قدیمی‌ترین نشانه‌ها از ساخت نخستین بازارهای ایرانی در دوره اشکانی و ساسانی خبر می‌دهد که در قرن‌های بعدی با کامل شدن محوطه شهرها و به هم پیوستن بدنه شهری، شکل و شمایلی تازه به خود گرفتند. قرن چهارم و پنجم هجری، درخشان‌ترین دوره‌های توسعه و رشد شهرنشینی در کشور است که گسترش و مدون شدن بازارهای سنتی را در قلب شهرها به دنبال داشت. بیش از هر دوره دیگری، بازارها در دوره اسلامی به عنوان بخش اساسی بافت مرکزی و اصلی شهرها محسوب می‌شدند که با معماری چشم‌نوازشان، گنجینه‌ای گرانبها از ذوق، هنر و فرهنگ پیشینیان را ارائه مي‌دادند. بازارها علاوه بر کاربرد تجاری و محل تأمین مایحتاج روزانه مردم، با برخورداری از خدمات و امکانات نظیر بارانداز، مسجد، کاروانسرا، آب‌انبار، سقاخانه و حمام، مرکز ثقل پاسخگویی به نیازهای روزمره زندگی مردم و تصمیم‌سازی‌های مهم سیاسی و اجتماعی بودند.
تطابق معماری بازارها با شرایط اقلیمی هر منطقه، به‌کارگیری روش‌های معماری سنتی برخاسته از تاریخ شهرها در تار و پود بازار، رشد شهرنشینی و افزایش ضریب خدمات عمومی در گستره نفوذ بازار و... موجب شده است که زندگی مردم در همه ابعاد با بازارها گره بخورد. اکنون در بستر بسیاری از شهرهای قدیمی - و نه صرفا تاریخی کشور- بازار سنتی، محور اصلی شهر و محل بسیاری از ترددهای روزانه شده، به طوری که رشد و توسعه شهری از این مکان آغاز و به بخش‌های شمالی و شرقی شهرها کشیده شده است. به طور کلی سه عنصر مسجد، بازار و حمام بخش‌های کلیدی شهرهای ایرانی محسوب می‌شوند که حتی با پیشرفت شهرها نیز هویت خود را حفظ کرده و همچنان مرکز شهر را به قلب تپنده حضور مردم بدل می‌کنند.
بازارها مکانی برای انجام معاملات، خرید و فروش اجناس هستند اما در بسیاری از فرهنگ‌ها هیچ محوطه فیزیکی برای محصور کردن آنها در نظر گرفته نشده است. یکی از بارزترین خصوصیت‌های بازار سنتی ایرانی، مسقف بودن و محصور بودن است که در الگوهای شهرسازی غربی معادل‌هایی همچون پاساژ، مرکز خرید و... به‌كار برده مي‌شود. وحید قبادیانی، پژوهشگر معماری و استاد دانشگاه، در این باره می‌گوید: بازارهای ایرانی در دوره‌های درخشان اسلامی چون صفویه و زندیه در حقیقت پایه و الگویی برای بازارهای بعدی شدند. در بسیاری از بازارهای کنونی هنوز ستون‌ها و جرز‌های دیوار مربوط به قرون اولیه اسلام به چشم می‌خورد. وی درباره جنبه‌های شهری بازارها مي‌افزايد: مسیر بازار معمولاً از دروازه اصلی شهر شروع شده و به مرکز شهر ختم می‌شود، گاهی هم ادامه بازار به دروازه دیگر شهر می‌رسد. بازارها بیشتر در مجاور ارگ حکومتی، مسجد جامع و میدان اصلی شهر قرار دارند. این موضوع تقریباً درباره تمام بازارهای ایران صادق است. در شهرهایی که اماکن مذهبی، بقاع متبرکه و مقبره ائمه وجود دارد، بازارها معمولاً در اطراف و تا مقابل در ورودی آنها ساخته می‌شده است.
ساختار بازار ایرانی
بازار دارای ساختمان‌های جنبی بسیاری مانند سراها، تیمچه‌ها، مساجد، مدارس، آب انبارها، حمام‌ها و... است. گاهی دارالحکومه در خود بازار بوده مانند سرای گنجعلی‌خان در کرمان. در بعضی موارد ادارات و تأسیسات دیوانی نیز در بازار یا در نزدیکی آن قرار داشته مانند بازار تهران، اصفهان و شیراز؛ همچنین ساختمان‌های دولتی و آموزشی مانند ضرابخانه(محل ضرب سکه)، قورخانه(محل ساختن اسلحه) و حتی کتابخانه و موزه در مجموعه بازار یا در مجاور آن واقع بوده است(نمونه‌های این موارد را می‌توان در بازار تهران مشاهده کرد). در راسته‌های بازار که حجره‌ها(مغازه‌ها) در دو طرف آن قرار دارند، معمولاً خرده‌فروشان هستند که کالا را در معرض دید مشتری قرار می‌دهند و در مقیاس كمتر فروش دارند. با این حساب بازارها مهم‌ترین شاهراه و مسیر ارتباطی شهر و شلوغ‌ترین دروازه‌های شروع شهر هستند. اما بازارها نیز در ایران انواعی دارند که می‌توان آنها را با دسته‌بندی‌های متنوع معرفی کرد:
1 – بازارهای ادواری
این بازارها در مواقع معینی از روزهای هفته و ماه در شهرها و روستاها تشکیل می‌شود و تحت عنوان دوشنبه‌بازار، پنجشنبه‌بازار یا جمعه‌بازار شناخته می‌شود.
2- بازارهای شهری
بازارهای شهری به دائمی بودن، محیط بودن بر فضای اطراف و ثابت بودن معروف هستند؛ بازار وکیل شیراز و بازار همدان از جمله بازارهای قدیمی و زیبای ایران هستند.
3- بازارچه‌ها
رویکرد اصلی ساخت این بازارها توجه به اقتصاد محله‌ای و تامین ارزاق برای خانواده‌ها بوده است. این بازارها کوچک‌تر از بازار اصلی شهر هستند و قیمت‌هایشان از قیمت بازار اصلی کمی گران‌تر است. با گسترش حمل و نقل عمومی در شهرها، کارآیی این بازارها کاهش یافت اما بروز بحران ترافیک در کلانشهرها، بار دیگر چشم مردم را به کارآیی فوق‌العاده این بازارهای محلی باز کرد.
مرمت بازارها
بخش عمده‌ای از بازارهای سنتی در ایران به دلیل قدمت بالا و شرایط نامناسب تعمیر و نگهداری، تا کنون از بین رفته‌اند اما بخش اندکی از بازارهای برجامانده نیاز به مراقبت‌های ویژه‌ای دارند تا به مخروبه‌های بی‌استفاده بدل نشوند. علی محمدی، کارشناس مرمت آثار تاریخی، در این باره به «وطن امروز» می‌گوید: ما برای مرمت آثار تاریخی که وجوه اجتماعی قوی‌ای دارند، عموما با مشکل مواجه هستیم، چرا که به نظر افراد غیرمتخصص این بازارها باید به صورت بسته مورد مرمت قرار بگیرند و این با نفس وجودی یک مکان اجتماعی در تناقض است. به گفته وي، مرمت بسته به مرمت مکان‌هایی اطلاق می‌شود که با بستن فضا و محدود کردن رفت و آمدها در آن انجام می‌شود که با روح بازار در تناقض است چون بازارهای ما پر از رفت و آمدهای روزانه است.
این کارشناس با اشاره به پروژه مرمتی که در بازار تهران انجام داده یادآور می‌شود: مرمت بسته همیشه با مخالفت کسبه و بنکدارهای حاضر در بازار همراه است. آنها مایل به بسته شدن و از رونق افتادن کاسبی‌شان نیستند و به نظر دلیل‌شان هم اصولی است. مرمت بازار بیش از هر چیز باید به رونق کسب و کار بینجامد تا بازار به عنوان یک بخش مهم شهر که در روح جامعه حضور دارد هویتش را حفظ کند. وی با انتقاد از نحوه مرمت بازارهای سنتی و مهم ایران ادامه مي‌دهد: بعضی از بازارهای قدیمی پس از مرمت به شکل‌های عجیب و غریبی بدل می‌شوند، مسیرهای اصلی‌شان بسته شده و رونق کسب و کارشان از میان می‌رود. علاوه بر این، مشکل مهم همه پروژه‌های مرمتی بازار بحث ایزولیزاسیون و یا همان آب‌بندی پشت‌بام است که معمولا غیراصولی انجام می‌شود.
وی به بازار بزرگ مشهد و تبریز به عنوان 2 نمونه مرمتی بازارها اشاره می‌کند و می‌گوید: در بازار رضای مشهد، پس از انجام امور مرمتی به جای تقویت فضاهای عمومی، به دکان‌دارها بیش از حد بها داده شده و معابر رفت و آمدی تنگ‌تر از گذشته شده است. از طرف دیگر در مرمت بازار تبریز بیش از هر چیز دیگری به راهی توجه شد که کسبه و مسؤولان شهری به آن علاقه داشتند. محور بازار تبریز به گونه‌ای است که می‌توان به چندین روش آن را پیمود، پس چرا باید همه راه‌ها به یک راه خلاصه شود و اما...
بازارها بیش از هر چیز برای ما ایرانی‌ها پر از خاطره هستند، خاطره حضور در کنار خانواده و خریدهای دسته‌جمعی. خاطره بازی‌های کودکانه در فضای مسقف و امن بازار به دور از هیاهوی خیابان‌هایی که امروز بخش اعظم فعالیت‌های تجاری در آن انجام می‌شود.
بازارهای ایرانی بیش از هر چیز یادآور دوره‌ای از شکوه ایران بوده‌اند که در آن کالای ایرانی و مشتری ایرانی تعریف‌های ویژه‌ای داشته‌اند. دومنیک فابریه، اندیشمند فرانسوی، در بازدید از بازار کرمان می‌گوید: شاید بازارهای ایرانی را کالاهای خارجی از بین برده باشند! و بعد با تعجب به حجره‌هایی خیره می‌شود که با جدیدترین محصولات خارجی پر شده‌اند. قبادیانی در انتهای گفت‌وگو به حفظ هویت شهرها تاکید ویژه‌ای دارد و به نظر می‌رسد که لزوم انجام این کار در حفظ و حراست از بدنه شهری است که بازارها در آن جایگاه ویژه‌ای دارند. این کار در بخش اول به دست حجره‌دارانی است که سالیان سال با سودهای سرشاری که از بازار به دست می‌آورند، وظیفه‌شان را باید در قبال آن انجام دهند و در مرحله بعدی حقی است که شهروندان به گردن شهرداری می‌گذارند تا با طرح‌های مرمتی برای حفظ و نگهداری بازار بکوشد. البته بازار، محل فروش جنس است و تا زمانی که جنس ایرانی باشد، بازار ایرانی هم هست.