غدیر؛ سند رهبریت حضرت علی(ع)
حمید سبزواری درباره تجلی غدیر در ادبیات می‌گوید: در روز عید غدیرخم همان طور که می‌دانید، حضرت علی(ع) از سوی پیامبر به امامت برگزیده شد. این روز تا جایی برای شیعیان اهمیت دارد که در ردیف یکی از خاص‌ترین اعیاد مسلمانان به شمار میرود. هرچند مشرکان نتوانستند امامت را به حضرت علی(ع) ببینند و بعد از درگذشت پیامبر دشمنی‌های خود را آشکار کردند. در واقع مشرکان تا زمان حیات پیامبر پرده بر اعمال خود کشیدند و تظاهر پیشه کردند ولی در باطن ولایت حضرت علی(ع) را تحمل نمی‌کردند.
در ادبیات شعرای شیعی نیز تجلی غدیر به خوبی مشهود است. مهم‌ترین دلیلش هم این است که غدیر امری الهی است. درخشان‌ترین جمله‌ای که در روز عید غدیر خم از سوی حضرت محمد(ص) بیان شد این بود که هر کسی که تاکنون از من اطاعت کرده است از این پس از علی(ع) اطاعت کند. در واقع پیامبر در آن زمان ضمن معرفی علی(ع) در مقام امامت، به امت خود یادآوری کرد از این پس علی(ع) راهنمای آنها خواهد بود. به هر حال غدیر بزرگ‌ترین واقعه حضور پیامبر اسلام است. غدیر به نوعی سندی بر رهبریت حضرت علی(ع) به شمار میرود. هرچند بعد از درگذشت پیامبر همان‌طور که اشاره کردم دشمنی‌ها آشکار شد و مخالفت‌ها تا ضربت امام علی(ع) و واقعه کربلا ادامه یافت. این وقایع تماما نشان از خلف وعده مشرکان در روز عید غدیر خم داشت. حضرت علی(ع) در سیره و رفتار راه پیامبر را در پیش گرفت، اما مشرکان با این خلف وعده نتوانستند چهره درخشان و تابناک حضرت علی(ع) را مخدوش کنند، بلکه تنها به سیاه کردن صفحات تاریخ پرداخته و واقعه غدیر را نادیده گرفتند.
غدیر در شعر شاعران
جعفر ابراهیمی (شاهد) نیز درباره این روز تصریح می‌کند: مساله «غدیر» در ادبیات کودک و نوجوان تجلی چندانی نداشته اما شخص حضرت علی(ع) همواره از مباحثی بوده که در ادبیات کودک به آن زیاد پرداخته شده است. در واقع زندگی این حضرت در قالب‌های داستان و شعر برای طیف کودکان و نوجوانان مکررا منتشر شده است.
نکته جالب این است که زندگی و جهان‌بینی حضرت علی(ع) در قیاس با معصومان دیگر بیشتر مورد توجه نویسندگان، شاعران و پژوهشگران بوده است. حتی در دیوان اشعار قدما بعد از بیان کردن اشعاری با مضمون راز و نیاز با خداوند، ابیاتی در وصف حضرت علی(ع) به چشم می‌خورد و البته اشعار و مطالبی که درباره حضرت محمد(ص) نوشته شده است نیز کم نیست. در بسیاری از آثاری که به سیره حضرت محمد(ص) اشاره شده است همواره از حضرت علی(ع) هم یاد شده و این به مساله غدیر برمی‌گردد. به نظر می‌رسد در بین اهالی ادب، فردوسی بوده است که با نگارش کتاب شاهنامه توانست ابیات ماندگاری در وصف حضرت علی(ع) بسراید. در لابه‌لای ابیات او مطالبی پیرامون خلفای راشدین نیز وجود دارد، اما نام علی(ع) در صفحات آغازین شاهنامه خاصه پس از ستایش کردگار گنجانده شده است. فردوسی با کلام زیبا و وزین خود این پیام را به مخاطبان می‌دهد که بعد از حضرت محمد(ص) حضرت علی(ع) کشتی نجات انسان‌هاست. او حتی به این مساله هم اشارت دارد که پیامبر شهر علم و علی (ع) در آن شهر است. فردوسی در شاهنامه حتی به امامت حضرت علی(ع) نیز اشاره می‌کند و اشاره او در قالب نظم باعث می‌شود تا توجه اهل سنت نیز نسبت به زوایای شخصیتی حضرت علی(ع) جلب شود. البته من نیز به سهم خود کتاب تحقیقی – پژوهشی‌ای با عنوان «محمدرسول‌الله در هزار سال شعر فارسی» را به رشته تحریر درآوردم که از سوی نشر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان منتشر شد. من در این کتاب کوشیدم بسیاری از مباحثی که بیان می‌کنم بهانه‌ای برای پرداختن به وجوه متعالی این امام باشد. فراموش نکنیم ما شیعه هستیم و قضیه غدیر خم همواره در ذهن ما جاری و ساری است. شروع کارهایمان با نام این حضرت است و حتی خداحافظی هم که می‌کنیم نام او را بر زبان جاری می‌سازیم و حتی به علی(ع) قسم می‌خوریم. در دنیای ادبیات کودک و نوجوان نیز نویسندگان و شاعران از علی(ع) به‌عنوان الگوی یک مرد نمونه و کامل یاد می‌کنند و او را ابرمرد اسلام می‌خوانند. اهالی ادب همواره سعی در ترسیم چهره علی(ع) به‌عنوان انسانی خودساخته داشته‌اند و در اشعار و داستان‌ها یا فرازهایی که از زندگی ایشان مکتوب کرده‌اند، او را برگزیده خدا و پیامبر می‌خوانند. حضرت علی(ع) همیشه زندگی ساده‌ای داشت. او با مردم عادی می‌زیست و همنشینی می‌کرد و حتی در زمان خلافت خود با خدمتکارانش غذا می‌خورد و نشست و برخاست می‌کرد. علی(ع) در تمام زمینه‌ها انسان کاملی به شمار می‌رفت، خاصه سخنان او در نهج‌البلاغه که در ردیف ناب‌ترین سخنان تلقی می‌شود و آینه‌وار کمالات او را تصویر می‌سازد. اهمیت نهج‌البلاغه برای شیعیان تا جایی است که بعد از قرآن مهم‌ترین و عزیزترین کتاب‌ها به شمار میرود. در یک جمله حضور حضرت علی(ع) در زندگی ما آشکار است و روزی نیست که از او یاد نکنیم.
غدیر از نگاه اهل فن
ناتاشا امیری، نویسنده، با اشاره به اینکه در حیطه ادبیات داستانی به واقعه غدیرخم کمتر اشاره شده است نیز تاکید می‌کند: به‌طور کلی هر رویداد تاریخی- مذهبی می‌تواند دستمایه ادبیات ما قرار گیرد. منتها این دستمایه قرار دادن بستگی به شکل و محتوای کار و استعداد و زبدگی نویسنده دارد. صد در صد هم باید مساله‌ای چون غدیرخم به دست افراد متخصص این حیطه نوشته شود تا سطح اثری که عرضه می‌شود مطلوب باشد. امیدوارم این مساله در آینده نزدیک اتفاق بیفتد و نویسندگان رویکردهای تخصصی‌تری نسبت به این مقوله داشته باشند و آن را از حالت بالقوه به حالت بالفعل تبدیل کنند.
تشیع علوی، محور زندگی امروز
احمد بیگدلی، نویسنده دیگری است در این‌باره معتقد است: من مدتی است به‌عنوان یکی از داوران کتاب سال شهید غنی‌پور انتخاب شده‌ام و در این مدت تعداد زیادی شاید بالغ به 60 کتاب خوانده‌ام. اما پس از خواندن این کتاب‌ها اتفاقی برای من افتاد و آن اینکه متوجه شدم برخی از این داستان‌ها که شاعرانه، لطیف و به دور از شعارهای آزاردهنده و اصطلاحاتی که برازنده حوزه داستان نیست هستند از ائمه و معصومان (ع) یاد کرده اند. به‌عنوان مثال از حضور امام زمان(عج) یاد شده است بی‌آنکه از کلمه آقا استفاده شود. این مطالب و مضامین طوری بودند که مرا به شدت تحت تاثیر قرار دارند و من بی‌اختیار به این فکر فرو رفتم که چرا دیگر نویسندگان به این موضوعات کمتر توجه می‌کنند. این بی‌توجهی در حالی است که محور زندگی ما تشیع علوی است و در جامعه‌ای زندگی می‌کنیم که تفکر اجتماعی نیز بر پایه امور مذهبی استوار است. با این حال یکی از وجوهی که کمتر به آن توجه می‌شود مناسبت‌هایی چون عید غدیرخم یا تولد ولایت است. با این تفاسیر نویسندگانی که در این زمینه تخصص دارند باید آثار مطلوبی ارائه دهند، مشروط بر اینکه این مضامین از درون قصه بجوشد و بیرون بیاید نه اینکه بر قصه تحمیل شود. مصداق این جمله در این مثال است که فرض کنیم پشت چراغ قرمز در ماشین‌مان نشسته‌ایم و از ماشین کناری موسیقی دلنوازی به گوش می‌رسد، درحالی که ما فرصت کمی برای گوش کردن به آن داریم ولی لذت این موسیقی زیبا و کوتاه تا مدت‌ها در ذهن ما باقی می‌ماند.
غدیریه ها
سیدعلی کاشفی خوانساری نیز می‌گوید: ادبیات فارسی در طول تاریخ همواره وامدار رشادت‌ها و ولایت حضرت امیرالمومنین(ع) بوده است. شاعران و نویسندگان در دوره‌های گوناگون با استفاده از قالب‌های مختلف، آثاری درباره آن حضرت پدید آوردند. دسته‌ای از این آثار اشعاری هستندکه به موضوع غدیر پرداخته‌اند و آنها را در زیر عنوان کلی «غدیریه‌ها» می‌شناسیم.
علاوه بر غدیریه‌ها منظومه‌های فراوانی درباره رشادت‌های، حضرت علی(ع) باعنوان کلی «حیدرنامه‌ها» یا «حمله حیدری» پدید آمده‌اند. اقبال مردم به این داستان‌ها تا حدی بود که سنت و پیشه‌ای با نام «حمله‌خوانی» در سپهر فرهنگ ایرانی در میان اهل سنت و شیعیان شکل گرفت. متاسفانه امروز کمتر حمله‌خوانی در داخل ایران رواج دارد اما این آیین هنوز به شکل جدی در میان مردم افغانستان متداول است. از مشهورترین سراینده‌های حمله‌حیدری به زبان فارسی می‌توان از «باذل شاه جهان‌آبادی» و«راجی کرمانی» نام برد. در زبان فارسی حداقل 11 کتاب مستقل با نام حمله‌حیدری درباره حماسه‌های امیرالمومنین(ع) سراغ داریم و البته این جدا از کتاب‌هایی است که با این نام به زبان‌هاي هندی، سندی، گجراتی، کردی، اردو و آذری سراغ داریم.