امید صبوری:
«مشکلی که با کارنامه او دارم این است که چرا هر نقشی را قبول می‌کنی؟ چرا اجازه می‌دهی محبوبیت تو باعث محبوبیت هر فیلم سطح پاییني شود؟ در آن فیلم‌ها هر که بازی کند فرقی نمی‌کند، اجازه بده دیگران در آنها بازی کنند. می‌دانم که با توجه به توانایی‌هایت مثل بازی، ترجمه، کارگردانی و... احتیاج مادی هم نداری، پس چرا بازی می‌کنی؟» شاید جان کلام در همین صحبت‌های دوستانه و صریح رضا کیانیان باشد که چندی قبل در گفت‌وگویی مفصل با ماهنامه «صنعت سینما» و خطاب به نیکی کریمی، تک‌ستاره سینمای ایران در سال‌های نخست دهه 70 بر زبان آورد، اما آنچه تحلیل و صدور حکمی چنین کلی را برای یک گزارش مکتوب دچار لکنت می‌کند، گستردگی و تنوع حضور کریمی در فیلم‌های مختلف در تمام این سال‌هاست. بازی در 39 فیلم در 2 دهه، اگرچه به وضوح موید این گستردگی است اما به اعتقاد بسیاری (همچون کیانیان) دلیل موجهی برای انتخاب‌های «عجیب» (هرچند انگشت‌شمار) در کارنامه یک «ستاره» نیست.
بالانس میان سلیقه «خود» و «مردم»
اکران «دو خواهر» تازه‌ترین حضور نیکی کریمی برپرده سینماها هر چند هم خاطره «شام عروسی» و «زن‌ها فرشته‌اند» را در حافظه داشته باشی، باز هم اتفاقی عجیب و تأسف‌برانگیز است. نه از آن منظر که هنوز هم فیلمی اینچنین سخیف و بی‌مایه فرصت تولید و اکران در سینمای ایران را می‌یابد (اتفاقی که گویی دیگر لطمه‌ای از تعجب و تأسف ما دامنگیرش نمی‌شود!)، از این منظر که بار دیگر ستاره سال‌های نه‌چندان دور سینمای ایران را در قالبی کاملاً گیشه‌پسند به تصویر می‌کشد، هر چند کریمی هربار انتقاد منتقدان به آن را «سلیقه شخصی» می‌خواند و دلخوش به «بالانس» آن (به‌عنوان فیلمی که «مردم» دوست دارند) با فیلم‌هایی است که «خود» دوست دارد. او می‌گوید: «من بین کارهایم بالانس ایجاد کرده‌ام؛ بین فیلم‌هایی که دوست داشتم و فیلم‌هایی که مردم دوست داشته‌اند و فکر می‌کنم این کار جواب داده است. من اکثر کارهایم دلی است مگر اینکه هر 3-2 سال یک بار بخواهم فیلم پرفروش کار کنم».
برای داوری درباره توفیق در این «بالانس» مروری کوتاه بر کارنامه بازیگر «عروس» خالی از لطف نیست.
تولد ستاره در سال‌های بی‌ستاره
به سنت کارنامه‌نویسی، یادآوری اینکه «نیکی کریمی متولد سال 1350 در تهران است. بازیگری را به شکل تجربی آغاز کرده و آموخته است. ظاهراً بدون تحصیل در رشته‌های مربوطه، اولین حضور در جلوی دوربین او به سال 1368 بازمی‌گردد که بازیگر فیلم «وسوسه» (جمشید حیدری) بود.» تنها یک فتح‌‌باب است و همه‌کس خوب می‌داند که درخشش اصلی و آغاز «دیده شدن» کریمی در قامت یک ستاره، در سن 18 سالگی و به واسطه حضورش در «عروس» بود؛ نخستین فیلم ایرانی پس از انقلاب که بر بازیگر تکیه داشت و از «ستاره‌سازی» ابایی نداشت.
کریمی خود درباره این ورود می‌گوید: «شرایط بسیار خوب مثل سن و سال من و پورعرب هنگام بازی در فیلم «عروس» و زمان ساخت فیلم بموقع بود و باعث شد در 18 سالگی شناخته شوم». این شناخته شدن هم سرآغاز پیشنهادات متعدد به او بود. کریمی که بشدت تحت‌تأثیر بازی بازیگرانی چون «افسانه بایگان» و «فاطمه معتمدآریا» بود از همان ابتدا کسب اعتبار به واسطه «حضور در نقش‌های مختلف» را سرلوحه کار خود قرار می‌دهد اما در تصمیمی هوشمندانه تا 2 سال پس از «عروس» پيشنهادی را نمی‌پذیرد تا با پیشنهاد مسعود کیمیایی برای «رد پای گرگ» در جهت تثبیت جایگاه خود به‌عنوان یک «ستاره» بار دیگر بر پرده سینماها ظاهر شود.
حرکت زیر سایه بزرگان
کریمی که همزمان با قبول «ردپای گرگ»، پیشنهاد یکی دیگر از کارگردانان بزرگ سینمای ایران را برای حضور در فیلم «بانو» (نقشی که بعدها سیما تیرانداز در این فیلم ایفا کرد) رد کرده و خطاب به او گفته بود: «دوست دارم در نقش اصلی در فیلمی از شما کار کنم.»، یک سال بعد به آرزویش رسید و در قامت «سارا» برای ایفای نقش اصلی مقابل دوربین داریوش مهرجویی رفت؛ اتفاقی که در روند بازیگری او در سال‌ها بعد حکم نقطه عطف را پیدا کرد: «اگر بازی در این فیلم اتفاق نمی‌افتاد، مسیر بازیگری‌ام عوض می‌شد چرا که از بازیگران این فیلم، خسرو شکیبایی، امین تارخ و یاسمن ملک‌نصر که از آمریکا آمده بود، چیزهای زیادی یاد گرفتم. مهرجویی هم بسیار باحوصله کار می‌کرد و در آن زمان (این فیلم) برایم مانند یک دوره آموزشی بود».
در پی این همکاری و توفیق در نگاه منتقدان و مخاطبان بود که به فاصله 2 سال بعد بار دیگر کریمی پیشنهادی از مهرجویی را پذیرفت تا کماکان حضور خود در آثار کارگردانان بزرگ را تداوم بخشد. او درباره «پری» می‌گوید: «این فیلم از دل حرف‌هایی که در زمان «سارا» می‌زدیم درآمد. خود من هم آن زمان دختری سرگشته بودم و مهرجویی هم با توجه به اینکه فلسفه خوانده بود و سلینجر را هم بسیار دوست می‌داشت، فیلمنامه‌ای بر این اساس نوشت که ادامه همکاری بسیار خوبمان در «سارا» بود». پس از این بود که تجربه حضور در فیلم معمایی- پلیسی «سایه به سایه» ساخته علی ژکان، کریمی را اندکی به سینمای مخاطب‌پسند (و البته قابل دفاع) آن سال‌ها نزدیک کرد، اما این تجربه نقطه عزیمت او به سینمای گیشه نبود چرا که همزمان، کریمی همکاری با کارگردان توانای دیگری از نسل دوم سینمای ایران را در کارنامه خود ثبت کرد: «حاتمی‌کیا آن زمان «مهاجر» و «از کرخه تا راین» را ساخته و بسیار مطرح شده بود که پیشنهاد بازی در «بوی پیراهن یوسف» را به من داد. قصه این فیلم را هنوز هم خیلی دوست دارم و به همراه موسیقی فوق‌العاده‌اش، معتقدم یکی از کارهای ماندگار سینماست». او که پس از حضور ماندگار در کنار علی نصیریان در «بوی پیراهن یوسف» در «برج مینو» هم مقابل دوربین ابراهیم حاتمی‌کیا رفت، درباره آن سال‌ها می‌گوید: «از همه فیلم‌هایی که آن زمان بازی کردم با اینکه می‌توانستند بهتر باشند، راضی هستم چرا که قصه‌هایی بودند که انتخاب کردم».
نقطه عزیمت به سینمای «گیشه»
عبور از نیمه دهه 70 اما همزمان شد با حضور کریمی در فیلمی متفاوت از داریوش فرهنگ؛ «روانی». فيلمی که با ترکیب بازیگران(خسرو شکیبایی، پرویز پرستویی و نیکی کریمی) و نیز داستان متفاوت با استقبال مخاطبان همراه شد. کریمی درباره این تجربه خود می‌گوید: «بعد از این فیلم حال مناسبی نداشتم و 6 ماه استراحت کردم و با وجود اصرار زیاد فریدون جیرانی حتی بازی در «قرمز» را هم رد کردم تا اینکه چند ماه بعد در «دو زن» بازی کرده و بعد از آن هم در «نیمه‌پنهان» و «واکنش پنجم» حضور پیدا کردم». کریمی هر چند در روایت خود از سال‌های فعالیتش «روانی» را به «دوزن» (موفق‌ترین حضورش در سینما) متصل می‌کند، اما با نگاهی به کارنامه‌اش به راحتی می‌توان نقطه عزیمت او به سینمای گیشه را در همین بازه زمانی رصد کرد؛ «سیب سرخ حوا». کریمی اگرچه در فاصله بازی در «روانی» و «دوزن» حضور در «جهان پهلوان تختی» (بهروز افخمی) و «باد و شقایق» (ضیاءالدین دری) را هم دارد (که اولی پروسه تولیدی عجیب و طولانی داشت و دومی هم فرصت اکران نیافت)، اما «سیب سرخ حوا» به کارگردانی سعید اسدی را می‌توان نخستین انتخاب «عجیب» در کارنامه او دانست؛ فیلمی که با بهره‌گیری از حضور 2 چهره (نیکی کریمی و امین حیایی) چشم امید به گیشه داشت و از آن هم
ناکام ماند.
از «نسل سوخته» تا «شام عروسی»
«دوزن» (تهمینه میلانی) بی‌تردید یکی از موفق‌ترین حضورهای کریمی بر پرده سینما بود؛ فیلمی که همچون تجربه‌های موفق پیشین، بهانه‌اي شد برای امتداد حضور این بازیگر توانمند در فیلم‌ها بعدی میلانی. کریمی پس از «دوزن» در فیلم‌هایی چون «نسل سوخته» (رسول ملاقلی‌پور-۱۳۷۸)، «میکس» (داریوش مهرجویی-۱۳۷۸)، «دختران انتظار» (رحمان رضایی-۱۳۷۸)، «بازیگر» (محمدعلی سجادی- ۱۳۷۸) و «هزاران زن مثل من» (رضاکریمی-۱۳۷۹) بازی کرد که او را به کلی از فضای «گیشه» دور کرد؛ مسیری که پس از آن و در همکاری مجدد با تهمینه میلانی در «نیمه پنهان» و «واکنش پنجم» هم دنبال شد. در این مقطع و بعد از «واکنش پنجم» کریمی 2 سال کار نکرد. او درباره دلیل این تأخیر می‌گوید: «در شرایط مختلف سعی کردم همیشه بهترین انتخاب را داشته باشم و نقش‌های مختلفی که برایم جذابیت داشت را کار کنم.» با همین وسواس بود که «دیوانه‌ای از قفس پرید» (احمدرضا معتمدی-۱۳۸۱) چهره کریمی را به‌عنوان بازیگری توانمند برای فیلم‌های مورد اقبال منتقدان تثبیت کرد. اما تجربه «باج‌خور» (فرزاد موتمن-۱۳۸۲) و بعدتر «نوک برج» (کیومرث پوراحمد- ۱۳۸۴) در قالبی مورد قبول، «بالانس» کارنامه او را بار دیگر به سمت فیلم‌هایی که مردم دوست داشتند سنگین کرد؛ سنگینی‌ای که چندی بعد به ناگاه تعادل کارنامه وی را (هرچند برای چند صباحی) کامل برهم زد و به انتخاب «عجیب» دیگری از سوی کریمی انجامید؛ «شام عروسی». حضور «عروس» دهه 60 در قامت مادر عروس در دهه 80 شاید می‌توانست تغییری از جوانی به پختگی در کارنامه یک ستاره جوان محسوب شود اما این اتفاق در «شام عروسی» نیفتاد و تنها فیلم «گیشه‌ای» دیگری را به کارنامه او افزود.
اولین «تأسف» و بزرگ‌ترین علامت سوال
پس از این فیلم اما کریمی باردیگر به سراغ «بالانس» کارنامه‌اش رفت و با حضور در «ستاره‌است» (فریدون جیرانی- ۱۳۸۴)، «چه کسی امیر را کشت» (مهدی کرم‌پور-۱۳۸۴)، «پرونده هاوانا» (علیرضا رئیسیان-۱۳۸۴)، «بر باد رفته» (صدرا عبداللهی- ۱۳۸۴) و «سه زن» (منیژه حکمت- ۱۳۸۵) کفه فیلم‌هایی که «خودش» دوست داشت را کمی سنگین کرد. در همین مقطع بود که کریمی زمزمه‌های ساختن نخستین فیلم بلندش را سر داد و خبرهای رسمی‌اش در نشریات معتبر منتشر شد؛ «نیکی کریمی، بازیگر سینمای ایران، فیلم سینمایی «یک شب» را کارگردانی می‌کند». این نقطه عطف دیگری در کارنامه هنری کریمی بود. دغدغه فیلمسازی در این سال‌ها کمی او را گزیده‌کار کرد و او در کنار حضور در فیلم «چند روز بعد» به کارگردانی خود کمتر در مقام بازیگر حاضر شد تا سرانجام نخستین اتفاق «عجیب» توأم با «تأسف» منتقدان، در کارنامه او به‌وقوع پیوست؛ حضور در «زن‌ها فرشته‌اند».
کریمی که با حضور به‌عنوان داور در چندین جشنواره جهانی و نیز ایفای نقش در فیلم‌های خاص در چند سال منتهی به این انتخاب به چهره‌ای کاملاً سینمایی- فرهنگی در سطح داخلی و خارجی بدل شده بود به ناگاه یکی از عجیب‌ترین تجربه‌ها را در کارنامه خود رقم زد تا شاید همانگونه که پیش‌تر هم اعلام کرده بود، نشان دهد تا چه میزان علاقه‌مند به «متعجب کردن آدم‌ها» ست.
حضور در «زن‌ها فرشته‌اند» (به تهیه‌کنندگی حسین فرح‌بخش و عبدالله علیخانی) دیگر تعادل کفه‌ها را نه به سمت فیلم‌های «مخاطب پسند» که به نفع فیلم‌های «گیشه‌پسند» برهم زد تا بزرگ‌ترین علامت سوال درذهن علاقه‌مندان ستاره سال‌های نه‌چندان دور سینمای ایران شکل بگیرد.
گلزار، پورمخبر و... نیکی کریمی!
از میان فیلم‌هایی که کریمی پس از «زن‌ها فرشته‌اند» در آن ایفای نقش کرد، تنها «زن دوم» (سیروس الوند) فرصت اکران یافت که نوبت به اکران پدیده‌ای دیگر از کارنامه او رسید؛ «دوخواهر»؛ فیلمی بشدت گیشه‌ای و سخیف که تنها و تنها پا برشانه بازیگران خود گذاشته و معادلات مالی تهیه‌کننده را سامان می‌داد. حضور نیکی کریمی در «دوخواهر» آن هم در حالی که حضورش هم در تبلیغات و هم در داستان فیلم، کاملاً زیر سایه بازیگری چون «محمدرضا گلزار» است را همین امروز هم می‌توان یکی از جدی‌ترین اشتباهات کارنامه او دانست چراکه دیگر بحث درباره «بالانس» و تفاوت میان «مردم» و «خود» نیست که بحث برسر حضور در فیلمی بی‌سروته و سرانجام توهین مستقیم به «مردم» است. این استدلال که فروش فیلم تحلیلی جز این را نشان می‌دهد هم که دیگر از آن استدلال‌های نخ‌نماست، چراکه تماشاگر بی‌دفاع که در ابتدا و براساس تبلیغ و همچنین اعتماد به پروسه تولید یک فیلم در ایران، بلیت تهیه كرده و به سالن سینما وارد می‌شود، مگر گزینه دیگری جز تحمل فیلم دارد و مگر راهکاری برای عودت مبلغ بلیت وجود دارد که او بتواند خود را از فهرست مدافعان فیلم (بنابر استدلال حاکم بر فرمول جواب داده تهیه‌کننده گرامی!) خارج کند. با این همه شاید اگر نام نیکی کریمی در فهرست بازیگران این فیلم نبود، نام چنین ساخته‌ای اصلاً در این صفحه درج نمی‌شد، اما افسوس برآمده از نشستن نام نیکی کریمی در کنار نام بازيگران پولسازي چون گلزار، شاکردوست، پورمخبر، عطاران و.... (كه البته كيفيت حضورشان در اين‌گونه براي خود محترم است) برسرفصل تبلیغاتی تولیدات سینمایی کشور به قدری سنگین است که هرچند با اتهام «ارائه سلیقه شخصی» هم مواجه شویم، ترجیح را بر بروز آن می‌دانیم تا سکوت در برابر آن. کریمی که هم اینک فیلم‌های ارزشمندی چون «شبانه‌روز» و «محاکمه در خیابان» را در نوبت اکران دارد، ای‌کاش این افسوس را پیش از این از سوی مخاطبان واقعی سینما خود، جدی می‌گرفت تا امروز در کنار تعجب از اکران «دوخواهر» دل‌نگران سرانجام پروژه‌ای دیگر از خالق «زن‌ها فرشته‌اند» (یعنی «آقای هفت‌رنگ») نبودیم.
آوازهایی که مادرم به من آموخت
یکی از دغدغه‌های نیکی کریمی در کنار بازیگری و کارگردانی، نویسندگی و ترجمه است که یکی از جدی‌ترین دستاوردهای او از این دغدغه تا به امروز ترجمه کتاب «آوازهایی که مادرم به من آموخت» (زندگی خودنوشت مارلون براندو) است. براندو، بازیگر نام‌آشنای سینمای جهان در بخش‌هایی از این کتاب به موضوع «شهرت» پرداخته که از نگاه ستاره‌ای که سال‌ها صاحب شهرت فراگیر بوده مواردی را متذکر شده‌است. بازخوانی گوشه‌ای کوچک از این کتاب (با ترجمه نیکی کریمی) به‌عنوان پایان‌بخش این مختصر خالی از لطف نیست. براندو می‌نویسد:«وقتی 30 سالم بود، سعی کردم بعضی از این احساساتم را در نامه‌ای به یک زن جوان بازگو کنم که برایم درباره فیلم «وحشی» نامه‌ای ستایش‌آمیز نوشته بود (برایش نوشتم): «کلئولای عزیز... از نامه خوب و صمیمی‌ات متشکرم. خیلی از من تعریف کردهای. نباید درباره من این قدر هیجانی شوی، من هم خوشحال و غمگین و ساکت و پرنشاط می‌شوم، خلاصه آنکه من هم مثل تو فقط یک انسان هستم، نه چیزی بیشتر و نه چیزی کمتر از چند میلیارد انسان دیگری که روی کره زمین زندگی می‌کنند. سعی نکن چیزی غیر از آنچه هستم از من بسازی... ولی مردم کاری ندارند که من چه می‌گویم و چه می‌کنم، آنها اسطوره باب میل خودشان را از من می‌سازند».
این نگاه «جوانمرگ‌پسند» منتقدان...
نیکی کریمی*: من یک وبلاگ خوان حرفه‌ای هستم. برخی انتقادها به خاطر لحن بد و بی احترامی که پشت آن است مرا ناراحت کرده است. انتقادکردن و صریح حرف زدن با توهین کردن 2 مقوله بسیار متفاوت است. هیچ وقت از من متعجب نشوید. شاید همین پس فردا در یک سریال هم بازی کنم. من دوست دارم آدم‌ها را متعجب کنم. اگر بخواهم خیلی گزیده کار کنم، شاید سالی یک فیلم هم نداشته باشم. من تا به امروز بیش از 30 فیلم بازی کرده‌ام که 3-2 تا از آنها فیلم‌های خوبی نیستند و همه می‌گویند چرا این فیلم‌ها را بازی کردی؟ اما من دلایل زیادی داشتم که یا مالی بوده یا اینکه شرایطی داشته که فکر کردم بهتر است کار را قبول کنم. به نظرم بدون دلیل، سلیقه‌های شخصی را به عنوان نظر همه بیان کردن، باعث می‌شود سینماگران نسبت به کسانی که در سینما قلم می‌زنند بی‌اعتنا شوند. چرا در ایران وقتی سینماگری به پختگی می‌رسد به جای استفاده از تجربیاتش سعی در حذف او داریم؟ چرا هنرمندان را با نقدهای غیرکارشناسانه مورد بی‌مهری قرار می‌دهیم که منزوی شوند. علی حاتمی تا زنده بود همیشه مورد انتقاد بود، یادم می‌آید سر فیلم مادر برایش نوشتند چه فرقی می‌کند چای را در سماور برقی دم کنیم یا سماور ذغالی! سر امیر نادری بلایی آوردیم که آنقدر از ما دور شد که انگار از اول هم با ما نبود. ناصر تقوایی را خانه‌نشین کردیم و روزی نیست که به کیارستمی فحش ندهیم. بیضایی هم هر 10 سال یک‌بار فیلم می‌سازد، خسرو شکیبایی همه چیز را در خودش ریخت و دق کرد و رفت. مسعود کیمیایی هم دیگر نمی‌تواند خودش باشد. اینها همه تبعات نگاه جوانمرگ‌پسند منتقد است. حالا در مطالبشان مرتب حسرت سینمای هالیوود را می‌خورند ولی هیچ وقت نمی‌نویسند. منتقدان در هالیوود کاری می‌کنند که کلینت ایستوود در ۹۰ سالگی احساس زندگی و جوانی می‌کند. من بین کارهایم بالانسی ایجاد کرده‌ام بین فیلم‌هایی که دوست داشتم و فیلم‌هایی که مردم دوست داشته‌اند و فکر می‌کنم این کار جواب داده است. من اکثر کارهایم دلی است مگر اینکه هر 3-2 سال یک بار بخواهم فیلم پرفروش کار کنم. یکی از دلایلی که من دیگر روزنامه نمی‌خوانم همین است. برخی منتقدان پارسال و در زمان جشنواره با کمترین دانش درباره فیلم‌ها می‌نوشتند و مثلا براساس دموکراسی نمی‌گفتند که فیلم فلانی با سلیقه من جور نیست، برعکس با دیکتاتوری می‌نوشتند که فلانی اصلا نباید فیلم بسازد یا با ادبیات استادیومی می‌گفتند فلان فیلم مزخرف است! مثل ورزشگاه‌ها که همه افتاده‌اند به جان هم! در حالی که منتقدان در همه جای دنیا قرار است روشنفکرترین قشر سینما باشند. در این اوضاع چه انتظاری از وزارت ارشاد می‌توان داشت.
* تنظیمی از گفت‌وگو با ماهنامه «فیلم» و هفته‌نامه «مشق آفتاب»