چیزی در عالم وجود ندارد که 2 بعد جذب و دفع، سلب و اثبات در آن نباشد. منتها این دو در انسان مومن حساب شده و رقیق شده یافت می شود. در این زمینه رساله‌ای منسوب به خواجه نصيرالدین‌طوسی(رحمه‌الله) است. او در این رساله می گوید: «آنچه در نوع جمادات به نام جذب و دفع هست، در گیاهان نیز وجود دارد». چون اگر سنگ یا خاکی بخواهد«لعل گردد در بدخشان یا عقیق اندر یمن» ناچار است خاک‌های مستعد و مناسب را جذب و مواد ناسازگار را دفع کند. هر خاکی شایستگی عقیق یا لعل شدن را ندارد، جذب مناسب و دفع نامناسب در همه معادن و گیاهان و خاک‌ها وجود دارد. مثلا گیاه، هر غذایی را جذب نمی‌کند؛ بلکه هرچه مناسب به حال آن است جذب کرده و هرچه نامناسب است دفع می‌کند. در حیوانات این جذب و دفع به صورت«شهوت» و «غضب» در می‌آید. اما در انسان از این رقیق‌تر به صورت«محبت» و «عداوت» جلوه می‌کند و از این مقدار بالاتر آمده، رقیق‌تر می‌شود و به صورت «ارادت» و «کراهت» ظهور می‌کند. از همه اینها گذشته اگر خیلی رقیق و لطیف شد، به صورت «تولی» و «تبری» جلوه می‌کند، که این از ویژگی‌های خواص اولیای حق و مومنان الهی است. لذا مومن باید دارای تولی باشد و محبت و عداوتی را که در وجود خود دارد، روح بدهد. سر و باطن این محبت را به آن بچسباند تا محبت زنده‌ای باشد وگرنه بسیاری از مردم، این محبت و عداوت را دارند.
آیت الله جوادی آملی