بر اهل فن پوشیده نیست که امروزه روز، هر رخداد و حماسه مهمی که هر جای دنیا رخ بدهد، خواه‌ناخواه، تبعاتش – گرچه گاه دیر و بسیار بطئی – به حتم در ادبیات داستانی آن کشور تاثیرگذار خواهد بود و پیامدهای ادبی خاص خود را دربر خواهد داشت چرا که اصولاً ادبیات داستانی مواد خام خود را از جامعه پیرامون می‌گیرد و از آن سیرنوش می‌شود گرچه ممکن است بروز آن رخداد در آینه ادبیات داستانی هر کشور بنا به دلایل قومی و ملی و دیگر فاکتورهای سیاسی و اجتماعی دیرتر یا زودتر عیان شود ولی قدرمسلم این امری اجتناب‌ناپذیر است. یک نگاه به رمان‌های برتر دنیا شاهد شفاف این گفته است. از «جنگ و صلح» تولستوی گرفته تا «دکتر ژیواگو»ی بوریس پاسترناک و از «دن آرام» شولوخف و «زمین نوآباد» او تا «کلبه عموتم» مادام بیچراستو و تا این متاخرترین‌ها «جنگ آخر زمان» یوسا و ... .
بیشتر مکاتب ادبی هم غالباً سر در چنین آبشخوری دارند. «در جست‌وجوی زمان از دست رفته» مارسل پروست و «نانا» ی امیل زولا، پرورده نوعی رخداد مهم فلسفی است و همچنین فلسفه ژان پل سارتر که ادبیات خاص خودش را در ادبیات فرانسه به دنبال آورد و منتج به نگارش رمان‌هایی چون «دیوار»، «استفراغ» و... شد. مکتب پوچی در «انتظار گودو»ی ساموئل بکت مصداق دیگری است و حتی «کمدی الهی» دانته. چگونگی ظهور مکتب دادائیسم منبعث از رخدادهای ویرانگر جنگ دوم جهانی است و ادبیات خاص خود را به همراه آورد، همانند انقلاب کبیر فرانسه و دیگر انقلاب‌ها. ادبیات داستانی جنگ یا به تعریف دیگر، ادبیات دفاع مقدس ما نیز از آنجا که رخدادی بزرگ، گسترده و تاثیرگذار در یک قرن اخیر است از این قانون مستثنا نبوده و نیست بویژه با توجه به بعد زمان نسبتاً طولانی 8 ساله‌اش و تبعات فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی‌اش. با بروز رخداد مهمی چون جنگ تحمیلی 8ساله، ادبیاتی پا به عرصه ظهور نهاد که پیش از آن در تاریخ ادبیات داستانی معاصر سابقه نداشت همچون ادبیات مذهبی که پس از انقلاب به‌طور جدی متولد و وارد عرصه ادبیات داستانی شد. بسترساز این ژانر نوپا در ادبیات داستانی معاصر، جنگی بود که بلافاصله بعد از انقلاب بر کشور تحمیل شد، آن‌هم چنان سریع و برق‌آسا که حتی ادبیات داستانی انقلاب را هم تحت‌الشعاع خود قرارداد.
اما نوع ادبیات داستانی دفاع مقدس را میتوان به 3 دوره مشخص تقسیم کرد: 1- دوره تولد و نوپایی 2- دوره جوانی و تجربه 3- دوره بلوغ و باروری.
دوره تولد و نوزایی ادبیات داستانی – همانطور که از نامش برمی‌آید – خاصه‌های خود را دارد. این دوره، دوره‌ای است که با تب و تاب سال‌های اولیه جنگ ارتباطی بی‌واسطه و تنگاتنگ دارد، از این رو آثاری که در این دوره نوشته شده بیشتر شتابزده، شعاری و غالبا خام‌دستانه‌اند و این امری کاملاً بدیهی و طبیعی است و تنها مختص به کشور ما هم نیست. اصولاً آثاری که در گرماگرم جنگ نوشته شده‌اند وجهی تبلیغی و تهییجی داشته و دارند، چرا که شرایط جامعه نیز چنین چیزی را طلب می‌کند. این امر مختص داستان و داستان‌نویسان هم نیست و در همه عرصه‌ها قابل تعمیم است و از همین رو است که در زمان جنگ، سرودهای میهنی حماسی و مارش‌های نظامی نیز جایگزین ترانه‌ها و آوازها می‌شوند. همه چیز در شور و التهاب آتش جنگ گداخته و پخته می‌شود تا رگ غیرت مردمان را بجنباند. به همین دلیل این دوره را میتوان دوره‌ای تهییجی و پرتب و تاب دانست که وجه احساسی نویسنده در داستان‌ها بر وجه عقلانی‌اش غالب است. کارنامه ادبیات داستانی دوره اول یعنی دوره تولد و نوپایی انباشته است از این دست آثار و بیشتر خاطره داستان‌هایی بی‌بنیه که نویسنده – تقریبا- بی‌هیچ بهره‌گیری معقول از فاکتورهای پذیرفته شده داستانی به روایت صرف رخدادها بسنده کرده‌‌است. در این دست از آثار ما به ندرت شاهد فضاسازی‌های به قاعده و هنرمندانه هستیم. گویی آدم‌های داستان در یک کلیت مشابه به صف شده‌اند تا با صفت‌هایی مشعشع و رفتاری اغراق‌آمیز حرف‌هایی شعاری بزنند و قال قضیه را زود بکنند! نویسندگان این دوران بیشتر از هر زمان دیگر با دلشان می‌نویسند و همچنان که گفتیم این امری بدیهی است که دوره تولد این نوع ادبیات ادبیاتی بسیار احساسی باشد چرا که خاصه‌های پر تب و تاب سال‌های اولیه جنگ در ایجاد آن نقش مهمی دارد و چنین خاصه‌ای را خواه ناخواه به قلم هر نویسنده – بویژه نویسندگان نوپا- تحمیل می‌کند و هم از این رو است که ما در این دوره با مشابه‌نگاری‌های بسیاری روبه‌رو هستیم که صرفا از دل نویسندگانش جوشیده و در یک کلام آثاری هستند نسبتا کال و نارس و به تقریب خام‌دستانه. چرایی‌اش بازمی‌گردد به شرایط و دادوگیرهای پرالتهاب زمانه نویسنده در سال‌های اولیه جنگ و اینچنین است که ضرورتا از قلم‌های داغ و احساس‌زده اهل قلمی که در گرماگرم جنگ می‌نویسند داستان‌واره‌هایی تراوش می‌کند که تمام عناصر داستان و داستان‌نویسی را تحت‌الشعاع خود قرار می‌دهد. اما در این میان موارد دیگری هم مزید بر علت است و آن غیبت ناگهانی جمعی از نویسندگان پرتجربه دوران قبل از انقلاب است که به هر دلیل از انعکاس رخدادهای جنگ در آثارشان سر باز زدند و عرصه را به کسان دیگری وانهادند که نخستین داستان‌هایشان را تحت عنوان ادبیات جنگ یا داستان دفاع مقدس تازه تجربه می‌کردند؛ نویسندگانی نوپا و نوقلم، آنان که پیش از آن یا کمتر تجربه‌ای در عرصه دفتر و قلم داشتند یا گروهی بودند که تفنگ را در میدان جنگ وانهاده و به جای آن قلم به دست گرفته بودند تا تجربیات دوآتشه و داغ خود را به نام داستان در اینجا و آنجا قلمی کنند. ناگفته پیداست که محصول این 2 عامل مهم – دوران تهییجی ایام جنگ و نوقلم بودن نویسندگان- چه می‌توانست باشد. اما در اين میان استثناهایی هم وجود داشت. یکی از آنها رمان قابل اعتنای «زمین سوخته» احمد محمود محصول این دوره است؛ کاری متفاوت با باقی آثار که قوام‌یافتگی خود را از سالیان سال تجربه نویسندگی‌اش گرفته است. گرچه در این کار هم راوی داستان صرفا نقش روایتگر را ایفا می‌کند اما از آنجا که محمود کوشیده است تب و تاب روزهای اولیه جنگ را در یکی از شهرهای نزدیک به مرز –اهواز- قلمی کند بیش از هر چیز چون سندی تاریخی است تا نسل‌های بعد بدانند بر سر مردمان این دیار چه رفته است. دوره دوم ادبیات دفاع مقدس، در دوره جوانی و تجربه پس از پایان جنگ رخ می‌نماید؛ وقتی توپ‌ها و تفنگ‌ها از غرش افتاده‌اند و زمانی فرا رسیده که فراغتی دست دهد و نویسندگان به اطراف و اکناف خود بهتر نظر کنند. اینک از آن همه آشیب و شیب خبری نیست، اما ویرانه‌ها برجایند و شهرهای کوفته و ویران، خبر از عمق فاجعه می‌دهند. داستان اسارت و بازداشتگاه، جانبازان، شهدا و بازماندگان جنگ، دغدغه اصلی نویسندگان است که دوران روایت‌های شعاری و وصف‌های تهییجی را پشت سر گذاشته اند و قلم‌شان از خامی به درآمده است. در این دوره است که نخستین بارقه داستان‌های پخته و هنرمندانه اینجا و آنجا رخ می‌نماید. قلم‌ها سرشار از گفتنی است همچنان‌که یادها در دل‌ها، اکنون فرصتی است تا نویسندگان زیر سقفی گرد بیایند و داستان‌هایشان را برای هم بخوانند و به نقد و تجزیه و تحلیل کارهایشان بپردازند، به داستان‌های تک افتاده در این و آن جریده سر و سامانی بدهند، بازنویسی‌شان کنند و آنها را در مجموعه داستان‌هایی به چاپ بسپارند و صاحب شناسنامه ادبی شوند. نویسندگان مطرح و صاحب‌نام که سال‌ها سکوت کرده‌اند و اینجا و آنجا با بی‌اعتنایی شاهد تلاش نویسندگان بعد از انقلاب بوده و گاه از روی مطایبه گوشه‌ای به این و آن نویسنده زده‌اند و گاه با پوزخند کارشان را به جد نگرفته‌اند کم‌کم با دقت بیشتری به آثار منتشره نگاه می‌کنند و کنجکاو شناخت این و آن نویسنده خود را ناگاه با چهره‌هایی روبه‌رو می‌بینند که اینک داعیه جدی‌تری در نویسندگی دارند. چشم‌ها را تنگ می‌کنند تا با دقت بیشتری نگاه کنند و دیری نمی‌گذرد که منصفانشان زبان به اقرار و تحسین می‌گشایند. جسته گریخته رمان‌هایی منتشر می‌شود که فرازهای نیرومندی از سال‌های خون و آتش را به پیش نما می‌آورند و هرچند خالی از اشکال و نقد نیستند اما نشانه‌های بارزی در کارها خبر از حضور قریب‌الوقوع نویسندگانی می‌دهد که با قلمی تیزتراش و سرهایی شوریده و تجربیاتی بی‌واسطه، ملموس و گرانقدر در راهند. در دوره سوم، دوره بلوغ و باروری اما حدسیات و شک و شبهه‌ها به حقیقت می‌پیوندد. حالا چاپ پی‌در پی مجموعه‌داستان‌ها، رمان‌ها و خاطره داستان‌ها به‌روشنی گواه آنند که قلم‌ها پخته شده‌اند و ذهن‌ها شکفته. آدم‌های گنگ و خوابزده سال‌های دوره اول گویا سر از خواب زمستانی بیرون آورده‌اند و توهم زمستانی را یکسر به کناری نهاده‌اند. پندها از دوره دوم، بلوغ و نوجوانی گرفته‌اند و با تامل بیشتر شخصیت‌هایی باورپذیر را به عرصه دفتر و قلم می‌آورند که موجودیتی باورپذیرتر و این زمینی دارند؛ شخصیت‌هایی جامع که حالا برای ایستادگی، تحمل و جنگیدنشان بستر، دیگر بستر جرح و تعدیل و تعقل است. حالا نویسندگان ششدانگ و تمام قد در برابر آینه ایستاده‌اند و خودشان را با تمام جراحت‌هایشان برانداز می‌کنند و هیچ ابایی ندارند که از زیر بار درد شانه خالی کنند. آنها اکنون آموخته‌اند که چگونه درد را از زیر تبسم فاطمه‌ها بیرون بکشند. حالا عده‌ای از نویسندگان سن و سال‌دار و صاحب‌نام قبل از انقلاب حتی به ترفندهایی می‌کوشند آنان را به محافل خود بکشانند. عده‌ای وا می‌دهند و گروهی همچنان استوار و پابرجا بی‌هیچ ادعا همچنان دست روی قلب‌هایشان گذاشته و باوجود بسیار نامهربانی‌ها از طرف برخی مسؤولان مدعی فرهنگ کار خودشان را می‌کنند و هیچ دم برنمی‌آورند چرا که می‌دانند هنوز بسیار گفته‌ها دارند و آنچه گفته و نوشته‌اند در مقابل انبوه رخدادهای متنوع 8 سال دفاع مقدس بسیار اندک و انگشت‌شمار است. می‌دانند که تازه اول راه است و می‌شود با بهره‌گیری از منابع بی‌شمار خاطرات خام آثاری را نوشت که هیچ‌چیز از دیگر آثار نویسندگان مدعی ینگه دنیا کم نداشته باشد و چرا که؟
* نویسنده و پژوهشگر