«مادر مانده» دارای یک سوژه سوررئال است، اما برخی به خاطر سوژه‌ای که دارد (عده‌ای از شخصیت‌ها در ابتدای روایت به نظر زنده‌اند اما در اصل این‌طور نیست) گمانه‌زنی‌هایی کردند که بن‌مایه آن از فیلم
«Others» (دیگران) گرفته شده باشد، نظر شما در این باره چیست؟
آذرنگ:
نه، من زمانی که این کار را می‌نوشتم اصلا به این فیلم فکر نمی‌کردم، یعنی اصلا قرار نبود این اتفاق بیفتد! وقتی با نیما (دهقان) درباره این کار صحبت کردم، اصلا قرار نبود جای مردگان و زندگان آن با هم عوض شود. از بدو خلق «مادر مانده» همه چیز از تلاش‌های خانواده‌ای شروع می‌شد که برای رسیدن به ارث و میراث بیشتر سعی می‌کردند هر چه زودتر مادرشان را از سر راه بردارند. هرگز در طول شکل‌گیری نمایشنامه نه به این قضیه فکر کرده بودم و نه حتی فیلم «دیگران» را مورد بررسی قرار دادم، بلکه نمایشنامه به مرور به این شکل رقم خورد. البته هر کسی می‌تواند برداشت خودش را از کار داشته باشد...
دهقان:
بگذارید این‌طور بگوییم: ما در دنیای درام، یکسری مثلث داریم که هیچ وقت تغییر پیدا نمی‌کنند. به عنوان مثال اگر عاشقی در یک درام وجود دارد، حتما دو معشوق هم در کنارش هستند یا اگر دو عاشق در کار است، یک معشوق هم وجود دارد. حالا، هر کسی ممکن است به سراغ این سوژه برود اما همه شکل‌های مختلف این موضوعات را کار می‌کنند. مهم این است که خروجی اندیشه برخاسته از آن داستان که ریشه‌اش یک چیز است، چه می‌شود! به نظرم سارتر این را خیلی جلوتر از بقیه متوجه شده و گفته، «ممکن است دو داستان از نظر شکلی و محتوایی به یکدیگر نزدیک باشند، اما خروجی آن داستان که از اندیشه پردازنده به موضوع مشترک به دست می‌آید، با هم متفاوت است.» به عنوان مثال نمایشنامه‌ای از شکسپیر داریم که برشت سوژه‌اش را برداشته و کپی‌پیست کرده و در عین حال هر دو هم کار خوب و قابل قبولی ارائه داده‌اند اما به هر حال با هم متفاوتند؛ این یکی متعلق به شکسپیر است و دیگری متعلق به برشت! در تئاتر «مادر مانده»، حمید (آذرنگ) الگویی را که شما به آن اشاره کردید زیبا دیده و به نظرم الگوی خوبی هم برای این سوژه به حساب می‌آمده، پس انتخاب بجایی بوده...
پس ایده نمایش و شکل اجرای آن از ابتدا و به طور کامل به ذهنتان خطور نکرد، بلکه یک پروسه بود...
آذرنگ:
بله، اما من در طول نوشتن این کار اصلا به چیزهایی که گفتید فکر نکردم، یعنی اگر قرار بود فکر می‌کردم نتیجه این نمی‌شد...
پس می‌توان گفت نمایشنامه متنی برآمده از دغدغه شماست و شما خودتان را حین نوشتن آن رها کردید و گذاشتید با توجه به واقعیت‌ها، داستان شما را
پیش ببرد؟
آذرنگ:
بله،... من همیشه وقتی می‌نویسم، همزمان با شخصیت‌های کارم پیش می‌روم و همزمان و همگام با آنها خلق موقعیت می‌کنم. نمی‌توانم از ابتدای امر الگوی واحدی را در نظر بگیرم و با توجه به آن خیالپردازی کنم و طبق آن بنویسم، خیلی برایم چنین کاری سخت است.
ایده کار چه زمانی به فکرتان رسید؟
آذرنگ:
ایده این کار خیلی قبل‌تر از این موضوع شکل گرفته بود و فکر می‌کنم آن زمان، هنوز «Others» پخش نشده بود-که البته اگر پخش شده بود و به فرض، من از روی آن چنین نمایشی را می‌نوشتم خیلی مهم نبود، بلکه به نظرم مهم نتیجه بود- نیما خیلی پیش از این، کارهای مرا دیده و خوشش آمده بود و من زمانی که «این کدام پنجشنبه» را هم کار کردم، سعی کردم یک فضای فراواقع را نشان دهم. خودم این وادی را دوست داشتم و می‌خواستم در این فضا قلم بزنم و کار کنم. در همان زمان نیما آمد و کار مرا دید و زمینه آشنایی ما فراهم شد و به تدریج در همان سال-که فکر می‌کنم سال 82 بود- برای کار «مادر مانده» قرار شد با هم همکاری کنیم.
در صحنه آخر «مادر مانده»، چهار بازیگر اصلی در قبرهایی که به شکل زیبایی در مقابل تماشاگر برش خورده‌اند، می‌ایستند و حالا می‌خواهند پاسخگوی اعمالشان باشند و از مادرشان کمک می‌خواهند؛ اما قبل از این ماجرا، آنها داشتند به زندگی خودشان در برزخ ادامه می‌دادند، بی‌آنکه موقعیتشان برای مخاطب محسوس باشد. در واقع فرزندان در یک زندگی عادی و با سوژه‌ای که به نظر تکراری می‌رسد، پروسه رسیدن به صحنه آخر را طی می‌کردند. از اینکه مخاطب با دیدن دقایق ابتدایی تئاتر، حس کند قرار است یک کار تکراری ببیند و تا پایان منتظر نماند، نترسیدید؟
آذرنگ:
... اینقدر مسائل تکراری وجود دارد که ما درباره آنها به نتیجه نرسیدیم و هنوز آنها حل نکرده‌ایم که به نظرم چند بار تکرار آنها نه‌تنها مشکل‌ساز نیست، بلکه راهبردی‌تر است. باید آنها را آنقدر فریاد بزنیم تا بالاخره به یک نتیجه صحیح درباره حل و فصلش دست پیدا کنیم. شما خودتان می‌گویید هنوز هست... مگر این مسائل تا امروز کم مطرح شده‌اند؟ اما مهم این است که از چه منظری و با چه شکلی بیان شود و چه تاثیری می‌گذارد.
دهقان:
به نظرم موضوعی که حمید درباره آن نوشته، به عنوان سوژه‌ای که تکراری است و از آن به قولی باید بترسیم، حداقل یک حسن دارد و آن این است که آدم‌هایی که تا پیش از این خیلی به ما نزدیک نبودند، ملموس‌تر به تصویر کشیده شدند. در واقع حمید آنها را به شخصیت‌هایی امروزی تبدیل کرده است؛ آدم‌هایی که در داستان «مادر مانده» به اصطلاح روایتی کلیشه‌ای را نشان می‌دهند، در بستر مدرن‌تری قرار گرفته و به شکلی نو و تازه این موضوع را نشان می‌دهند، این را قاطعانه می‌گویم که «مادر مانده» نمایشی امروزی است؛ نمایشی است که برای مردم امروز و آدم‌های زمان حال ساخته شده و حتی شاید برای مردم آینده هم باشد، اما حتما متعلق به مردم گذشته نیست.
«مادر مانده» دارای نشانه‌های سنتی بسیاری است که در جریان اجرا به رخ تماشاگر کشیده می‌شود، چرا در این نمایش به بیان این فاکتورهای سنتی پرداختید؟
آذرنگ:
چرا که بسیاری از سنت‌ها باعث عقب‌ماندگی ما شده‌اند و بسیاری دیگر هم برعکس و ما هنوز نتوانسته‌ایم این موارد مفید و غیرمفید را تفکیک کنیم.
قصد دارم در این گفت‌وگو درباره پرداخت برخی از شخصیت‌های این تئاتر جزئی‌تر سوال کنم، به عنوان مثال کاراکتر «صنم»؛ از ابتدای داستان طوری درباره او صحبت می‌شود که گویی مرتکب یک خطای اخلاقی شده است در حالی که در پایان داستان می‌بینیم که اینگونه نیست...
آذرنگ:
دقیقا همین‌طور است. به نظرم لازم است برخی از تصوراتمان را بشکنیم و موشکافانه‌تر درونش را بررسی کنیم. «مادر» دیالوگی می‌گوید که «پدر» در وصیتش به آن اشاره کرده، می‌گوید: «بهشون بگو همتون می‌برید به قدر همت عالی و تحمل روزهای گرم و سردتون نه به سن و سال و فرق میون زن و مردتون...» این دغدغه من است؛ اینکه چرا هنوز تفاوت وجود دارد. این دغدغه من است و هنوز به آن پاسخ داده نشده، برای همین هنوز در کارهایم به آن می‌پردازم و می‌خواهم راجع به آن حرف بزنم.
تصور شما این است که صنم دچار خطا نشده و او را قضاوت نمی‌کنید،...
آذرنگ:
بله درست است، من هرگز شخصیت‌هایم را قضاوت نمی‌کنم. آدم‌های نمایش آدم‌های ناچاری هستند که هم باید از خودشان دفاع کنند و هم خودشان مسائل و اتفاقات را توجیه کنند. من هیچ‌کاره‌ام و فقط می‌شنوم.
با این حال نوع پوشش و گریم صنم به نوعی این بار منفی را نسبت به شخصیت او در تماشاگر تشدید می‌کرد، این مساله عمدی بود؟
آذرنگ:
بله، این ایده‌ای بود که میخواستیم اجرایی شود و مشترکا با نیما با هم به این نتیجه‌گیری رسیده بودیم و آن را طراحی کردیم...
دهقان:
اگر اجازه بدهید حرف‌ها را کمی بازتر کنیم. آنچه در ابتدای نمایش اتفاق می‌افتد و شما می‌بینید ظاهر است؛ چیزی است که در جامعه می‌بینیم، اما وقتی کمی از مخاطب بخواهیم که بایستد و به متن داستان عمیق‌تر توجه کند، ظاهر کنار می‌رود و باطن رو می‌آید. کاری که حمید در «مادر مانده» کرده است، مصداق همین حرف است؛ می‌گوید گوش کن و ببین چه می‌گوید و بعد از شناخت به شخصیت‌های داستان نمره بده. ما آدم‌ها، خیلی ظاهربین شده‌ایم...
آذرنگ:
تبدیل شده‌ایم به عناصری شنیداری و دیداری! می‌بینیم، می‌شنویم و بعد به راحتی قضاوت می‌کنیم. اهل تعمق نیستیم و حتی وقت نمی‌گذاریم همدیگر را بشناسیم، در نخستین فرصتی که به دست می‌آوریم نتیجه‌گیری می‌کنیم.
...و زنده ماندن صنم در پایان داستان آیا دلیل خاصی داشت؟
آذرنگ:
نه، فقط این چیزی بود که مادر خواسته و این احترامی بود که در طول روایت به خواسته یک مادر گذاشته شده بود. در واقع باید این‌طور به نظر برسد که کائنات در جهت برآوردن خواسته مادر دست به دست هم دادند.
در لباسی که کاراکترهای برزخی به تن دارند، سه رنگ بنفش، سیاه و خاکستری چشم را پر می‌کند و البته در طول نمایش هم این سه رنگ بیش از دیگر رنگ‌ها نمود دارند، چرا این سه رنگ را انتخاب کردید؟
دهقان:
فکر می‌کنم این سه رنگ به تنهایی چندان اهمیتی ندارند، بلکه آنچه مهم است، آن است که در این محیط ماورایی، تماشاگر درباره آنها پیش‌داوری نکند. ما سراغ رنگ‌هایی رفتیم که خنثی باشد؛ نه چهره‌ای منفی از کاراکترها نشان دهد و نه چهره‌ای مثبت. در تئاتر چیزی داریم به نام اکت (ACT). میخواستیم به تماشاگر بگوییم، ببینید! این کاراکترها با این ظواهر شبیه به هم، وقتی شروع می‌کنند به بروز عمل و عکس‌العمل، شما تازه می‌فهمید درونشان چه می‌گذرد. یادم می‌آید خیلی قبل‌تر، قرار بود من پیش یکی از استادانم بروم تا از او درباره مساله‌ای سوال کنم. قبل از آن اصلا دیدگاه خوبی درباره ایشان نداشتم، حالا اینکه این موضوع به ظاهر ایشان یا تیپشان برمی‌گشت، نمی‌دانم اما وقتی با ایشان مواجه شدم و شروع کردیم به صحبت کردن، آنقدر تحت‌تاثیر فکر و اندیشه‌شان قرار گرفتم که تمام تصورات سابقم از بین رفت و فکر می‌کنم دلیلش این بود که ظاهربین بودم و فقط به ظواهر رفتار ایشان توجه داشتم. بیشتر ما مردم اینگونه هستیم، چراکه آستانه تحمل ما پایین است.
آذرنگ:
انتخاب این سه رنگ به فضای برزخی کار برمی‌گردد و به نظرم فضای مرگ به این سه رنگ نزدیک‌تر است. البته ما از رنگ سفید در پرده‌ها و در طاقی که روی سن تعبیه شده بود استفاده کرده بودیم که میخواستیم به وسیله آن، زمین خاکی خودمان را نشان دهیم؛ جایی که روی آن زندگی می‌کنیم...
استفاده از پرده‌های سفیدی که دائما در حال حرکت هستند و موقعیت‌ها را تغییر می‌دهند گاهی زیادی
به نظر می‌رسد.
دهقان:
ما قصد داشتیم حرکت پرسوناژها را در زمان، با استفاده از همین پرده‌ها نشان دهیم. میخواستیم یک فضای انتزاعی برای مخاطب بسازیم، اما نمی‌توانستیم از کلک‌های سینمایی استفاده کنیم، بنابراین استفاده از پرده‌ها پیشنهاد شد و به قطعیت رسید. از طرفی این پرده‌های سفید به نوعی محدودیت زمان را برای نمایش از بین می‌برد و شخصیت‌ها را در نوعی فضای معلق – یک تعلیق عمدی- به مخاطب عرضه می‌کرد و به این ترتیب مخاطب با همین تعلیق پیش می‌آمد. همین موضوع نوعی جذابیت در داستان ایجاد می‌کرد.
بازی بازیگران «مادر مانده» تئاتری و غلو شده نیست! اتفاقا خیلی روان و امروزی است. مخاطب با بازی روانی از جنس بازی‌های امروز تلویزیون و سینما مواجه است. آیا این نوع بازیگری را خودتان دوست داشتید یا اینکه در روند تمرین و اتفاقی رخ داد؟
دهقان:
بازیگران این نمایش نه تئاتری بازی می‌کنند و نه سینمایی! علت آن‌هم این است که فضای کار، فضای غیرمتعارفی است؛ فضایی است به نام برزخ و ما نمی‌دانیم حرکات در آنجا چگونه خواهد بود. هیچکس نمی‌داند در برزخ عکس‌العمل آدمی چگونه است و چگونه حرف می‌زند و اتفاقات به چه شکلی برایش رقم می‌خورد و نوعی تعلیق در این نمایش برای بازیگر وجود دارد، بنابراین کل اثر بازیگرمحور نیست! بلکه این مجموعه حرکات، موسیقی، دیالوگ‌ها و جنس بازی است که می‌خواهد مقصودی را به مخاطب منتقل کند.
آذرنگ:
من اعتقاد دارم، تئاتر یک هنر انسان‌ساز است و این ساخته شدن شامل تمام کسانی است که با آن سروکار دارند؛ چه مخاطبان آن و چه کسانی که به عنوان بازیگر، کارگردان، نویسنده و... در به اجرا درآوردن نمایش نقش دارند. بازی‌های بسیار ساده و روان در
«مادر مانده» هم برای ایجاد یک حس صمیمیت میان مخاطب و شخصیت‌هاست، چرا که در این صورت است که او می‌تواند با کاراکترها همذات‌پنداری داشته باشد و بیشتر میزان تاثیرپذیری را دریافت کند.
اما برخی به تأثیر بازی‌های غلو شده اعتقاد دارند.
آذرنگ:
اعتقاد من این است که بازی یعنی زندگی و اگر کسی روی سن، صرفا بازی کند کار خاصی انجام نداده، چرا که این کاری است که روزانه عده زیادی از مردم در زندگی روزمره خودشان انجام می‌دهند! بنابراین، اگر قرار است هنری ارائه دهیم، آن است که روی صحنه زندگی کنیم، نه بازیگری!
دهقان:
... من اعتقادم بیشتر به اتمسفر نمایش است؛ بازی، دکور، متن، میزانسن و آهنگ همه باید در یک سطح باشد تا کار نتیجه مطلوبی به همراه داشته باشد و آن تاثیرگذاری دیده شود. پیش آمده که رفته‌ایم و کاری را دیده‌ایم و متن و کارگردانی خوبی داشته یا بازی‌ها در حد قابل قبولی ارائه شده‌اند اما هر یک از اینها به تنهایی نمی‌تواند یک نمایش تاثیرگذار را به تصویر بکشد، بلکه به نظرم همه این موارد باید در یک سطح ارائه شوند تا تاثیرگذاری خود را به ثمر برسانند و جمع‌بندی مناسبی داشته باشند. در یک تئاتر خوب، یک پیکان از سمت صحنه به طرف مخاطب وجود دارد که تماشاگر را با خود همراه می‌کند.
در تئاتر از نمادهایی که در لفافه‌اند روی صحنه استفاده می‌کنید و اصلا به آنها اعتقاد دارید؟
دهقان:
بله کاملا اعتقاد دارم اما بیش از هر چیزی که شاید شاخصه و امضای کارهای من است، جاری بودن یک نگاه صنعتی در تئاتر است. در واقع معتقدم یکسری ابزار روی صحنه نمایش وجود دارد که باید از آنها استفاده کرد تا تصویری که در انتهای هر نمایش به تماشاگر نشان می‌دهیم، موفق‌تر نمایان شود. شخصیت‌های نمایش‌های من در اغلب موارد، در فضای انتزاعی و غیرمتعارف، پرسوناژهایی کاریکاتوری بودند و در وجودشان نشانه‌هایی می‌گذارم که برای مخاطب آشناست و می‌تواند کدهایی را برای دریافت سریع‌تر مفاهیم در اختیار مخاطبش قرار دهد.
آقای آذرنگ! اینکه در این نمایش هم نویسنده بودید، هم بازیگر و هم بخشی از کارگردانی را برعهده داشتید برایتان سخت نبود! این خیلی خسته‌کننده است که شما کاراکتری را طراحی کنید، بخواهید آن را بازی کنید و حتی به تعبیر خودتان سعی کنید در تمام مدتی که روی صحنه اجرایش می‌کنید به جای آن زندگی کنید.
بله، خود من هم تازه دارم خستگی‌هایش را احساس می‌کنم، اما به انرژی و نیرویی که از مردم و تماشاگران می‌گیرم، امیدوارم. البته برای همین است که بازیگری بعد از کار معدن سخت‌ترین کار دنیاست... (با خنده)
به عنوان آخرین سوال این را می‌پرسم، هر یک از شما وقتی آخرین بخش از تئاتر را می‌بینید؛ قسمتی که شخصیت‌های برزخی هر کدام در قبر خود می‌ایستند و مادر بالای سرشان دعا می‌خواند، چه احساسی دارید؟
دهقان:
هر وقت این صحنه را در زمان تمرین و کارگردانی می‌دیدم، یاد خاک کردن مادربزرگم می‌افتادم. خاکسپاری بسیاری از دوستانم که از دستشان دادم... من وقتی به بهشت زهرا(س) می‌روم، حدود یک ساعتی را در غسالخانه سپری می‌کنم و این به من کمک می‌کند به آرامش برسم. با دیدن این صحنه -که برایم مهم است تماشاگر به این نقطه برسد- به این نتیجه می‌رسم که در پایان عاقبت ما این است و گریزی نیست...
آذرنگ:
صحنه پایانی را از دو منظر باید نتیجه‌گیری کنم از دیدگاه خودم؛ یکی به عنوان کسی که در این کار بازی می‌کند و دیگری از دیدگاه تماشاگر! از دیدگاه بازیگر به نوعی رهایی می‌رسم و یک احساس رضایت در من به وجود می‌آید و باعث می‌شود حس کنم خلاص شده‌ام اما از نگاه تماشاگر، فکر می‌کنم آزاردهنده است.
سودای جاودانگی
بچه بودم، خاله‌ام مرا با خود می‌برد به سینما، پارک و یک‌بار هم به تئاتر شهر آمدیم تا تئاتر ببینیم. بعدها فهمیدم تئاتری که در سالن اصلی تئاتر شهر دیدم، نامش «حسنی و لوبیای سحرآمیز» (ساخته اردشیر کشاورزی) بود. روزی که من به سالن تئاتر آمدم - چون آن زمان فیلم‌های اکشن خیلی زیاد بود، به واسطه چندباری که سینما رفته بودم در فیلم‌ها دیده بودم که برخی شخصیت‌ها در فیلم کشته می‌شوند - بازیگری را دیدم که قبلا در یکی از فیلم‌ها کشته شده بود و حالا قرار بود روی صحنه تئاتر نقش ایفا کند، در همان عالم کودکی به خاله‌ام گفتم، من این آدم را قبلا دیده‌ام که در فیلمی وقتی سوار یک جیپ بود به او بمب زدند و مرد! خاله‌ام به من لبخندی زد و در پاسخ به من گفت: «هنرمندان هیچ‌وقت نمی‌میرند!» تا آن زمان دلم می‌خواست دکتر شوم، اما با شنیدن این حرف خاله‌ام تصمیم گرفتم به‌رغم علاقه‌ام «هنرمند» شوم، چون حس می‌کردم هنرمند جاودانه خواهد شد... به نظرم تئاتر مخاطب ندارد، چون آستانه تحمل مردم ما پایین است؛ می‌خواهند بلافاصله نتیجه هر چیزی را ببینند و بدانند پایان ماجرا چگونه رقم می‌خورد. اعتقاد راسخ دارم به جمله فریدریش دورنمات: «نمایش‌خوب نمایشی است که وقتی پرده‌های صحنه آن بسته می‌شود تازه پرده ذهن مخاطب را باز کند».
نیما دهقان،کارگردان تئاتر