هر چه شهرهای دیروز کشورمان پر از آثار و ابنیه و معماری درخشان بود، امروز شهرهایمان خالی و تلخ است. هنر معماری که تا پیش از این رویه‌ای در جهت لذت‌بخش‌تر کردن زندگی در شهرها را می‌پیمود، به نظر می‌رسد با یک وقفه تاریخی از صحنه شهرها حذف شده و جای آن را بساز و بفروشی گرفته که نمی‌توان توجه آن را به مسائل بی‌ارزش درک کرد. آپارتمان‌نشینی و ساخت برج‌های مرتفع با دلایل اقتصادی توجیه می‌شود و معماری‌های کم‌ارزش با نبودن متولی در این حوزه! هیچ کداممان به یاد نمی‌آوریم شهرهایمان وارث ده‌ها و بلکه صدها سال معماری نامی و صاحبنام و صاحب سبک در جهان هستند که با آثار فاخر معماری‌شان، هنوز یکی از جاذبه‌های گردشگری این کره خاکی به حساب می‌آیند. به اعتقاد کارشناسان، تغییرات فرهنگی، نبودن یک متولی خاص در حوزه معماری و از بین رفتن جایگاه معماری کشور مهم‌ترین عوامل کمرنگ شدن هویت معماری شهرهاست؛ مطلبی که شاید در این مجال کوتاه نتوان به آن پرداخت، اما شاید بتوان زوایای خاموشش را روشن کرد.
معماری و فرهنگ
به اعتقاد کارشناسان، تغییرات فرهنگی در چند دهه اخیر بزرگ‌ترین ضربه را به معماری کشور زده است. با توجه به اینکه معماری هنری گران و ماندگار است، گرایش‌هایی از قبیل مادی‌گرایی، توجه به دیگر مقولات زندگی، کاهش ضریب مالکیت خصوصی خانه‌ها و... پیامدهای ضد فرهنگی است که به کمرنگ‌شدن نقش معماری در بدنه شهرها منجر شده است. آنچه در این میان پنهان شده، از بین رفتن معنی دقیق و روشن معماری است که به نظر می‌رسد نیاز به بازتعریف دارد. پروفسور محمدمنصور فلامکی که یکی از معماران و منتقدان برجسته کشور در این حوزه محسوب می‌شود، ضمن اشاره به نبودن یک تعریف مشخص از معماری امروز ایران می‌گوید: ما نیازمند یک تعریف دقیق از معنای معماری هستیم چرا که در حال حاضر درک ما از معماری و معنای هویت در معماری سطحی و ظاهری است. معماری باید معنای جدیدی برای خود پیدا کند. در زمینه ادراک، دریافت و تسلط یافتن به تمام مفاهیم و معنایی که در معماری وجود دارد ما دارای نقص هستیم. در زمینه پژوهشی نیز این نقص مشخص و واضح است. مستندات مشخصی وجود ندارد. وی رکن اصلی مباهات فرهنگی گذشته و امروز ایران را معماری دانسته و ادامه می‌دهد: معماری امری تحمیل شدنی نیست. بین صورتی که از معماری دیده می‌شود، معنای معماری و ماده‌ای که به آن معماری حقیقت می‌بخشد رابطه‌ای وجود دارد و باعث ارتقای یک معماری، تغزل، زیبایی و آفرینش است، پدیده‌هایی که ذات فرهنگی دارند، ذات اقتصادی هم دارند، ذات مدنی هم دارند و فی نفسه گسترش فرهنگی را هم با خود می‌آورند. به نظر می‌رسد در گذشته روابط شهری، عمومی، غیر عمومی، خصوصی و... دارای تعاریف خاص خود بوده و دارای کارکرد تعریف شده‌ای که امروز به هیچ وجه رعایت نمی‌شود. می‌توان از آن معماری به عنوان معماری ارگانیک، خودرو یا فکر شده نام برد، چون بر اساس زندگی دوره خود تعریف شده بود. معماری قدیم ما شامل هویت فرهنگی خاصی بوده، اما متأسفانه انقطاعی در حوزه فرهنگ ما به وجود آمده که رابطه بین مفهوم فرهنگ و فضای معماری ما قطع شده است. فضای معماری امروز ما به دلایل مختلف بر اساس فضای فرهنگی ما ساخته نمی‌شود. ایرج شهروز یکی از کارشناسان معماری در این‌باره معتقد است: معماری باید در رابطه مستقیم با مفهوم فرهنگ آن جامعه قرار بگیرد. رابطه مستقیم فضای معماری با فرهنگ باعث ساختار هویت فرهنگی می‌شود و در رابطه‌ای تنگاتنگ با فضاهایی است که انسان در آن زندگی می‌کند. از سوی دیگر فرهنگ باید در یک جامعه شکل بگیرد تا بر اساس آن معماری هم شکل خاص خود را پیدا کند. فضاهای معماری امروز ما به هیچ وجه به فرهنگ و روش زندگی ایرانی ما ارتباطی ندارد. داشتن فرهنگ معماری یکی از حلقه‌های مفقوده فرهنگ ما است. در صورت ادامه چنین شرایطی ما نمی‌توانیم به هویت فرهنگی معماری در عصر خود برسیم.
معماری و دانشگاه
معماری کنونی کشور نه به دست فارغ‌التحصیلان دانشگاهی، بلکه با زد و بندهای بازار بیمار مسکن ایجاد می‌شود بنابراین بعید نیست که خالی از رنگ و بوی هنر و هویت ایرانی باشد. اما بخشی از دانشجویان معماری که پس از فارغ‌التحصیلی به بازار کار می‌آیند نیز چندان خلاقیتی در طرح‌ها و ایده‌های خود نداشته و عموما یا به معماری «ژورنالی» روی می‌آورند یا جذب ایده‌های کاسب کارانه بازار می‌شوند. این در حالی است که مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران نیز حضور دانشگاه‌ها را در اعتلای معماری کشور کمرنگ دانسته و می‌گوید: حضور دانشگاه‌ها در اعتلای معماری امروز کمرنگ است. معماری دغدغه دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی ما نیست و در هویت‌بخشی به شهرسازی و معماری بی‌توجهی می‌شود. مردم هم تصور درست و دقیقی از معماری ندارند و حضور معمار در بطن ساخت و سازهای بی‌رویه امروز کمرنگ و بی‌رنگ است. باید توجه داشت که افتخار ما فرهنگ ما است، نه نفت ما. پروفسور فلامکی نیز در این زمینه از فضای آکادمیک کشور انتقاد می‌کند و می‌گوید: در هیچکدام از دانشکده‌های معماری، مکانی برای تبادل مباحث اساسی و پایه معماری نداریم. ما بحث جامعی در دانشکده‌ها نداریم. باید بدانیم که در زمینه تعریف، معماری با مهندسی ساختمان فرق دارد. مهندس ساختمان به بسیاری از عامل‌ها و پدیده‌ها توجه نمی‌کند که معمار دقیقا به آن مسائل توجه خاص و اکید دارد. هاشم‌نژاد به عنوان یکی از استادان معماری دانشگاه‌ها در این‌باره از سیمای ناهنجار معماری شهرها سخن به میان آورده و اظهار می‌کند: سال‌هاست که از هویت معماری و فرهنگی صحبت می‌کنیم، اما نهایتا آن چیزی که از منظره شهرها می‌بینیم هیچ ربطی به بحث‌های گفته شده ما ندارد. معماری امروز ما را مهندسان، معماران و اصحاب فن هدایت نمی‌کنند بلکه این تاجران و سازندگان متمول هستند که جهت معماری امروز ما را هدایت و رهبری می‌کنند. سازمان‌های مختلفی در این زمینه وجود دارد، اما هیچکدام هیچ کار اساسی و پایه‌ای انجام نداده‌اند. شهرهای ما بزرگ شده اما سیمای ناهنجار آن، هویت فرهنگی معماری را زیر سوال برده است و این نشان‌دهنده این است که زمان زیادی از دست رفته و زمان زیادی لازم است تا ما به ایده‌آل‌ها برسیم و بتوانیم هویت را در معماری امروز معنا کنیم.
معماری ایران و مدرنیسم
«ژان بودریار» در کتاب «آمریکا» دست به مقایسه جالبی میان شهرهای اروپایی و نیویورک می‌زند و می‌نویسد: بیشتر شهرهای بزرگ اروپایی بار معنایی بسیاری دارند، در حالی که نیویورک و جلوه‌های شهری آن از هرگونه معنا تهی به نظر می‌رسد. «خسرو خورشیدی» از طراحان صحنه و معماران داخلی بنام نیز شهرهایی چون رم، پاریس و لندن را همچون موزه‌هایی می‌داند که هنوز هویت تاریخی خود را حفظ کرده‌اند. در این میان، جایگاه ابرشهری چون تهران کجاست و این شهر را در کدام رده می‌توان دسته‌بندی کرد؟ بسیاری معتقدند با آغاز حکومت پهلوی‌ـ بویژه دوران پهلوی دوم‌ـ شاکله اصیل و ناب معماری ایرانی و منظر مناسب شهری از بین رفت. تلاشی که در اواخر دوره قاجار برای احیای این معماری صورت گرفته بود و نزدیک بود به نتایج پرباری برسد اسیر نوعی انگاره شد که اتفاقاً از سمت معماری و شهرسازی بی‌هویت بین‌المللی آمده بود؛ نوعی معماری که از بطن مکتب معماری شیکاگو و بعدتر، تجربه‌گردی‌های کسانی چون «لوکوبوزیه» به‌وجود آمده بود، در حالی که این شیوه معماری و شهرسازی در بسیاری از نقاط دنیا ـ همچون هند ـ نتایجی وارونه و نامطلوب به جای گذاشته بود. بدین‌ترتیب، بلایی بر سر معماری ایران و بویژه پایتخت یعنی تهران آمد که نتیجه‌اش فقدان هویت و معنای شهری در سازه‌های معماری بود. ادامه این روند اگر چه خاطره‌های خوب گذشته را نابود می‌کند اما به نظر می‌رسد در شرایط فعلی هیچکس مایل به متوقف کردن آن نیست.