امروز با گذشت سال‌هایی نسبتا طولانی از دوران جنگ و دفاع مقدس که با فاصله کوتاهی از انقلاب اسلامی رخ داد، در حوزه‌های گوناگون هنرهای تجسمی شاهد تغییرات و برخوردهای متفاوتی بوده‌ایم. برخی از این برخوردها و نگاه‌ها در پی احیا و زنده نگه داشتن تفکر و روند هنری‌ای برآمدند که در دوران دفاع مقدس و پیش از آن در ابتدای انقلاب بر فضای هنری جامعه حاکم شده بود و برخی دیگر با گذشت زمان و پیرو آن، تغییراتی که در خواست و نگرش افراد به‌وجود آمده بود، به هنری درخور زمانه خود روی آوردند اما در این میان نه تحقق آرمان‌های سال‌های انقلاب و 8 سال دفاع مقدس به وقوع پیوست و نه آنچه به نام «هنر زمانه» معرفی شد، توانست جایگاهی درخور توجه و در حد انتظار کسب کند. هنر آرمانگرای دوران ابتدای انقلاب و دفاع مقدس که در بحبوحه جنگ، حضور خوبی داشته و کارکرد و تاثیر مناسبی نیز در این دوره بر جای گذاشته بود، تبدیل به هنری شعاری و سفارشی در سال‌های بعد شد و هنرهایی هم که داعیه نوگرا و معاصر بودن داشتند، در مواجهه با جریان جهانی هنرهای معاصر، دل به تک‌وتوک هنرمندانی بستند که هر از چندگاهی نامی از هنرهای تجسمی ایران را در عرصه‌های بین‌المللی بر سر زبان‌ها می‌انداختند. اما آنچه پیش از ورود به بحث اصلی و بررسی حوزه‌های مختلف هنرهای تجسمی(همچون نقاشی) در دوران دفاع مقدس و پس از آن، باید به آن اشاره کنیم این است که ما بسیار کمتر از آنچه از هنرهای تجسمی انتظار داریم، بدان پرداخته‌ایم و بدون هیچ شک و شبهه‌ای می‌توان گفت حتی در بسیاری موارد، از آن چشم‌پوشی کرده یا آن را به دست فراموشی سپرده‌ایم.
هنر نقاشی که تا پیش از انقلاب به عنوان یکی از هنرهای پیشرو به سوی هنر مدرن حرکت می‌کرد، در این مقطع به‌واسطه تحولات اجتماعی متوقف شد و راه دیگری را آغاز کرد. سردمداران این حرکت جدید در نقاشی که کار خود را از همان ابتدای انقلاب شروع کرده بودند، دانشجویان و هنرمندان بسیار جوانی بودند که با شور و شوق فراوان نمایشگاه‌های فراوانی را برپا کردند. پس از چندی این نمایشگاه‌ها که از حسینیه ارشاد آغاز شده بود، تبدیل به نمایشگاه‌های دوره‌ای شده و در سراسر کشور برگزار شد. از سوی دیگر اما هنرهایی مانند گرافیک، نگارگری و تصویرسازی، در ابتدا چندان درگیر فضای دگرگون شده کشور نمی‌شدند و پیوستن آنها به هنرهایی مانند نقاشی و عکاسی به آرامی صورت می‌گرفت. هرچند که در این بررسی‌ها کارهایی مانند نوشتن پیام و شعار بر دیوار که نقش موثری در حرکت مردم و شکل‌‌دهی به چهره شهر داشت، امروز در زمره کارهای گرافیکی محسوب می‌شود اما نمی‌توان آنها را به مانند نقاشی دیواری‌هایی که از چهره شهدا بر دیوارهای شهر نقش می‌بست، یک حرکت هنری دانست چراکه هیچ انگیزه هنری در این کارهای گرافیکی وجود نداشت و معدود هنرمندانی بودند که در این زمان کارهای گرافیکی خود را در راستای حرکت مردمی مورد استفاده قرار می‌دادند.
تصویرگری چهره شهدا و مبارزان، شخصیت‌پردازی‌های مثبت و منفی و استفاده از الگوهای قدسی برای نمایش برخی مفاهیمی که به واسطه انقلاب در شهر جریان یافته بود، موجب پدید آمدن نوعی نقاشی سوررئال شد و نقاشان بیش از آنکه به وجه تجسمی آثارشان توجه داشته باشند نوعی تعهد را نسبت به مفاهیم و ارزش‌های مطرح شده در این زمان حس می‌کردند. به تعبیر دیگر، نقاشان این دوره بیش از آنکه به تئوری‌های هنری و اتفاقات هنری معاصر در کشورهای دیگر توجه داشته باشند آنچه را که در توان داشتند برای خلق آثاری مرتبط با فضای جامعه خود به کار بستند. در این میان نوگرایی و جدال کهنه و نو در نقاشی، جای خود را به بحث از «هنر متعهد» یا «هنر تزئینی و بی‌درد» می‌دهد. این بحث با شروع جنگ و شروع بحرانی جدید ادامه می‌یابد و توجه به مفاهیم و ارزش‌های اسلامی را بار دیگر در نقاشی‌های این دوره مطرح می‌کند. نقاشی‌های جنگ که دیگر جایگزین نقاشی‌های اوایل انقلاب شده بود، خود را به 2 صورت نمایان می‌ساخت؛ دسته نخست آثاری بود که با نگاهی واقع‌گرا اما در ترکیب‌هایی جدید، صحنه‌هایی از رزم و فداکاری انسان را به نمایش می‌گذاشت و دسته دوم نگاهی درونی‌تر به این موضوعات داشته و به نوعی نمایانگر جلوه‌های باطنی آنها می‌شد.
نقاشان انقلابی که با فاصله کوتاهی از انقلاب با مساله جدیدی به اسم «جنگ» روبه‌رو شده بودند کم‌کم به سوی بیانی تغزلی و بیان مفاهیمی کلی همچون جهاد، ایثار، شهادت و مقاومت پیش رفتند. با این وجود همچنان نمادگرایی و رئالیسم در قالب یک ترکیب‌بندی روایی که چندین صحنه مختلف را در کنار یکدیگر می‌نشاند و در کارهای ابتدای انقلاب وجود داشت، در این آثار به چشم می‌خورد. هنرمندانی همچون ناصر پلنگی، حبیب‌الله صادقی، کاظم چلیپا، مرتضی کاتوزیان، حسین خسروجردی، محمدعلی رجبی، ابوالفضل عالی و حسین صدری که در ابتدای انقلاب هسته نخستین گروه «طراحان و نقاشان انقلاب» را شکل داده بودند در کنار هنرمندان دیگری از جمله مصطفی گودرزی، ایرج اسکندری، محمدعلی ترقی جاه، علی وزیریان، غلامعلی طاهری و مرتضی اسدی به نقاشی از جنگ و بیان دیدگاه‌های خود پرداختند. کاظم چلیپا با توجه به آموزه‌های پدر خود که یکی از نقاشان مطرح قهوه‌خانه‌ای بود، نقاشی‌هایی را خلق می‌کرد که علاوه بر موضوعات دینی و مذهبی از ترکیب‌های روایی و استفاده از عناصر نمادین سود می‌برد. حبیب الله صادقی نیز به مرور از کارهای کنایی و در برخی موارد طنزآمیز خود به سوی یک فضای شاعرانه رفت. همچنین بودند برخی از هنرمندانی که اگرچه همزمان با انقلاب چندان درگیر مسائل روز نشده و به کارهای پیشین خود ادامه می‌دادند، اما در زمان جنگ با نگاهی متفاوت، وجوه خشن و تاریک جنگ را متذکر شده و حس و حالی بیان‌گرا و به اصطلاح اکسپرسیونیستی را به نمایش گذاردند؛ غلامحسـین نامی، هانیبال الخاص و کوروش شیشه‌گران از این دست هنرمندان هستند.
با پایان یافتن جنگ و فروکش کردن جو حاصل از آن، فضای هنری بار دیگر به سوی روند پیش از انقلاب و گرایش به سمت هنرهای نو و غربی می‌رود. هنرمندانی که تجریدگرایی را به عنوان ضدارزش و «هنر بدون درد» معرفی می‌کردند، رو به سوی این گونه هنر می‌آورند و از کارهای اوایل انقلاب خود فاصله می‌گیرند. هنرمندان دیگری هم که در طول این یک دهه به کارهای پیشین خود پرداخته بودند و حضوری جدی در محافل انقلابی نداشتند بار دیگر مجالی برای حضور می‌یابند. دوسالانه‌ها از سر گرفته شده و برخی از هنرمندان دوران انقلاب نیز به مانند گذشته برای ادامه تحصیلات خود به اروپا می‌روند. نقدها و نظریات گوناگونی در این زمان مطرح شده که به نوعی خواستار بازگشت به سنت‌های هنری ایران و جست‌وجوی هویت ملی در آنهاست اما با این وجود آنچه در دانشکده‌های هنری جریان می‌یابد آموزش‌های آکادمیک با تفکرات مدرن است. هنر نقاشی بعد جنگ از برخی لحاظ همچون افزایش هنرمندان جوان این رشته و توسعه دانشگاهی آن با رشد روزافزونی پی‌گرفته شد و نمایشگاه و جشنواره‌های متعددی در این زمینه برپا شد اما آنچه در این مسیر از دست می‌رفت صمیمیت و خلوصی بود که در بیان مفاهیم و ارزش‌ها وجود داشت. به تعبیر دیگر هنگامی که فضای پرشور و التهاب نخستین از میان می‌رود معضلاتی که در گذشته نیز به چشم می‌خورد بار دیگر خود را در قالبی جدید مطرح می‌سازد. در این سال‌ها با آنکه سعی در برگزاری دوسالانه جهان اسلام، هنر معنوی، هنر مقاومت و از این دست نمایشگاه‌ها شد، اما این جشنواره‌ها نیز چندان تاثیری در جریان نقاشی معاصر نداشت چرا که از یک سو هنرمندان جوانی که در این زمان تازه پا به عرصه هنرهای تجسمی گذاشته بودند، فضای انقلاب و جنگ را از نزدیک درک نکرده بودند و هنرمندانی هم که از آنها به عنوان نقاشان انقلاب نام برده می‌شد دیگر در فضای پیشین خود کار نمی‌کردند. مصطفی گودرزی در یکی از گفت‌وگوهای خود با اشاره به این موضوع می‌گوید: «کسانی از بحران و آشفتگی سخن می‌رانند که اعتقادی به آن ندارند. آنها در کلام از یافتن هویت ایرانی- اسلامی صحبت می‌کنند اما در آثار خود کاملا خلاف اظهارات خود عمل می‌کنند» (چهره جدید تناقض/ گفت‌وگو با مصطفی گودرزی/ خرداد تا شهریور 1373). برای نمونه اگر به کارهای ابتدای انقلاب کاظم چلیپا و نقاشی‌هایی که در دهه 1380 ارائه کرده است نگاهی بیندازیم، کارهای موضوعی و نمادین او به نقاشی‌هایی تجریدی تبدیل می‌شود که نمونه‌هایش را در پیش از انقلاب نیز می‌توان جست‌وجو کرد. البته در میان نقاشان انقلابی برخی همچنان به تاثر از جنگ و فضای پیشین خود به خلق آثاری پرداختند که از میان آنها می‌توان به حبیب‌الله صادقی، حسین نوری، ناصر پلنگی، اکرم محمودی و علی شیخی اشاره کرد. این تغییر رویه در کار هنرمندان انقلاب کاملا قابل پیش‌بینی بود چرا که با تغییر وضعیت جامعه و فضای حاکم بر آن باید هنرمندان نیز همچنان که در ابتدا با جامعه همسو شده بودند به خلق آثاری جدید می‌پرداختند اما این هنرمندان در برخورد با این فضای جدید حرف چندانی برای گفتن نداشتند و بیشتر آنها رو به سوی فضایی آوردند که در ابتدای انقلاب آن را نفی می‌کردند و از آن فضای مفهومی و متعهد که به بیان ارزش‌ها می‌پرداخت، تنها لایه‌های سطحی و عناوین برای نسل بعدی باقی ماند. همچنین طی این سال‌ها مفاهیم، رویکرد و گرایش‌های جدیدی در هنر معاصر دنیا مطرح شد که خود چالشی جدید برای هنرمندان ایرانی بود. در این سال‌های جدید، هنرمندان بسیاری از ایران به موفقیت‌های چشمگیری در عرصه‌های جهانی دست یافتند اما بیش از آنکه این پیشرفت‌ها مربوط به یک جریان هنری موفق باشد، بر اساس تلاش و خلاقیت‌های شخصی بوده است.
شهید مرتضی آوینی در یکی از مقالات خود درباره نقاشی بعد از انقلاب می‌نویسد: «نقاشی ما بعد از انقلاب، صرف‌نظر از بعضی آثار دیرپایی که هنوز از نظر سیطره فرهنگ غرب بر خود دارد، راه توبه را باز یافته و غرض از بیان این مقدمات که لاجرم کار را به تطویل کشاند این بود که راه توبه تبیین شود.» وی همچنین در جایی دیگر می‌گوید: «روشنفکری و هنر به مفهوم امروزی آن، خارهایی است روییده در خارستان غرب. روشنفکران و هنرمندان، طوعا یا کرها، از طریق روشنفکری و هنر ریا، متعلق به تفکر و تاریخ غرب هستند، مگر آنکه این تجدید عهد را دریابند و توبه کنند» (انفطار صورت/ سیدمرتضی آوینی/ چاپ اول/ص 50)، اما ما در هنر امروزمان هرگاه به بحث از هنرهای دینی و آیینی می‌رسیم، به نوعی ساده‌انگاری دچار می‌شویم، به طور مثال آنچه امروز ما از آن تعبیر به «هنر متعهد» می‌کنیم به چیزی فراتر از یک هنر سفارشی نمی‌رسد؛ هنری که به تعبیر آوینی «عین بی‌هنری» است. اما آنچه در نهایت می‌توان از این نوشتار کوتاه که نگاهی مختصر به هنرهای تجسمی بویژه نقاشی در طول چند دهه گذشته داشت، نتیجه گرفت، این است که ما سالیانی است که آنچه را در خانه گم کرده‌ایم در خارج از خانه جست‌وجو می‌کنیم و چراغی نمی‌افروزیم. شاید اینقدر در این سالیان به دنبال آنچه گم کرده‌ایم در خارج از خانه گشته‌ایم که دیگر خودمان هم گم شده و باید به دنبال تصویر تاریخی خودمان در لحظه‌ای نه چندان نزدیک بگردیم. البته این بحث نباید ما را به سوی بحثی صرفا وطن‌گرایانه و به عبارتی ناسیونالیستی ببرد، چرا که امروز در هنر معاصر به سبب رسانه‌ها و بیان‌های جدید فاصله و مرزهای بسیاری از میان برداشته شده اما به هر صورت ما تا نتوانیم خودمان را پیدا کنیم به طور حتم سهم چندانی از یک بحث بین‌الملل نیز نخواهیم داشت. نخستین امری نیز که ما را تا اندازه بسیار زیادی جلو خواهد برد، صداقتی است که کمتر در میان ما دیده می‌شود.
نگاهی گذرا به هنرهای تجسمی پس از انقلاب و دوران دفاع مقدس
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌هایی که در تمام عرصه‌های هنرهای تجسمی پس از انقلاب نمود یافت و متاسفانه پس از سال‌های پرشتاب و پرحادثه نخستین، دوباره محو شد، ارتباط هنرمندان و آثار آنها با مخاطبان و نیز مسائل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی کشور بود. هرچند شتاب و آشفتگی آن زمان موجب می‌شد بسیاری از این آثار به نوعی تبدیل به واکنش‌هایی عاطفی و شعارگونه شوند و همچنین به علت جوان بودن بیشتر هنرمندان، با آثاری چندان پخته روبه‌رو نباشیم، اما رویکرد این هنرمندان در همسو شدن با مردم و توجه به فرهنگ و سنت‌های ایرانی- اسلامی بهترین دستاورد برای آنها بود. اگر بخواهیم نگاه درستی به روند حرکت هنرهای تجسمی ایران پس از انقلاب داشته باشیم، باید 2 نکته را در نظر بگیریم. نکته نخست تغییراتی است که در این هنرها به واسطه تغییر عقاید و اندیشه‌ها به وجود آمده و نکته بعدی توجه به تغییراتی‌است که در طول زمان و به‌واسطه پیشرفت‌های علمی و آمدن تکنولوژی‌های جدید حاصل شده است. در این گستره می‌توان برای هر یک از این تغییرات ویژگی و دلایلی را برشمرد. انقلاب اسلامی رویداد عظیمی بود که بویژه در سال‌های ابتدایی، هنرهای مختلف به تاسی از آن دچار تحولات فراوانی شدند. تغییر ارزش و آرمان‌های جامعه، تاثیر فراوانی بر هنرهای تجسمی گذاشت و از همین معبر می‌توان ویژگی‌هایی چون «همسو شدن با حرکت‌های مردمی»، «تأثیرپذیری از شتاب ناشی از انقلاب و جنگ»، «گرایش به حال و هوای دینی و مذهبی»، «بهره‌گیری از کنایه‌های سیاسی و طنزآلود» و «توجه به مفاهیم و ارزش‌ها به صورت نمادین» را در نخستین آثار خلق شده در سال‌های ابتدایی انقلاب مشاهده کرد. همچنین با آنکه تاثیرپذیری و گرایش به مدرنیسم و هنر غربی (با توجه به ماهیت ضد غربی و شعار استقلال برآمده از انقلاب)، در آن سال‌ها به‌عنوان یک ضدارزش شناخته می‌شد و روند گرایش به این هنرها به نوعی متوقف بود، اما به دلیل آنکه هیچ تئوری و مبنای جایگزین روشنی برای هنر در این زمان وجود نداشت، گرایش به یک واقعگرایی سوسیالیستی، اهمیت انسان و انساندوستی و همچنین توجه به مبارزات مردمی و دردهای اجتماعی در بیشتر آثار پدید می‌آمد. البته این گرایشات را بیشتر می‌شد در هنری مانند نقاشی مشاهده کرد، چرا که از یک سابقه و پشتوانه قبلی برخوردار بود. در حوزه‌هایی مانند گرافیک، مجسمه‌سازی و بویژه عکاسی اما آثاری که در بحبوحه ابتدای انقلاب خلق می‌شد، بیشتر برپایه تجربه و خلاقیت شخصی هنرمندان پدید آمده و حتی بسیاری از عکاسان مطرح سال‌های بعد از انقلاب کارهای خود را از همین زمان آغاز کردند. در این گستره بسیاری از هنرها با وقوع انقلاب از جریان پیشین خود گسسته شده و راه دیگری را آغاز کردند. برخی هنرها دچار رکود شده و برخی دیگر مجال خوبی برای مطرح شدن یافتند که به طور مثال می‌توان به هنری مانند مجسمه‌سازی و عکاسی اشاره کرد؛ در مرور مورد نخست پس از انقلاب با یک رکود 15 ساله مواجه می‌شویم در حالی که دیگری(عکاسی) یکی از تاریخی‌ترین دوران خود را پشت سر گذاشته و با فاصله کوتاهی به عکاسی از جنگ و دفاع مقدس می‌رسد. مجسمه‌سازی اما به دلیل عقایدی که در ابتدای انقلاب مطرح می‌شد، مورد بی‌مهری فراوانی قرار گرفته و راه به جریان‌های روز هنری پیدا نمی‌کرد و تنها از طریق هنرمندان و پیشکسوتان این عرصه به صورت شخصی پی گرفته می‌شد؛ اتفاقی که بعدها و در دهه‌های بعد خود مبدأ درخشش آثاری ماندگار شد.