یک:
بزرگترین ویژگی هنر تئاتر، نوع و فرم ارتباط آن با تماشاچی و مخاطب است. در جستوجوی هنر تئاتر، بیگمان نیازمند شناخت چگونگی این ارتباط هستیم که از کنکاش و جستوجو برای یافتن تمام وسایل و امکانات ارتباطی خود برای ترغیب و اشتراک با مخاطب بهره میگیرد. مخاطبان تئاتر نماهای بسیار متفاوت و گوناگونی را بر اساس گستره احساس، تخیل و هوش خود بازسازی میکنند و کارگردان یک تئاتر بهتر از تماشاگران میداند که برای تئاتر خود، به چه میزان دقت و تلاش صورت گرفته است. با وجود این، آنها نمیدانند تماشاگران تا چه حد این تئاتر را دوست دارند. آنها در عمل نمیتوانند از کیفیت آرمانی تئاتر خود مطمئن باشند، حتی اگر بیشترین تلاش ممکن به کار رفته باشد.
دو:
«مادر مانده» داستان ساده و موضوع آشنایی دارد که نمونههای بسیاری از آن را در داستانهای مختلف و معمولا با ساختار روایی مشابهی دیدهایم، بنابراین آشناییزدایی در روایت و اجرا رویکرد تازهای است که میتواند همین سادگی و تکرار را به گستره دیگری در روند خلاقیت ارتباطی قرار داده و به ابزاری خلاق برای ایجاد رابطه با مخاطب تبدیل کند. به روشنی پیداست مولفه آشنا به واسطه جریان داشتن در روندی تکراری برای مخاطب جذابیتش را از دست میدهد و بخشی از لذت ادراک و دریافت را به واسطه همین کاهش نسبی جذابیت از فرآیند ارتباط هنری حذف میکند. حتی در بررسی ضعفهای داستان و نمایش کافی است روایت تلفیقی را از آن حذف کنیم و داستان را در یک ساختار کلاسیک و آشنا مورد ارزیابی قرار دهیم؛ «فرزندان ناخلف یک خانواده به طمع تملک خانه پدری، مادرشان را به خانه سالمندان میبرند و انتظار مرگ او را میکشند، اما حقیقت زندگی آنها را به کام مرگ میبرد و مادر زنده میماند.» در این طرح ساده داستانی علت و معلول پردازش کلاسیک رعایت شده و همه مولفههای ساختار معمول نیز وجود دارد اما داستان خیلی تکراری و کممایه به نظر میرسد، حتی ماجرای شهادت حبیب و مظلومیت صنم نیز که دو فرزند دیگر خانواده را در چالش با عمل اصلی قرار میدهد و گروه خوبها و بدها را میسازد چیزی جز دو روایت فرعی از داستان که به آن ارزش زیاده از حد دراماتیک داده میشود، نیست اما در عین حال روایت و اجرای تئاتری «مادر مانده» برای مخاطب جذاب و لذتبخش است.
و حال علت این جذابیت چیست؟ در این بخش میتوان گفت علت این جذابیت همان روشی است که در شکستن قواعد کلاسیک روایت متن به کار برده شده و تعلیق و چالش دراماتیک را از مولفههای موجود در داستان به حوزه روایت و اجرا نزدیک میکند. تلفیق فضای رویا و واقعیت، عدم قطعیت در درک واقعیت و ذهنیت رویدادها، در هم شکستن قواعد زمان و مکان و... همه روشهایی هستند که این تعلیق دراماتیک را از ساختار به روایت نزدیک میکنند، بنابراین همه جذابیتها و قوتهای تئاتر «مادر مانده» را باید در تکنیکهای روایی و اجرایی دنبال کرد.
سه:
«مادر مانده» در بعضی از زوایا و از جهاتی دیگر، از موضوعی انسانی به فرآیندی تقریبا روانشناسانه میرسد که البته این رویکرد هیچگاه در متن نمایشنامه به طور کامل دیده نمیشود. در این گستره رویدادها از حوزه رفتار و فرآیندهای روانی خارج شده و تشدید میشوند و به واسطه همان حرکت سیال از رویا به واقعیت، از روان به رفتار و عکس آن تبدیل به ماهیتی ژنتیک میشوند که نتیجه آن نازایی فرزندان است. همه چیز از شکایت مادر از فرزندان آغاز میشود، در فضایی تلفیق شده با روایت خاطرات به چالشی قضاوتگونه در درون شخصیتها میرسد، با عذاب وجدان ادامه پیدا میکند و بالاخره به جنون ختم میشود. در آخرین صحنه نمایش، کارگردان با جدا کردن آن از فضای پایینی و به دست دادن تصویر چهار گور عمود بر زمین، به اختلاف سطح در نمایش ارزش و اعتبار خاصی میبخشد. تصویر پایانی نمایش علاوه بر هدر رفتن بخشی از آن با گفتار مادر، به اندازه کافی زیبا، تکان دهنده و جذاب هست، اما نمیتوان گفت وجود آزاردهنده سطح بالای صحنه را برای رسیدن به این امر باید پذیرفت. شاید بهتر بود این اختلاف سطح به گونهای دیگر در نمایش مورد استفاده قرار میگرفت یا اینکه دستکم با عدم استفاده مداوم از آن میشد جذابیت وجودش را برای لحظات پایانی حفظ کرد. اگر چه همچنان میتوان حضور مادر در بالای قبرها و اشراف او بر وقایع گذشته و حال را دلیلی بر کارکرد سطح در نمایش بر شمرد.
چهار:
مولفه فضا در نمایش «مادر مانده» از ترکیب غیرواقعیت و واقعیت و تلفیق این دو به دست آمده است. این روایت همزمان و تلفیق شده به همراه خود تعلیق و کشمکشی دراماتیک دارد که از جذابیتهای نمایش «مادر مانده» محسوب میشود. عبور از این فضاها و ترکیب و تلفیق آنها هم توسط حرکت پردههایی صورت میپذیرد اما جز اینها از نورپردازی هم به عنوان یک ابزار مهم دیگر در شناخت دادن و هماهنگ ساختن فضاها استفاده کردهاند. نورپردازی در این حوزه از اجرا علاوه بر طراحی و هماهنگسازی با فضا تابع نظم خاصی نیست البته توقع این هم نمیرود اما به هر حال استفاده از پرداخت نور و بهکارگیری رنگها در هر سه فضای مطرح شده درباره روایت و با توجه به اهمیت تلفیق آن باید تابع نظمی هدفدار باشد که آنچه پیداست این مساله در طول اجرای این نمایش رعایت نمیشود.