درس دوم از بیدل

بیدل از جمله آن شاعران حکیمی است که بسیار ما را به فرصت‌شناسی و غنیمت دانستن فرصت‌ها دعوت می‌کند. البته این شناختن قدر فرصت‌ها خاصه او نیست و در فرهنگ کهن ما و در بیان حکیمان ما و ائمه معصوم(ع) نیز در این باره بسیار شنیده‌‌ و خوانده‌ایم. چنانکه سرور حکیمان جهان حضرت علی(ع) می‌فرمایند: «فرصت‌ها می‌گذرند چنانکه ابرها می‌گذرند» و جناب حافظ، ما را قسم می‌دهد که:

چو گل گر خرده‌ای داری خدا را صرف عشرت کن

که قارون را خطرها داد سودای زراندوزی

یا در ساقی‌نامه‌اش می‌خوانیم:

همان منزل است این جهان خراب

که دیده است ایوان افراسیاب

کجا رای پیران لشکر کشش

کجا شیده آن ترک خنجر کشش

نه تنها شد ایوان و تختش به باد

که کس دخمه نیزش ندارد به یاد

با این همه تذکرات بیدل در باب فرصت‌شناسی به نوع دیگری است و چنانکه یک نکته نیست غم عشق اما از هر زبانی که شنیده شود نامکرر است و حلاوت خاص خودش را دارد، تذکرات جناب بیدل نیز تاثیرات خاص خود را دارد در اینجا هم برای آنکه شما نیز با من در این باب از در موافقت درآیید و هم برای آنکه حظی از خوان نعمت این حکیم بزرگ برده باشیم که فرمود سخنان تازه حکیم موجب آسایش و نشاط دل‌ها می‌شود چند بیتی را از بیدل با شرحی مختصر می‌خوانیم چنانکه فرمود:

من نمی‌گویم زیان کن یا به فکر سود باش

ای ز فرصت بی‌خبر در هرچه هستی زود باش

و این زیباترین پندی است که در این باره من از یک شاعر شنیده‌ام. فرصت‌ها آنقدر زود می‌گذرند که حتی مجال اینکه شاعر بخواهد به ما گوید که در چه چیزی سود است و کدام زیان دارد یا ندارد و تنها می‌تواند ما را به این نکته توجه دهد که زودباش برای آنکه:

فرصت شرر نقاب است هنگام شتاب است

گل پای در رکاب است مطلق عنان بیایید

امروز آمدن‌ها چندین شتاب دارد

فردا که راست پیدا تا خود چه سان بیایید

فرصت چون هیزمی است خشک که شراره آتش را نقاب خود کرده است پس باید برای تماشای گل شتاب کرد که گل پای در رکاب است و بهار زود می‌گذرد

و براستی فردا که راست پیدا تا خود چسان بیاییم و کسی چه می‌داند، شاید کز این 2 راهه منزل چون بگذریم دیگر نتوان به‌هم رسیدن. یکی شقی و یکی تقی، یکی در روضه رضوان و آن دیگر در برزخ سوزان

تذکر حکیم ما در یکی دیگر از غزل‌هایش اما مهیب‌تر است چنانکه می‌فرماید:

کم نیست اگر گوش دلیل خبر ماست

از دیدن ما چشم ببندید صداییم

عمر آنچنان زود می‌‌گذرد که چه بسا تنها ممکن است گوش‌ها فقط نامی و یادی از ما بشنوند پس شما هم از دیدن ما چشم ببندید که ما تنها صدا هستیم. من وقتی به این بیت بیدل دقیق می‌شوم همیشه دعا می‌کنم حال که صدا هستیم خدایا! تقدیر ما را طوری قرار بده که لااقل بهنجار باشیم و گوش‌های دیگران را نیازاریم و خاطره‌ای خوش از خودمان به‌یادگار بگذاریم.

تا بعد باقی بقایتان باد