داوود ملکی:
در طول گذشت سالیان متمادی از عمر هنر نویسندگی در جهان، جنگ‌ها و درگیری‌ها(چه به تعبیر دفاع و چه تهاجم) چه در حین و چه بعد از وقوع آن همیشه به‌عنوان یک منبع عظیم و پرخوراک برای یافتن درونمایه‌ها، پیرنگ‌ها و طرح داستان‌ها و در مجموع هنر 7گانه بوده است و دغدغه به تصویر کشیدن غم‌ها، شادی‌ها، دلواپسی‌ها و جوانمردی‌ها و ... از جمله دلایل خلق آثار در این ژانر به حساب می‌آید.
8سال جنگ تحمیلی عراق علیه کشورمان نیز از این ویژگی مستثنا نبوده و با گذشت نزدیک به 2 دهه از پایان آن، هنوز هم دلواپسی بیان دیدگاه‌ها و زوایای مختلف این برهه از تاریخ انقلاب، تاثیرات، حواشی و بازتاب‌های آن پس از این سال‌ها،کاملا محسوس و نیاز به ارائه آن در فضای کنونی جامعه کاملا بدیهی است. با این دیدگاه که دوران جنگ تحمیلی یا به تعبیر درست‌تر آن دفاع مقدس از خصایصی ویژه برخوردار بود که در دیگر جنگ‌های تاریخ ایران و دیگر دول نظایر آن دیده نشده یا در حداقل بوده است. روحیه اسلامی، ایثار و ازخودگذشتگی، رفاقت‌ها، اعتقادات و از این دست محسنات اخلاقی انسانی که گفته شد، همین‌ها موجب پررنگ‌تر و پرمعناتر شدن این منبع عظیم تعمق و تفسیر شده است. در اینجاست که هنر بویژه ادبیات و هنرهای نمایشی می‌توانند نقش تعیین‌کننده‌ای را در انعکاس، انتشار و ترویج رویدادها، حالت‌ها، موقعیت‌ها و زوایای دیگر این وقایع ایفا کنند، که روی این مبحث معطوف به ادبیات و بویژه حوزه داستان و رمان است.
عمر ادبیات داستانی به‌گونه معاصر در ایران نه چندان کهن و طولانی است و به تبع آن عمر ادبیات ژانر دفاع مقدس از آن هم کمتر. اما با همه این احوال ابتدا به بیان یک ویژگی مهم در خلق این دست از آثار که باید در نظر گرفته شود پرداخته و سپس روند کنونی این حوزه را با آنها مورد نقد اجمالی قرار می‌دهیم. در جریان خلق آثار مرتبط با دفاع مقدس، چه حوادث مستقیم و چه غیرمستقیم مانند دیگر ژانرهای داستان‌نویسی، مخاطب و نویسنده 2 رکن اصلی این روند ارتباط آفرین هستند. با این تفاوت که نقش نویسنده به دلیل پردازش به مهم‌ترین عناصر داستانی یعنی شخصیت‌ها، مکان و زمان پررنگ‌تر از مخاطب یا همان خواننده است که می‌تواند چگونگی انتخاب طرح‌ها، پیرنگ‌ها و دستمایه‌های داستان را تحت تاثیر قرار دهد.
در این رابطه رعایت یک اصل بسیار اثربخش است و آن در نظر داشتن زمان خلق اثر و فضای حاکم بر تفکر عمومی جامعه که مخاطبان اصلی هستند، است. در این فرآیند 2برهه تاریخی را که آثار در آنها خلق می‌شود، می‌توان مد نظر داشت؛ اول آثاری که همزمان با وقوع درگیری‌ها نوشته شده و شخصیت‌هایی که در داستان شکل می‌گیرد و فضایی که به تصویر درمی‌آید، که خودداری شاخصه‌های مربوط به خود است، یعنی به پیروی از تفکر روحیه دفاع، مقاومت و از خودگذشتگی که بر فضای جامعه حکمفرماست و با در نظر گرفتن نیاز به بالابردن این روحیات، این دست از آثار معمولا از آثاری هستند با قالب تهييج و ایجاد انگیزه مقاومت و دفاع، انتشار روحیه دشمن‌ستیزی و همین‌طور به تصویر کشیدن روحیات پاک انسانی و اسلامی رزمندگان و مظلومیت شهدا و مردم ستمدیده شهرهای آسیب‌دیده از جنگ در قالب شخصیت‌های اصلی داستان که اکثرا هم توأم با حماسی‌نگاری‌ها، شعار دادن‌ها و اغراق بوده و خیلی نمی‌توان بر آنها خرده گرفت.
دوم آثاری است که با گذشت زمان(چه کوتاه چه بلند) از پایان دوران دفاع به رشته تحریر درمی‌آیند و بلاشک نقش بسیار مهمي در حفظ ارزش‌ها، نشر آنها و انتقال آن به آیندگان دارند. در این برش زمانی است که نویسندگان و خالقان آثار این ژانر باید بسیار هوشمندانه و با توجه بسیار به خاستگاه مخاطبان به انتخاب درونمایه‌ها و طرح داستان‌های خود در راستای گسترش و تداوم فرهنگ ایثار، شهامت و شهادت دست بزنند. باید در نظر داشت که این جامعه با گذشت زمان، جامعه‌ای شده با تفکرات رشد پیدا کرده و نگاه‌های دقیق‌تر و ریزبینانه‌تر و شاید که نه، حتما کوچک‌ترین نکته نیز از انظار دور نماند. حال دیگر نمی‌توان آثاری با همان دیدگاه گذشته ارائه کرد، با آن اغراق‌ها و گاهی تندروی‌ها در بدنه شخصیت یا شخصیت‌های اصلی و پیام‌های شعارگونه آن هم در فضایی ملکوتی و شاید به نظر امروزی‌ها غیرقابل تصور.
اما آنچه در ادبیات دفاع مقدس، که نزدیک به ربع قرن از عمر آن می‌گذرد، اتفاق افتاده چیزی غیر از این به نظر می‌رسد. بدین معنا که در این حوزه دیدگاه مخاطبان با نویسندگان و در مجموع فعالان این حوزه دچار یک ناهماهنگی ساختاری در روند ایجاد عناصر داستانی شده است. در فضای کنونی جامعه آنچه نیاز مخاطب جهت مرور و تفسیر گذشته یا حتی آشنایی با فضای آن زمان است، فضایی است واقعی، قابل لمس، بدون غلو و شعارهای فراوانی که گوششان در این سال‌ها از آن پر شده در قالب داستان یا رمان دفاع مقدس که این نکته‌ای است بسیار قابل تامل! مخاطب اکنون در پی همذات‌پنداری با یک شخصیت ساده امروزی و واقعی است تا بتواند خود را در جریان اتفاقات رخ داده برای او قرار داده و رنج‌ها، خوشی‌ها، نفرت‌ها، گریه‌ها و... را آن هم در صحنه‌ها و لحظه‌پردازی‌هایی عینی و نه در نور و سمات تجربه کند.
در مقابل چیزی که در غالب آثار دیده می‌شود نقطه مقابل و اگر کمی مهربانانه‌تر بیان شود غیرهمسو با این نیازهاست که خود موجب وارد آمدن لطمه‌های فراوان بر پیکره این حوزه از ادبیات در کشور شده است.
باید اذعان داشت چیزی که مخاطب امروز به عینه می‌بیند و در طول داستان‌ها و رمان‌ها هم به دنبال آن است، شخصیت‌هایی است بسیار معمولی. جانبازی که با یک پای مصنوعی روی تاکسی کار می‌کند یا رزمنده سالیان نه چندان دور که حالا کنج یک مکانیکی دست به آچار است، آن هم در یک محیط کاملاً عادی که گاهی شاید دعوا هم بکند... در این هنگام است که بروز و جلوه‌گر شدن خصایص انسانی که شخصیت متاثر از دوران دفاع مقدس در درون خویش دارد می‌تواند حس مخاطب را بر انگیزد.
شاید برخی نبودن یا بسته بودن فضای کار و دیدگاه‌های متفاوت در این عرصه را دلیل این امر بدانند، اما به همان میزان که بستن فضای کار و خلق آثار دفاع مقدس با خط قرمزهایی با عناوین سیاه‌نمایی و... نمی‌تواند راهکار مناسبی باشد، این دلیل نیز نمی‌تواند سطحی بودن بسیاری از آثار خلق شده را توجیه کند. آیا مخاطب حق ندارد با لحظه‌ها، صحنه‌ها، بلایا و سختی‌هایی که بسیاری از خانواده‌های درگیر با جنگ تحمیلی (مستقیم یا غیرمستقیم) با آن روبه‌رو شده‌اند، آشنا شود یا با آنها همذات‌پنداری کند؟ تمام وقایع که ختم به خیر نشده است! چه مادرانی که بی‌فرزند شدند، چه زنانی که بیوه شدند، چه رزمندگان، سرداران و مسؤولانی که مسیرشان به کجراهه رفت و چه بلاها که برسرشان نیامد. این نیاز مخاطب امروز است و بسیاری توقعات که مجال طرح آن نیست.