در حالی با خطر نابودی تالاب‌ها و دریاچه‌ها مواجه هستیم که سازمان حفاظت محیط زیست به‌عنوان متولی اصلی در نظارت و حفظ این منابع طبیعی تاکنون در اجرای تکلیف قانونی خود به درستی وارد عمل نشده و این امر روند نابودی را تشدید کرده است. از سوی دیگر بودجه‌هایی که تاکنون به امر رسیدگی به تالاب‌های کشور تخصیص داده می‌شود فقط محدود به امور پژوهشی در ارتباط با تالاب‌ها شده است در حالی که سودجویی عده‌ای، خشکسالی و عوامل محیطی دست به دست هم داده‌اند تا نسل پس از ما تالاب‌های سرزمین‌مان را نبینند. به گفته کارشناسان محیط زیست، از ۲۲ تالاب ثبت‌شده در کنوانسیون تالاب‌های ایران، ۷ تالاب در وضع قرمز قرار دارند و این در حالی است که اگر به این تالاب‌ها توجه نکنیم باید منتظر تغییرات اساسی در محیط زیست کشورمان باشیم که می‌تواند در زندگی ما نیز تأثیرگذار باشد.
در چند سال گذشته زیان‌های سنگینی بر تالاب‌های کشور تحمیل شده است و به طور حتم با روندی که در حال حاضر در ارتباط با حفظ منابع طبیعی و محیط‌زیست در پیش گرفته شده خروج تالاب‌ها از وضعیت قرمز امری بعید به نظر می‌رسد. اعمال سیاست‌های غلط آبرسانی، پروژه‌های نفتی، احداث سدهای متعدد، جاده‌سازی، هدایت فاضلاب‌ها و پسماند‌های شهری و صنعتی و معرفی گونه‌های غیربومی تقریبا تمام تالاب‌های بین‌المللی ایران را در آستانه نابودی قرار داده است. بررسی‌های کارشناسان محیط زیست نشان می‌دهد بخش زیادی از تالاب‌های بین‌المللی ایران به واسطه سوءمدیریت در آستانه نابودی قرار گرفته‌اند. کارشناسان محیط‌زیست می‌گویند عدم وجود برنامه آمایش سرزمین و پیاده کردن برنامه‌های بخشی، سدسازی بدون توجه به اثرات مخرب آنها بر تالاب‌ها، توسعه برنامه‌های نفت‌محور در حساس‌ترین و شکننده‌ترین مناطق ساحلی – دریایی، خطر نابودی پرندگان نادر و در معرض انقراض به دلیل صدور مجوز‌های قانونی شکار که در تناقض آشکار معیار‌های لازم وجودی یک تالاب بین‌المللی است و اجرای سیاست‌های آبرسانی از مناطق پرآب به کم‌آب کشور بدون توجه به اثرات سوء زیست‌محیطی بر تالاب‌ها عواملی محسوب می‌شوند که به روند افزایش تخریب تالاب‌های کشور سرعت بخشیده است. اگرچه فهرست تالاب‌های مساله‌دار کشور بسیار بلندبالاست اما در این میان آتش‌سوزی 10 روزه تالاب گندمون نمونه‌دم دستی از فاجعه‌های زیست محیطی حال حاضر کشورمان است که عمق فاجعه تخریب تالاب‌ها را به نمایش می‌گذارد.
روزی که پریشان، پریشان شد
تالاب پریشان را به خاطر دارید؟ همان تالابی که هر از چند گاهی عده‌ای سودجو آتش طمع خود را به جان آن می‌افکنند تا از پشم آن برای خود کلاهی بسازند. آن شعله‌ها و لاک سوخته هزاران لاک‌پشت سال گذشته و امسال چند باری دوستداران طبیعت در کشور را در ماتم فرو‌برد، اما به نظر می‌رسد با ایجاد یگان‌های حراست فعلا خبر هولناکی از آن منطقه به گوش نمی‌رسد اما این به معنی پایان سوختن و ساختن طبیعت با ما نیست. کمتر از یک ماه پیش هم 30 هکتار از جنگل‌های حفاظت شده کرخه در آتش سوخت که هنوز علت آن مشخص نشده است. این در حالی است که به گفته کارشناسان خشکسالی‌های اخیر عامل مهمی برای این نوع حوادث است. گرمای هوا، سوءاستفاده بعضی افراد سودجو برای تغییر کاربری، تسهیل در عبور حیوانات، بی‌احتیاطی عشایر و روشن کردن آتش از سوی بعضی مسافران گذری از جمله دلایل آتش‌سوزی در این منطقه است.
آتش در نیستان
اما بشنوید که نزدیک به 10 روز است آتش‌سوزی مداوم یکی دیگر از تالاب‌های کشور را هدف قرار داده است؛ تالاب گندمون که به دلیل ویژگی منحصر به فردش بستر مناسبی برای گسترش و شعله‌ور شدن آتش شده و بعد از 10 روز همچنان شعله می‌کشد و البته که هنوز خبری از فروکش کردن آن نیست. تداوم آتش‌سوزی کار را به جایی رسانده که هزاران گونه جانوری تلف شده‌اند و خاطره تلخ تالاب پریشان می‌رود که دوباره زنده شود. تالاب گندمون نام خود را از شهری تاریخی که در ضلع شمال شرقی آن واقع شده و به همین نام خوانده می‌شود (گندمون ) گرفته است. این منطقه که در شهرستان بروجن واقع در استان چهارمحال و بختیاری قرار دارد یکی از شکارگاه‌های بهرام گور و منطقه ییلاقی خانواده‌های سلطنتی در قرن‌های گذشته بوده که برخی آثار به جا مانده از سکونتگاه‌های آن زمان در برخی نقاط تالاب به چشم می‌خورد. تالاب گندمون جزو تالاب‌های ثبت شده در دفتر بین‌المللی تحقیقات پرندگان آبزی«لندن – 1352» است.
فرار حیوانات
آتش‌سوزی مداوم بهشت گندمون بروجن را به جهنمی برای موجودات زنده و اهالی منطقه تبدیل کرده تا فاجعه زیست محیطی جدیدی در چهارمحال و بختیاری اتفاق بیفتد و منجر به تلفات سنگین گونه‌های زیادی از پرندگان، لاک‌پشت‌ها و مارها شود. محمد درویش، متخصص محیط‌زیست با اشاره به وضعیت خطرناک بستر تالاب گندمون گفت: مهم‌ترین ویژگی این تالاب کنترل حداکثر و حداقل دما در منطقه است و این ویژگی خاص باعث شده که ظرفیت گرمایی منطقه بالا نرود و در حد استانداردی بماند. نزدیک به یکهزار و200 هکتار وسعت این منطقه مرطوب است. این متخصص محیط‌زیست به عمر یک‌میلیون ساله تالاب گندمون اشاره کرد و افزود: عمق خاک ترب یا زغال‌سنگ‌های نارس تا 12 متر می‌رسد و این ویژگی به طور طبیعی بستر گسترش آتش‌سوزی را فراهم کرده و آتش تا این عمق از خاک که نفوذ کند، می‌تواند فاجعه‌ای به مراتب مخرب‌تر از آنچه تصورش را می‌کنیم به بار آورد و با وزش نسیمی تالاب دوباره مشتعل خواهد شد. درویش ضمن اشاره به مشکلات به‌وجود آمده برای گونه‌های جانوری این تالاب تاکید کرد: خیلی از موجودات و جانداران این تالاب در عمق‌های لایی و زیرین به دلیل ویژگی خاص این تالاب زندگی می‌کنند و به همین دلیل سوخته‌اند ولی لاشه کمی از آنها در سطح تالاب دیده می‌شود. این فعال محیط زیست به گونه‌های منطقه نیز اشاره کرد و گفت: اردک‌های غازنما که گونه‌های مهاجری هستند تنها در این منطقه زندگی می‌کنند و نوع خاصی از ماهی گورخری تنها در تالاب گندمون مشاهده شده‌اند. با این حال 16 خانوار از بی‌مهرگان کف‌گیر که زنجیره غذایی کاملی برای موجودات هستند در این تالاب در حال نابودی هستند و این انحصار و تنوع تالاب گندمون را به زیستگاهی
منحصربه فرد تبدیل کرده است.
بازگشت لاک‌پشت‌ها به پریشان
بازگشت لاک‌پشت‌ها به پریشان
در آغاز این هفته بیش از یکهزار لاک‌پشت منطقه دریاچه پریشان با همکاری افراد محلی جمع‌آوری و به گودال‌های آبدار حاشیه دریاچه منتقل شدند تا پریشان سوخته دوباره با ساکنانش دیداری داشته باشد. این لاک‌پشت‌ها که در اثر آتش‌سوزی از تالاب گریخته بودند اکنون می‌توانند دوباره حیات را به این زمین سوخته بازگردانند. در این اقدام که با کمک 4 گروه از تشکل‌های غیردولتی صورت گرفت برنامه‌های دیگری نیز اجرا شد که از آن جمله می‌توان به مسابقه نقاشی دانش‌آموزان 5 تا 15 ساله مدرسه‌های حاشیه دریاچه پریشان اشاره کرد. حال سوال اساسی اینجاست که آیا با نقاشی و بازگرداندن لاک‌پشت‌ها می‌توان مقابل چنین فاجعه‌هایی ایستاد، آیا گندمون آخرین تالاب در فهرست سیاه تالاب‌های کشور خواهد بود و...؟ پاسخ این سوال‌ها وقتی که بدانیم بخش اعظمی از تخریب‌های تالابی در کشور توسط بخش غیرمردمی انجام می‌شود و همچنین وقتی که از بودجه تنها سازمان حفاظت کننده مطلع شویم کمی سخت است. به نظر می‌رسد هر کدام از ما ایرانی‌ها باید پاسخ خودمان را به این سوال‌ها بدهیم و برابر اینگونه مرگ و میرهای طبیعت‌مان بایستیم.