مونا امیرمحمدی: بنیان و اساس هویت فرهنگی ایرانیان زبان و ادب فارسی است. این زبان دارای پیشینه هزار و اندی ساله است که به عنوان میراث معنوی اقوام ایرانی در سرزمین ایران‌زمین به شمار می‌رود. از گذشته تاکنون ایرانیان در حفظ، نگهداری و غنی‌سازی این زبان تلاش کرده‌اند. شاهد چنین سخنی هم تلاش
فردوسی طوسی در شاهنامه فردوسی، فرخی سیستانی، رودکی سمرقندی، فخرالدین اسعد گرگانی، نظامی گنجوی، عبدالقادر مراغه‌ای، عبدالرزاق اصفهانی، دهخدا در لغتنامه خود، شاعرانی دیگر چون نیما یوشیج و از همه مهم‌تر سعدی و حافظ شیرازی. اینها همه حوزه تمدنی ادبیات فارسی را تشکیل می‌دهند.
پاسداری از فرهنگ ملی و هویت ایرانی توسط همه کسانی که مقداری با تاریخ آشنا هستند از طریق زبان و ادبیات فارسی و تقویت پیشینه هویتی امکانپذیر است. حفظ این زبان بیش از هر امر دیگری عامل رشد فرهنگ و ملیت ما و ایجاد جهش سیاسی و اجتماعی می‌شود. آشنایان به زبان فارسی می‌دانند ادبیات فارسی تنها یک زبان نیست بلکه یک فرهنگ، تمدن و هویت برای ایرانیان است. این زبان را تمام مردم ایران، تاجیکستان، ازبکستان، افغانستان، بخشی از هند، پاکستان، قرقیزستان و کشورهای عربی محدوده خلیج فارس تکلم می‌کنند. زبان فارسی میراث مشترک اندیشه‌ورزی بخش گسترده ملل مشرق‌زمین است. غنی‌ترین گونه‌های اندیشه عرفانی، کلامی، خطی، بصری و آداب و رسومی در این زبان نهفته است و بهترین راه برای بیان احساسات و ابزار عواطف از طریق زبان شعر و ادب است. در برابر این زبان افرادی چون گوته، نیچه، پوشکین و انگلس زانو زده‌اند و به ستایش پرداختند. در این بین، طرح آموزش زبان‌های محلی مختلف در کنار زبان فارسی در مدارس کشور که اخیرا مطرح شده است بسیار جای تأمل دارد که اساتید و علمای زبان و ادب فارسی درباره آن نظرات مهمی ارائه کرده‌اند و همه آنها به اتفاق ابراز داشتند باید برای اجرای چنین طرح‌هایی سال‌ها اندیشه و تأمل کرد چرا که در مقابل توجه به زبان‌های محلی باید در نظر داشته باشیم که زبان فارسی یک گنجینه برای بشر محسوب می‌شود که نه تنها در ایران بلکه در سایر کشورها از هند گرفته تا تاجیکستان و پاکستان تکلم می‌شود، اگر بخش‌هایی از کشور را از این زبان محروم کنیم به واقع هویت فرهنگی و تاریخی‌مان را دستخوش تغییر ساخته‌ایم.
دکتر اسماعیل آذر، استاد زبان و ادبیات فارسی و مدیرگروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات است. وی مجری و کارشناس برنامه ادبی مشاعره «به تماشا سوگند و به آغاز کلام» و مدیر گروه ادبیات فارسی سازمان فرهنگی اکو و عضو کمیته نامگذاری ثبت احوال است. وی اهل اصفهان است اما خودش را اصفهانی نمی‌داند، معتقد است تنها یک ایرانی است و اگر گاهی شوخی‌هایی به اصفهانی می‌کند به خاطر لهجه‌اش است.
وی درباره اهمیت زبان فارسی می‌گوید: «اگر از آسیب‌ها جلوگیری و از زبان فارسی‌مان حراست نکنیم به واقع دشمن زبان در راه است و او به هر نوعی که بتواند تخریب و رخنه ایجاد می‌کند، اگرچه ممکن است گاهی رخنه‌ها به چشم نیاید ولی به مرور زمان قطره قطره جمع گردد، وانگهی دریا شود». وی می‌افزاید: «اهمیت زبان فارسی مشخص است. ما باید از زبان فارسی در تاجیکستان، افغانستان و کشورهای دیگری که به طور پراکنده زبان فارسی را صحبت می‌کنند، حفاظت کنیم و تمام تلاشمان را مبذول داریم تا زبان فارسی در آن کشورها بازیچه قصد نوعی امپریالیسم فرهنگی نشود».
***
استاد! لطفا ابتدا درباره اهمیت زبان فارسی به عنوان زبان ملی صحبت کنید و اینکه در کشورهایی چون هند چگونه شد که زبان فارسی از دست رفت؟
زبان فارسی زبان ملی ایرانیان و زبان دوم اسلام است. این زبان قدمتی بس طولانی دارد یعنی اگر ما به زبان هخامنشیان یا ایران باستان بازگردیم هنوز آثار آن زبان در زبان امروزی ما مشهود است. اهمیت این زبان در این است که می‌تواند اتحاد ما را در پی داشته باشد. این زبانی که امروز با آن تکلم می‌کنیم از قرن چهارم هجری قمری در کشور ما متداول بوده است و حتی ابن‌سینا بیماران خود را با گفت‌وگو توسط همین زبان معالجه می‌کرده است.
اگر ما به کشور هندوستان مراجعه کنیم مشاهده می‌کنیم 2 شهر آن نیستند که بتوانند با هم ارتباط برقرار کنند و هر شهر و گاهی هر روستا زبان و لهجه خاص خود را دارد اگر چه حدود 90 سال پیش زبان فارسی، زبان رسمی در این دیار بود اما متأسفانه به خاطر همین پراکندگی لهجه و زبان، انگلیسی‌ها سوءاستفاده کرده و زبان انگلیسی را به جای زبان واسطه یا مدیا media در این کشور مرسوم کردند.
خوشبختانه ما در تمامیت کشور جمهوری اسلامی ایران زبان فارسی را داریم و هیچ کس نمی‌تواند در این زبان خللی وارد کند. اینکه از رهبر عزیزمان گرفته تا شخصیت‌های دیگر در حفظ و حراست از زبان فارسی و پرهیز از آسیب‌های آن تأکید دارند دلیلش همین است که تخریب زبان می‌تواند راه را برای استعمارگران فرهنگی باز کند.
بنابراین امکان استعمار پنهان از طریق زبان در ایران نیز وجود دارد؟
بله! یادمان باشد امروز بسیاری از کشورهایی که پیش‌تر مستعمره بوده‌اند، مستقل شده‌اند اما هنوز کشورهای استعمارگر با راه‌های پنهانی از جمله آثار مکتوب، مدل‌ها، مدها و... سعی در برقراری خطوط استعمار به روش‌های دیگر دارند و اینکه از سال 1960 میلادی به بعد یک رشته میان‌رشته‌ای در حوزه ادبیات تطبیقی به نام پسااستعماری به وجود آمد و ادوارد سعید در 2 کتاب «شرق شناسی» و «فرهنگ امپریالیسم» تلاش کرد خطوط پنهان امپریالیستی را در کشورهای دیگر واگویی کند، دلیلش یکی همین زبان بود. خوشبختانه کشور ما هیچگاه مستعمره نبوده است و همیشه ایرانیان آزادمنشانه در این کشور زندگی خویش را داشته‌اند. از سوی دیگر، از زمان انقلاب اسلامی ایران خوشبختانه دفاع و مقاومت برابر قدرت‌های بیگانه خاصه در زمینه‌های فرهنگی بیشتر و حساس شده است و این موضوع بسیار جای خوشبختی و خوشحالی دارد. این نکته را عرض کردم تا بدانیم اگر از آسیب‌ها حراست نکنیم به واقع دشمن زبان در راه است و او به هر نوعی که بتواند تخریب و رخنه در کشور ایجاد می‌کند اگرچه ممکن است گاهی رخنه‌ها به چشم نیاید ولی به مرور زمان قطره قطره جمع گردد، وانگهی دریا شود. بنابراین اهمیت زبان فارسی مشخص است. ما باید از زبان فارسی در تاجیکستان، افغانستان و کشورهای دیگری که به طور پراکنده زبان فارسی را صحبت می‌کنند، حفاظت کنیم و تمام تلاشمان را مبذول داریم تا زبان فارسی در آن کشورها بازیچه قصد نوعی امپریالیسم فرهنگی نشود.
منظور از اینکه زبان فارسی یکی از زبان‌های زنده دنیاست، چیست؟
اگر بخواهیم بگوییم زبان زنده چه زبانی است، باید این طور تعریف کنیم که زبان زنده زبانی است که در طول تاریخ دستخوش تغییر نشده است، با این توصیف زبان انگلیسی اگرچه همه‌جا رایج است اما از مرده‌ترین زبان‌هاست زیرا پدر شعر این زبان، جفری چاسر است و مردم زبان پدر خودشان را نمی‌فهمند و باید برای آنها این زبان را ترجمه کرد در حالی که 300 سال پیش از چاسر، رودکی شعر گفته و لقب پدر شعر فارسی گرفته و هرچه گفته برای امروزی‌ها قابل فهم است. در حقیقت این قدرت زبان است که تغییر نمی‌کند نه ضعف آن.
شنیده‌ام که بهشت آن کسی تواند یافت
که آرزو برساند به آرزومندی
از این بیت شعر هشتصد ـ نهصد سال می‌گذرد ولی ما هم آن را می‌فهمیم و هم از مفهوم آن لذت می‌بریم، این است جذابیت زبان فارسی، درحالی که انگلیسی‌زبان‌ها زبان 200 سال پیش خود را هم نمی‌فهمند! این زبان‌های ملی اروپایی عمدتاً بعد از قرون شانزده و هفده میلادی شکل گرفته و از زیر قید زبان لاتین و یونانی در آمده و به زبان‌های ملی تبدیل شده ولی زبان فارسی هزار سال پابرجا بوده و حتی اگر به زبان هخامنشیان بازگردیم بسیاری از واژه‌ها را که امروز با آن تکلم می‌کنیم ردش را در زبان آن روزگار می‌یابیم.به تحقیق تمام ایرانیان پذیرفته‌اند زبان معیار، زبان فارسی است و بعید است هیچ ایرانی در این زمینه کمترین تردیدی به خود راه دهد اما پرداختن به خرده‌زبان‌ها یا لهجه‌ها و گویش‌ها جای خود را دارد و باید به آنها به عنوان ذخایر ناملموس فرهنگی نگاه کنیم.
درباره طرح تدریس زبان‌های محلی در آموزش و پرورش کشور نظرتان چیست؛ آیا اجرای چنین طرحی در زمانی کوتاه امکانپذیر است؛ بدون اینکه طرح تدوین‌شده مکتوب و منابع مشخص داشته باشیم؟
اجرای چنین طرحی طبعاً نوعی کار علمی می‌خواهد و عالمانی که در این زمینه مسلح به علم روز هستند باید کار را مورد مطالعه و ملاحظه قرار داده و آسیب‌های آن را برشمرند و پس از آن به طور واضح پیشنهاد دهند تا پس از تصمیم‌گیری در فرهنگستان یا مبادی ذی‌ربط دیگر به اجرا درآید.
آنچه مدنظر من است نظر شخصی بنده است و این پیشنهاد هم می‌تواند مورد توجه قرار بگیرد؛ پیشنهاد این است که نخست حتی اگر بخواهیم چنین طرحی را در کشور اجرایی کنیم باید تمام گویش‌ها و لهجه‌های قابل توجه محلی در کشور مورد بررسی و کارشناسی قرار بگیرد به این صورت که اینها ریشه‌یابی شده و سپس دستور تدوین کتاب‌های گرامر آنها داده شود طبعا این کارها باید مکتوب شود و یک روزه و یکشبه امکانپذیر نیست. درباره اینکه آیا این توجه به خرده فرهنگ‌ها به از بین بردن ثبات و اتحاد ملی می‌انجامد یا اینکه مسائل و مشکلات سیاسی ایجاد می‌کند یا خیر باید بگویم من وارد مسائل سیاسی نمی‌شوم و صرفاً از جهت ادبیاتی بگویم که این کار یک روزه نیست و باید کار علمی انجام شود. اما باید توجه داشت زبان اصلی در کشور ایران، فارسی است.
خودتان تاکنون به جز کارهایی که در داخل در حوزه مشاعره و تدریس انجام داده‌اید، در حوزه بین‌الملل چطور به قوام زبان فارسی و ترویج آن کمک کرده‌اید؟
برنامه‌هایی برای قوام زبان فارسی در تاجیکستان و افغانستان و حتی دیگر کشورهای آسیا اندیشیده‌‌ام که حاصلش را به متولیان ارائه خواهم کرد. متأسفانه در ایران با وجود داشتن مراکز گسترش زبان فارسی استادانی پرورش نداده‌ایم که برای اعزام به دیگر کشورها بتوانند برنامه نهادمند و مدونی داشته باشند. علاوه بر این ما بنیادهای زبان فارسی چون بنیاد سعدی، سازمان گسترش زبان فارسی و... داریم اما در آنها نیز اتفاق ملموسی نیفتاده البته نمی‌خواهم ناصواب سخن بگویم تلاش هم در این حوزه شده منتها این تلاش باعث نشده تا کار به دست اهلش بیفتد. در حوزه زبان فارسی بیشتر باید به دانش توجه کنیم تا به خط و روش‌های سیاسی، این نکته خیلی مهمی است.
چطور شد خودتان به حوزه زبان فارسی علاقه‌مند شدید و به این زمینه روی آوردید؟
پیش‌تر در جاهایی تعریف کردم که یک روز یک غزل از حافظ می‌خواندم و آن غزل این بود:
زلف آشفته و خوی کرده و خندان لب و مست
پیرهن چاک و غزل‌خوان و صراحی در دست
نرگسش عربده جوی و لبش افسوس‌کنان
نیمه شب دوش به بالین من آمد بنشست
سر بر آغوش من آورد و به آوای حزین
گفت کای عاشق شوریده من خوابت هست؟
عاشقی را که چنین باده شبگیر دهند
کافر عشق بود گر نبود باده‌پرست
این بیت آخر مرا جذب کرد که این «باده شبگیر»چه باده‌ای است؟ هیچ جای دنیا بامدادان باده‌فروشی نمی‌کنند. سحر و صبح وقت عبادت و زیارت خدا در قلب است: سحر با باد می‌گفتم حدیث آرزومندی/ خطاب آمد که واثق شو به الطاف خداوندی
آنچه در سحر و صبح زود اتفاق می‌افتد «یسبح‌لله ما فی‌‌السماوات و ما فی‌الارض» است. اینکه این باده صبحگاهان چه می‌کند تمام ذهن مرا اشغال کرد. سال‌ها بعد متوجه شدم حافظ در این شعر تحت تأثیر عطار بوده:
سحرگاهی شدم سوی خرابات
که رندان را کنم دعوت به طاعات
عصایی در کف و سجاده بر دوش
که هستم زاهدی صاحب کرامات
به جد حافظ به شراب عطار اشاره دارد، من این جواب را پیدا کردم اما ناآرامی وجود مرا فرا گرفت. شروع به مطالعه بدون دانشگاه کردم اما بعد تصمیم گرفتم تحصیلات دانشگاهی هم داشته باشم چرا که به لحاظ شغلی و معیشتی نیز می‌دانستم در آینده در مضیقه قرار می‌گرفتم. پدر آهن‌فروش نبود، حجره‌دار هم نبود که حجره‌ای برایم بگذارد، بنابراین ما باید خودمان کاری دست و پا می‌کردیم تا به وسیله آن امرار معاش کنیم. در نهایت فوق‌لیسانس ادبیات تطبیقی گرفتم، البته این رشته بعد از انقلاب در دانشگاه تهران تعطیل شد. سپس دکترای زبان و ادبیات فارسی گرفتم.
رشته ادبیات را به فرزندانتان هم توصیه کردید؟
من یک پسر دارم که به صورت مستقیم به او توصیه نکردم ولی به هر حال فعالیت من و او در حوزه‌های فرهنگی و جو حاکم بر منزل و محل کار در او نیز تأثیر گذاشته است، من و پسرم تقریباً کارمان نیز با همدیگر است.
بسیار عالی! با علاقه‌مندی‌تان به حوزه شعر خودتان بیشتر به چه شاعری گرایش دارید؟
در بازار که می‌روم همه‌گونه مغازه و فروشگاه وجود دارد و هر یک کالای خاص خود را عرضه می‌کنند. در عرصه ادبیات نیز چنین است، طبعاً سعدی و حافظ خداوندگاران غزلند، در حماسه فردوسی و داستان‌سرایی نظامی، سنایی و عطار و مولوی نیز در جهان‌‌بینی و فلسفه. شاعران ما همه مثل هم نیستند، برخی شعرشان یک محور مرکزی دارد نظیر مولانا یا برخی تفکر مرکزی ندارند چون رهی‌معیری.