق اقتصادی فراهم کند. به همین دلیل حمایت قاطعی از طرح سپر دفاع موشکی به عمل نمی‌آورد. اتحادیه اروپا می‌داند این طرح به واسطه تحریک روسیه علیه چک و لهستان، نه تنها اروپا را امن‌تر از قبل نمی‌سازد بلکه موجب ناامنی بیشتر می‌شود، به همین دلیل به کشورهای شرق اروپا وعده کمک اقتصادی می‌دهد تا کمتر برای کسب امتیازهای بیشتر از آمریکا و در نتیجه دادن امتیاز تاسیس پایگاه نظامی ترغیب شوند.
به نظر می‌رسد اتحادیه اروپا مایل نیست با تمایل نشان دادن به سوی مسکو یا واشنگتن، طرف مقابل را علیه سیاست‌های خود تحریک کند. در صورتی که اگر آمریکا موفق شود اتحادیه اروپا را به حمایت کامل از طرح سپر دفاع موشکی وادار کند، در این شرایط موضع حمایتی چین از روسیه بیشتر اهمیت پیدا می‌کند. یک مقام در هیات روسیه درباره برنامه آمریکا برای استقرار سپر موشکی در اروپا گفت: چین با نظر روسیه درباره تهدید آن برای امنیت و ثبات جهانی هم‌عقیده است.
« آناتولی سردیوکوف» و « لیانگ گوانگلی» وزیران دفاع روسیه و چین، درباره پروژه آمریکا، ژاپن، کره‌جنوبی، استرالیا و تایوان برای ایجاد یک سامانه دفاع موشکی منطقه‌ای که هدف آن کره شمالی است، روز پنجشنبه گفت‌وگو کردند. درهمین ملاقات، «آناتولی سردیوکوف»، وزیردفاع روسیه گفت: سپردفاع ضد موشکی آمریکا می‌تواند توازن قوای راهبردی بین قدرت‌های هسته‌ای را از بین ببرد. سردیوکوف در مذاکرات با همتای چینی خود، بر نگرانی‌های روسیه درباره برنامه‌های آمریکا به منظور ایجاد منطقه سوم استقرار سیستم دفاع ضد موشکی در اروپا تاکید کرد.
چینی‌ها اگرچه طرح آمریکا را تهدیدی علیه خود می‌دانند اما به دلیل منافعی که در روابط خود با آمریکا دارند مایل نیستند به‌صورت مستقیم با روسیه در بحث مخالفت با طرح سپر دفاع موشکی همنوا شوند.
جمع‌‌بندی بحث
در یک ارزیابی کلی از مذاکراتی که در مسکو جریان دارد، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
1- به نظر نمی‌رسد روسیه وآمریکا به دلیل اختلاف‌نظرهای اساسی‌اي که دارند، بتوانند به این زودی‌ها درباره پیمانی جایگزین «استارت -1» به توافق برسند.
2- استقرار سپردفاع موشکی، توسعه ناتو به اوکراین و قفقاز، تمایلات روسیه برای توسعه نفوذ درقفقاز و آمریکای لاتین و استفاده از ابزار انرژی در روابط خارجی روسیه با غرب از جمله مهم‌ترین مواردی است که بر رسیدن به هرگونه توافق تسلیحاتی بین آمریکا و روسیه، سایه افکنده است.
3- اتحادیه اروپا و چین نقش تعیین‌کننده‌ای در توازن‌بخشی به مناسبات مسکو و واشنگتن ایفا می‌کنند، به گونه‌ای که اگر هرکدام از این کشورها حمایت کامل خود را از طرف مقابل اعلام کنند، تیرگی کنونی مناسبات آمریکا و روسیه را دوچندان خواهند ساخت.
4- ازآنجا که شاهد جابه‌جایی قدرت بین دموکرات‌ها به جای نومحافظه‌کاران جمهوریخواه در آمریکا هستیم، برای به نتیجه رسیدن درباره مذاکرات راهبردی
دو طرف باید حداقل تا بهمن ماه آینده که اوباما و تیمش زمام امور آمریکا را رسما به‌دست می‌گیرند، صبر کرد.
5- روسیه و آمریکا در حال حاضر در شرایط صلح مسلح به سر می‌برند و به همین علت ترجیح می‌دهند به مذاکرات بی‌‌حاصل در باره تسلیحات اتمی ادامه دهند تا فرصت بیشتری برای توسعه باز بیشتر سیاست‌های خود داشته باشند.