پس از سفر هوگو چاوز رئیس‌جمهوری ونزوئلا به روسیه در روز شنبه 24 مهر ماه و انعقاد قرارداد همکاری‌های جدید در امور انرژی هسته‌ای و خرید ادوات نظامی، رسانه‌های روسی از احتمال فروش سامانه دفاع ضدموشکی S300 به ونزوئلا خبر دادند. ایگور کوروتچنکو مدیر مرکز مطالعات تجارت جهانی اسلحه به خبرگزاری ریا نووستی گفت: سیستم‌های موشکی پدافند هوایی S300 که قرار بود به ایران تحویل داده شود، ممکن است به ونزوئلا واگذار شود. کوروتچنکو گفت: کاراکاس به دلیل تصمیم هوگو چاوز رئیس‌جمهور ونزوئلا درباره ایجاد سیستم جامع و چندلایه‌ای پدافند هوایی، علاقه و توجه زیادی به سیستم‌های کوتاه برد، میان برد و دوربرد پدافند هوایی روسیه نشان می‌دهد و بعید نیست سیستم‌های S300 در نظر گرفته شده برای ایران به ونزوئلا عرضه شود. پیشینه بحث
قرارداد عرضه سیستم‌های «S
300» از سوی روسیه به ایران در آذرماه 1384 ( دسامبر2005 ) امضا شد.
بر اساس این قرارداد قرار بودروسیه 5 گردان از موشک‌های S300 را در اختیار ایران قرار دهد. بر اساس سازماندهی روس‌ها هر گردان دارای 8 تا 12 دستگاه پرتاب و هر دستگاه پرتاب شامل 4 موشک S300 می‌شود. پیش‌تر روسیه به ایران مجموعه‌های ضدهوایی موشکی
«تور-ام1» را با برد 12 کیلومتر و ارتفاع 6 کیلومتر عرضه کرده بود. سیستم‌های S300 ویژه دفاع از سامانه‌های صنعتی، نهادهای دولتی، پایگاه‌های نظامی و مقرهای فرماندهی در برابر حملات جنگنده‌های دشمن هستند. به گفته منابع روسیه سیستم پدافندی S300 قادر به نابودسازی اهداف بالستیک بوده و از قابلیت واردسازی ضربه به اهداف زمینی نیز برخوردار است. تازه‌ترین مدل سیستم S300 می‌تواند هواپیماهای دشمن را در فاصله 150 کیلومتری و ارتفاع 27 کیلومتری نابود کند. این سیستم قادر است در یک زمان 2 موشک به سوی هواپیمای متجاوز شلیک کند. این موشک هفت و نیم متری با وزن 1800 کیلو قادر است 12 هدف را همزمان تعقیب کند و حداقل به 6 هواپیمای متجاوز شلیک کند. این موشک با برد 150 کیلومتر درکلاس موشک‌های میان برد محسوب می‌شود که با جابه‌جایی سریع می‌تواند خود را از مورد هدف قرار گرفتن مصون كند. «سرگئی چمزوف» رئیس سازمان «روس تکنولوژیا» روز پنجشنبه 15 مهر 1389به خبرنگاران اطلاع داد که روسیه فقط به ایران پیش پرداختي را که بابت خرید سیستم‌های «S300» از سوی تهران پرداخت شده بدهکار است و هیچ غرامت دیگری به خاطر امتناع از قرارداد در نظر گرفته نشده است. وی گفت: «ما 8/166 میلیون دلار بابت این قرارداد پیش پرداخت دریافت کرده بودیم و بر اساس بند فورس ماژور این قرارداد موظفیم که این پیش پرداخت را باز گردانیم. ما ذره‌ای بیش از آن پرداخت نخواهیم کرد».
آنطور که چمزوف تاکید کرد، فورس ماژور در این قرارداد، قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل متحد محسوب می‌شود که بر اساس آن «دیمیتری مدودف» رئیس‌جمهوری روسیه حکمی صادر کرد. وی تاکید کرد: «به همین خاطر ما قرارداد مذکور را فسخ کرده و کل مبلغ پیش پرداختی را که دریافت کرده بودیم، پس خواهیم داد.» وی در پایان خاطر‌نشان کرد: «بحث هیچ غرامتی در میان نیست.» مدودف رئیس‌جمهوری روسیه در روز چهارشنبه 31 شهریور1389 فرمانی را امضا کرد که طبق آن تحریم‌های تکمیلی بر ضد ایران به‌خاطر امتناع از قطع غنی سازی اورانیوم اعمال می‌شود. بر اساس این فرمان رئیس‌جمهوری روسیه، سیستم‌های
S300 به‌خاطر اجرای قطعنامه 1929 شورای امنیت سازمان ملل به ایران تحویل نخواهد شد. سردار وحیدی وزیر دفاع در پاسخ به این اقدام غیر دوستانه رئیس‌جمهوری روسیه با ابراز امیدواری از اینکه روس‌ها در انتخاب مسیر خود مسیر مستقلی را انتخاب کنند، با اشاره به گذشت 6 ماه از قطعنامه 1929 اظهار داشت: قطعنامه 1929هیچ صراحتی درباره موشک‌های پدافند هوایی ایران ندارد و استناد به آن بعد از 6 ماه، منطقی به نظر نمی‌رسد. روسیه به خوبی می‌داند این اقدام آنها علاوه برآنکه به حیثیت بین‌المللی مسکو لطمه جدی وارد میکند در عمل این امکان را برای ایران فراهم میکند تا از طریق حقوقی بایت اجرا نشدن تعهدات روسیه غرامت لازم را کسب کند. بنابراین آقای چمزوف بهتر از هر کسی می‌داند پس دادن پیش پرداختی که بیش از 5 سال از تحویل آن سپری شده است نمی‌تواند همه چیز را جبران کند، روسیه باید حداقل خسارات مادی و معنوی این اقدام را جبران کند و در غیر این صورت وارد دعوای حقوقی بی سابقه‌ای با ایران در مجامع بین‌المللی خواهد شد. تحلیل سخنان آقای کوروتچنکو
سخنان این مقام روسی از 3 جنبه جالب توجه است:
1- روس‌ها که از اعلام خبر درخواست ایران برای پرداخت غرامت بابت بد عهدی‌شان حسابی برآشفته‌اند با اعلام این خبر می‌خواهند نشان دهند هنوز اعتبار جهانی آنها زیر سوال نرفته و برای فروش سلاح‌های خود مشتری دارند اما جالب است که او به‌صورت ناشیانه در ادامه سخنان خود گفته است:
«اکنون مساله پیدا کردن خریدار برای 5 گردان
S300 به ارزش 800 میلیون دلار که توسط ایران سفارش داده شده بود، در دستور کار قرار دارد و ممکن است ونزوئلا چنین خریداری شود.» بیان این مطلب یعنی آنکه روسیه برخلاف آنچه که وانمود میکند، خریداران زیادی برای موشک‌های پدافندی خود ندارد و مجبور است برای جبران غرامتی که باید بر اساس قرارداد امضا شده به ایران بپردازد، به دنبال فروش 5 گردان موشک‌های روی دست مانده‌اش به متحدان خود متوسل شده است.
2- تاکنون آقای وحیدی وزیر دفاع ایران و چند مقام نظامی دیگر سپاه چند بار اعلام کرده‌اند، ایران با دستیابی به تکنولوژی ساخت موشک
S300 موشک‌های مشابه آن‌را ساخته و در سالروز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران در31 شهریور امسال چند فروند شبیه این نوع موشک در رژه نیروهای مسلح به نمایش درآمد. در همین باره روزنامه اینترنتی روسی «گازیتا.رو» نوشت: «ایران به جهانیان سیستم دفاع ضدموشکی ساخت خود را نشان داد که باید جایگزین سیستم‌های S300 روسی شوند که تا کنون نیز به ایران عرضه نشده‌اند. کارشناسان روسی یقین دارند که ایرانیان به‌طور مستقل توان لازم را برای ساخت سیستم‌های روسی دفاع ضدموشکی ندارند، اما می‌توانند مشابه سیستم‌های موشک چینی ( اچ کیو9 ) را که چین به ایران فروخته بود، بسازند». پیش از این خبرگزاری ریانووستی در روز شنبه 14 فروردین 1389 به نقل از ایگور آشوربیلی مدیرکل دفتر طراحی کمپانی پدافند هوایی «آلماز آنتی» گفت: «روسیه به قرارداد عرضه 15 گردان پدافند موشکی
S300 گرامبل به چین عمل کرد. ما همین الان به بزرگ‌ترین قرارداد عرضه 15 گردان از جدیدترین سیستم‌های دفاع ضدهوایی (S300) به چین عمل کردیم». چندی پیش روزنامه روسی زبان ترود با انتقاد از دولت متبوع خود به خاطر از دست دادن بازار ایران در موضوع سامانه S300 نوشت: بزودی چین این سامانه‌ها را در اختیار ایران قرار می‌دهد و بازار ایران را از آن خود خواهد کرد. چین در سال 2004 موفق شد تعدادی از سامانه‌های S300 گرامبل روسیه را با تلفيق فناوری پاتریوت آمریکایی به سامانه موشکی پیشرفتهS300P تغيير دهد. در سال‌های اخیر یکی از سیاست‌های صدور تسلیحات نظامی چین، بازاریابی برای سامانه دفاع موشکی 10 HQ مذکور بوده است. در واقع انتشار اینگونه اخبار روسیه را بر آن داشته است تا نشان دهد ساخت این نوع موشک در ایران را جدی نمی‌گیرد. علاوه برآن متقابلا سعی دارد با انتشار خبرهایی که حکایت از فروش موشک‌های S300 به سایر کشورها دارد، تا حدودی بر موج خبری ناشی از بد عهدی روسیه سوار شود.
3- وارد شدن ونزوئلا که هم مناسبات خوبی با ایران و روسیه دارد در این ماجرا، بدون علت نیست. چاوز که روز دوشنبه وارد ایران می‌شود در واقع می‌تواند نقش واسطه را برای رساندن این موشک‌ها به ایران به‌صورت غیر مستقیم ایفا کند. به این ترتیب روسیه از فشار اسرائیل و آمریکا رها می‌شود و ایران نیز به هدف خود که دستیابی به این موشک دفاعی است می‌رسد. برای ونزوئلا هم علاوه بر تحکیم مناسبات دوستانه متقابل، احتمالا به امتیازات جدیدی در همکاری‌های دفاعی با هر 2 کشور، هدف‌گذاری شده است. البته معلوم نیست مشکل انتقال این تجهیزات چگونه بر طرف خواهد شد.
* كارشناس ارشد مسائل بين‌الملل