آقای حجازی چه شد که نخستین فیلم‌تان را
در حال و هوای جنوب ساختید؟
من متولد آبادان هستم و هنگام جنگ فقط 2 سال داشتم. آن زمان مجبور شدیم به خاطر جنگ به شهر مادری‌ام اصفهان کوچ کنیم اما در دوران راهنمایی که به سینما علاقه‌مند شدم، دغدغه‌ای در من ایجاد شد که نخستین فیلم سینمایی‌ام را در آن حال و هوا بسازم. در عین حال علاقه‌ای وافر هم به آثار امیر نادری داشتم و این موضوع هم بیشتر مرا به فیلمسازی در این حال و هوا تشویق کرد. البته قبل از آن تعدادی کار کوتاه و 4 تله‌فیلم برای تلویزیون داشتم و چهارمین تله‌فیلم من که تقریبا قبل از «در میان ابرها» ساخته شد هم در آبادان ساخته شده است و تجربه ساخت فیلم در این فضا را داشتم.
یکی از نقاط قوت فیلم «در میان ابرها» تصویرسازی‌های قابل قبول آن است. نمونه واضح آن هم تصویرهایی است که از مرز میان ایران و عراق نشان داده می‌شود و کشمکش‌های مسافران. به این فضا چگونه نزدیک شدید؟
من تقریبا هر سال ایام نوروز را به آبادان می‌رفتم و ارتباطم را با آنجایی که به دنیا آمده‌ام حفظ کردم. فضای آنجا را خیلی خوب می‌شناختم بویژه روابط میان افراد را و جالب این است بدانید ما به غیر از پلان‌های عنوان‌بندی، کل فضای مرز شلمچه را بازسازی کردیم و آن را در شهرک سینمایی دفاع مقدس ساختیم و این کمتر به چشم می‌آید چون خیلی خوب از آب درآمده است. این مهم از طریق سفرهای تحقیقاتی ما به آبادان صورت گرفت که در این سفرها طراح چهره‌پردازی هم همراه ما بود که خیلی به چهره‌پردازی کمک کرد، نمونه‌اش خالکوبی روی دست «نورا» بود. همه این جزئیات براساس واقعیت شکل گرفته و به باورپذیر شدن فضا کمک کرد.
همین تصویرسازی موفق کمک می‌کند داستان هم ملموس باشد. داستان فیلم نمونه عینی داشت یا کاملاً ساخته و پرداخته ذهن نویسنده است؟
قبل از اینکه «در میان ابرها» ساخته شود با ایده فیلم قبلی‌ام یعنی «آواز خاک» به اتفاق آقای گوهری راهی شهر آبادان شدیم و آقای گوهری هم نویسنده‌ای بود که کارهای شاخصی در کارنامه‌اش داشت مثل «خیلی دور خیلی نزدیک» یا «یک تکه نان». با ایشان قرار گذاشتیم اگر ایده بهتری پیدا کردیم «آواز خاک» را ویدئویی و قصه جدید را سینمایی کار کنیم. این موضوع به این خاطر بود که گوهری ارتباط خوبی با آن داستان ابتدایی برقرار نکرده بود. همچنین من دوست داشتم قصه‌ام زیاد در فضای جنگ نرود و قصه امروز این آدم‌ها باشد و فضای امروزی آبادان و تبعات جنگ را به تصویر بکشم. ما به اتفاق هم جاهای زیادی رفتیم که یکی از آن مکان‌ها همان مرز شلمچه بود که با بچه‌های گاری‌چی مواجه شدیم و با آنها قرار مصاحبه گذاشتیم. یکی از آن بچه‌های گاری‌چی قصه عشقش به یک دختر عراقی را گفت که همان جا جرقه اصلی زده شد و ما این ایده را پرورش دادیم و داستان «در میان ابرها» شکل گرفت.
یعنی بچه‌های گاری‌چی فیلم، همان کسانی هستند که شما در آبادان دیدید؟
خیر، اینها همه بازیگران تئاترند چون ما در خدمت آقای افشین هاشمی به‌عنوان بازیگردان و انتخاب بازیگر بودیم، ایشان آنها را پیشنهاد کردند. روش‌مان هم این بود که می‌رفتیم و تئاترها را می‌دیدیم و بازیگران مناسب را انتخاب می‌کردیم.
در عنوان‌بندی وقتی با نام افشین هاشمی به‌عنوان بازیگردان روبه‌رو شدم، می‌دانستم با بازی‌های بسیار خوبی روبه‌رو هستم مثل بازی شاکردوست که واقعاً قابل قبول بود، اما لهجه و زبان عربی این کاراکتر خیلی نقص داشت، شاید هم مشاور عرب زبان‌تان درست کار نکرده...
مثلا؟
مثلا در جایی که نورا گاری را هل می‌دهد از مالک می‌پرسد: «تعبت» در صورتی که «تعبت» به معنی «خسته شده» است! و خیلی جاهای دیگر...
مشاور ما سعد ادهم بود که مشاور فیلم «اتوبوس شب» هم بوده و فکر می‌کنم ما نسبت به «اتوبوس شب» خیلی بهتر کار کردیم و از نظر لهجه عربی، عملکردمان موفق‌تر بوده است. ما خیلی روی لهجه کار کردیم تا جایی که خانم شاکردوست می‌گفتند من خسته شدم چون فیلم‌هایی که خانم شاکردوست اغلب فیلم‌های تجاری بوده و فکر می‌کنم ما نتیجه‌اش را هم گرفتیم چون اغلب سینماگران حرفهای اذعان داشتند که متفاوت‌ترین بازی شاکردوست را دیده‌اند.
در فیلم ما شخصیت‌هایی را می‌بینیم که تناقض مبرهنی در وجودشان هست، مثلا شخصیت سعید که در ابتدا نورا را دوست داشت، هم هرزه بود و هم نسبت به خانواده‌اش متعصب، تا حدودی هم عاشق...!
بله، اگر سعید نبود مالک آن معنای نهایی را پیدا نمی‌کرد بالاخره نقش‌های مکمل قرار است تکمیل‌کننده نقش‌های اصلی باشند. عشق‌هایی که برای سعید به وجود می‌آمد خیلی دم‌دستی و سطحی بودند ولی مالک فقط یک عشق دارد به همین خاطر ما سن کم را انتخاب کردیم که باورپذیرتر باشد و ثابت کنیم که او دارد عشق اولش را تجربه می‌کند. این باعث می‌شود که در سکانس آخر آن حرکت را انجام دهد در صورتی که اگر سعید بود شاید انتهای فیلم عوض می‌شد.
فکر می‌کنید این باورپذیری در فیلم درآمده است، یعنی سن کم مالک توانسته عشقش را پاک جلوه دهد؟
در فیلمنامه آمده مالک 17 ساله و نورا 18 ساله است. ما خیلی جست‌وجو کردیم برای انتخاب بازیگر که در آخر به آقای غزالی رسیدیم که سابقه بازی در 2 تا از تله‌فیلم‌های مرا هم داشت و من می‌دانستم ایشان استعداد خیلی خوبی دارند، ولی تردیدی که من داشتم روی سن ایشان بود. در صحبت‌هایی که با آقای هاشمی و دیگر افراد داشتم مرا مجاب کردند که آقای غزالی می‌تواند از پس نقش برآید.
آیا در ادامه روند کارگردانی‌تان قرار است امضای شما زیر کارهایی با همین فضای جنوب و جنگ باشد؟ این را به این خاطر می‌گویم که شما در کارنامه‌تان چند کار با همین فضا داشته‌اید.
من یکسری دغدغه دارم که آن دغدغه‌ها برایم مهم است نه موقعیتشان. از این جهت است که اصراری ندارم که در منطقه خاصی کار کنم، مثلا همین قصه که می‌توانست در جاهای دیگر هم اتفاق بیفتد اما من به خاطر تعلق خاطرم، خواستم در جنوب باشد. طرح بعدی من در تهران اتفاق می‌افتد.
آیا می‌توان «در میان ابرها» را در گروه فیلم‌های خاص و معناگرا دسته‌بندی کرد؟
من با این تعریف‌ها مشکل دارم؛ چراکه جزو تقسیم‌بندی‌های جهانی هم نیست مگر بقیه فیلم‌ها معناگرا نیستند و گرایش به معنا ندارند شما حتی اگر آثار سطحی را هم ببینید به یک معنایی می‌رسید. اگر منظور معنویت است پس چرا صراحتا نمی‌گوییم آثار مذهبی، چون ما می‌خواهیم اسم شیک‌تری داشته باشد تا یکسری از دوستان پس نزنند (می‌خندد). من فکر می‌کنم متاسفانه در بعضی از امور متولیان خیلی شعاری عمل کرده‌اند و این شعارها مخاطب را پس می‌زند از آن مفهومی که مدنظر آنهاست. سینمای معناگرای ما شده چوب دوسر طلا! به همین خاطر من وقتی فیلمم را در بخش معناگرا هم دیدم پرسیدم یعنی چی؟ چه ربطی داره؟ من این تعریف‌ها را قبول ندارم و می‌گویم «در میان ابرها» یک کار اجتماعی است که حتی در سینمای جنگ و دفاع مقدس هم نمی‌گنجد. یک درام عاشقانه است که پس‌زمینه‌اش جنگ است. مگر سینمای اجتماعی حتما باید در تهران اتفاق بیفتد؟ مگر آبادان اجتماع ندارد که من بخواهم در آن فیلم اجتماعی بسازم؟ ما همه امکانات را منحصر به تهران کردیم حتی ژانربندی سینمایی‌مان را برحسب تهران انجام می‌دهیم. به نظر من برچسب معناگرا به معنای سفارشی بودن جاافتاده و این غلط است. در صورتی که من می‌بینم حمایت‌ها در قالب‌های دیگر دارد صورت می‌گیرد که نه سینمای جنگ است نه به قول دوستان معناگرا و دینی... .
به نظر من اگر انگ خاص بودن را به فیلم شما می‌زنند (البته اگر بتوان گفت انگ)، به این دلیل است که فیلم شما در اواسطش دچار کندی شده و جدیدا منتقدان، هر فیلمی که ریتمش کند عمل می‌کند را در طبقه معناگرا و خاص قرار می‌دهند! بگذریم، چرا اینقدر سالن نمایش کم به این فیلم دادند؟
همین را هم آنها ندادند ما به زور گرفتیم! فیلم من الان در گروه اکران آزاد است و در گروه‌بندی قرار نگرفته. تهیه‌کننده ما با هشت سالن قرارداد بسته است که از این هشت سالن در تهران سه‌تای آنها تک سئانسه فیلم را بر پرده می‌برند. این یک بی‌انصافی است که در حق فیلم اول و دومی‌ها شده است و همچنان ادامه دارد و به نظر من این برمی‌گردد به تهیه‌کننده‌هایی که خیلی اهمیت نمی‌دهند به این ماجرا و بویژه مافیای پخش که در حال حاضر وجود دارد. متأسفانه من نگرانم از سطح سلیقه‌ای که برای مخاطب، دارد ایجاد می‌شود. الان جوری است که حتی اسم بعضی از فیلم‌ها را که می‌شنوید شرمتان می‌شود، اینقدر که این اسم مبتذل است ولی به راحتی در گروه‌بندی‌های سینمایی قرار می‌گیرد و بعضا خارج از نوبت در اکران قرار می‌گیرد و فروش خیلی خوبی را هم دارد. ولی من فیلم اولی، که دو سال برای پروانه ساخت و نمایش می‌روم موفق‌ترین فیلم اولی هستم که در جشنواره‌های متعدد بوده‌ام و سیمرغ نگاه اول جشنواره فجر را هم گرفته و در هشت فستیوال بین‌المللی حضور داشته و جایزه جشن خانه سینما را هم گرفته است. من تلاش کردم فیلمم داستانگو باشد. شما می‌بینید که خیلی از سینماگران به این دو جریان روی می‌آورند یا سینمای بدنه و تجاری که فیلم‌هایی سطحی دارد یا به سینمای جشنواره‌پسند و....
با توجه به فضای خاص فیلم و تم داستانی آن نگران نبودید که مخاطب از این به بعد نام شما را پس بزند؟!
من با افتخار این کار را انجام دادم. من اگر در آن نوع سینمایی که از عنوانش هم خجالت می‌کشیدم کار می‌کردم شاید آن احساسی که می‌گویید را داشتم اما الان خوشحالم که کاری را ساختم که در مرور زمان عیارش مشخص می‌شود و جای پای خود را باز می‌کند. اتفاق عجیبی که دارد می‌افتد این است که مثلا فیلم «خیلی دور خیلی نزدیک» در سینما مخاطب کمی دارد و در تلویزیون پرمخاطب‌ترین می‌شود. مخاطب دوست دارد این دردها و دغدغه‌ها را در خانه و مجانی ببیند و به آن فکر کند ولی به خاطر فیلم‌های بعضاً سطحی و طنز پول بدهد و به سینما برود تا تخلیه هیجانی کند. سینمای ما هم درست شبیه فوتبال ما شده از خیلی از جهات! (می‌خندد) البته همه جای دنیا اینگونه است حتی در هالیوود و بالیوود هم آثار پرفروش اغلب فیلم‌های سطحی هستند. فیلم‌هایی مثل «در میان ابرها» جای خودشان را در زمان تثبیت می‌کنند چون این فیلم قصه دو کشور است؛ ایران و عراق... . دقیقا در مرز این دو کشور، حالا و در این زمان دو نفر از همان دو کشور عاشق می‌شوند و مطمئنم در عرضه رسانه تصویری و تلویزیونی هم خیلی با مخاطب ارتباط برقرار می‌کند.
پس شما تأکید دارید که قرار نیست در سینمای بدنه کار کنید و همیشه فیلم‌هایی مثل «در میان ابرها» را از شما می‌بینیم.
قطعاً شما مطمئن باشید که اگر قرار باشد این اتفاق بیفتد سینما را کنار می‌گذارم.
اینکه در حد شعار نیست؟
نه سینما را می‌گذارم کنار و به تلویزیون می‌روم تا مخاطب کار را دست‌کم نگیرد. فرقی نمی‌کند که در چه مدیومی کار شود خیلی از فیلمسازان بزرگ جهان هم برای تلویزیونشان کار می‌کنند ولی کار خوب ساختند پرداخت قصه‌شان را سینمایی کردند.
مالک در میان ابرها بود یا نورا؟
هیچ‌کدام، من برای عنوان حتی جایزه هم انتخاب کرده بودم ولی به نتیجه‌ای نرسیدم. در سکانسی می‌بینیم که مالک می‌خواهد برود به جایی که نه جنگ باشد نه بدی به دنبال جایی آرمانی است که این جای آرمانی می‌تواند در میان ابرها باشد.
چیزی در گفت‌وگو از قلم نیفتاد؟
فقط خواهش من از مدیران سینمایی و همه عناصر موثر سینما این است که کسانی که قدرت و سرمایه دست آنهاست یک تجدیدنظر در نگرش‌شان ایجاد شود و فیلمسازی که هفت‌خوان رستم را طی می‌کند و وارد این عرصه می‌شود تازه به جایی می‌رسد که صفر است در سینما، همه‌چیز مثل قصه مالک در فیلم من است که همه چیزش را از دست می‌دهد به خاطر عشقش. برای من الان دو گرایش وجود دارد یا فیلم سطحی بسازم یا فیلم جشنواره‌ای. اینکه بخواهی فیلمت را خارج از هرگونه قواعد بسازی کاری به کارت هم ندارند اما فیلمت در جشنواره‌های بین‌المللی حضور داشته باشد. من فکر می‌کنم خیلی کم هستند فیلمساز‌انی که از این دو نوع سینما جان سالم به در ببرند و بتوانند دو طرف را داشته باشند مثل آقای (اصغر) فرهادی که البته همشهری ما هم هست (می‌خندد). ایشان فیلمی می‌سازد که هم فیلمی شریف است و هم با مخاطب عام و خاص ارتباط برقرار می‌کند. اما مگر چند نفر می‌توانند به این شکل باشند؟ به هر حال من می‌گویم کمی از سنگ‌اندازی‌ها کم شود، کمتر ما را اذیت کنند و اجازه بدهند این سینمایی که مخاطبمان را به فکر وادارد هم باشد و پرورش بیابد و اینقدر سطح سلیقه مخاطبان را پایین نیاورند چون مخاطب عام هم دوست دارد کار خوب ببیند. اگر کار فاخر بسازیم مخاطبمان فاخر را می‌پسندد اگر نه هم که همین وضعیت پیش می‌رود.