برق یکی از حامل‌های انرژی است که در بسیاری از بخش‌های اقتصادی جایگزینی برای آن وجود ندارد. عواملی از جمله فرآیند توسعه و رشد اقتصادی و استفاده روزافزون خانوارها از لوازم برقی و مطرح شدن مباحثی مانند اقتصاد سبز، منجر به تغییر ترکیب مصرف انرژی و جایگزینی برق با سایر انواع انرژی در بسیاری از نقاط جهان از جمله ایران شده است. همچنین رشد اقتصادی کشور در سال‌های اخیر و ایجاد زیرساخت‌های تولید در کشور و متعاقباً رشد سرمایه‌گذاری، منجر به رشد بخش‌های صنعتی و افزایش مصرف برق صنعتی شده است. لذا با وجود این سطح از افزایش مصرف در همه بخش‌های اقتصادی، ضرورت بررسی و مقایسه فرآیند مصرف و بهینه‌سازی و اصلاح الگوهای مصرف بیش از پیش احساس می‌شود. از این رو این مقاله بر آن است ابتدا به بررسی وضعیت مصرف برق در ایران در سال‌های اخیر پرداخته و پس از آن رویکرد هوشمندانه طرح هدفمند‌سازی یارانه‌ها را برای کاهش و اصلاح الگوی مصرف برق در کشور مورد ارزیابی قرار دهد.
بررسی فرآیند مصرف برق در کشور نشان‌دهنده بروز تحولات هم از نظر میزان مصرف و هم از نظر تغییر در ترکیب بخش‌های مصرف‌کننده است. درحال حاضر بیشترین مصرف برق در بخش خانگی و پس از آن در بخش صنعت صورت می‌گیرد. تحولات فوق‌الذکر منجر به کاهش سهم فروش برق در بخش خانگی از 37 درصد در سال 77 به 33 درصد درسال 88 و افزایش سهم بخش صنعت از 31 درصد در سال 77 به 32 درصد در سال 88 شده است.
میزان مصرف در بخش‌های خانگی و صنعت از 48686 و 44140 میلیون کیلووات ساعت در سال 1377، به 52896 و 51705 میلیون کیلووات ساعت در سال 1388 افزایش یافته است و در مجموع با احتساب رشد مصرف سایر بخش‌ها از جمله کشاورزی، شاهد رشد مصرف برق به میزان 8 درصد در دوره مذکور هستیم.
حال سؤال این است که آیا این افزایش روزافزون مصرف فقط در اثر پایین بودن قیمت برق حاصل شده یا عوامل دیگری نیز در ایجاد این الگوی مصرف ناصحیح نقش دارند. بررسی الگوهای قیمت‌گذاری در سایر کشورها نشان می‌دهد این افزایش مصرف فقط ناشی از ارزان بودن برق نبوده بلکه نظام غلط قیمت‌گذاری برق در سال‌های گذشته بر آن تأثیرگذاشته است. نحوه قیمت‌گذاری برق در ایران قیمت‌گذاری بلاک شده (Blocked Pricing) بوده است. در این سیستم قیمت‌گذاری براساس خصوصیات آب و هوایی و جغرافیایی هرمنطقه یک الگوی مصرف بهینه برای خانوار یا واحد اقتصادی تعیین می‌شود و مصرف بالاتر از سطح تعیین شده در الگو منجر به افزایش قیمت کل هزینه برق مصرفی خانوار می‌شود اما در سیستم‌های قیمت‌گذاری که در سایر کشورهای پیشرفته استفاده می‌شود جریمه مصرف بیش از الگوی تعیین شده، فقط به مصرف اضافی خارج از الگو تعلق می‌گیرد و از آنجا که جریمه این مصرف مقدار بالایی است خانوار یا واحد اقتصادی تشویق به مصرف در محدوده تعیین شده می‌شود. ابتکار هوشمندانه‌ای که در طرح هدفمند شدن یارانه‌ها در نظرگرفته شده است اجرای نظام قیمت‌گذاری پله‌ای یا غیربلاک شده برای قیمت برق است که علاوه بر کاهش مصرف برق خانوارها منجر به اصلاح الگوی مصرف آنها خواهد شد. با اجرای این نظام قیمت نه‌تنها الگوی مصرف تصحیح می‌شود بلکه خانوارهایی که در قالب الگو مصرف می‌کنند از تبعات افزایش قیمت ناشی از اجرای طرح در امان خواهند بود. ابتکار هوشمندانه دیگری که درباره قیمت‌گذاری برق در نظر گرفته شده است قیمت‌گذاری منطقه‌ای در قالب 5 الگوی متفاوت براساس دمای هوا و شرایط محیطی هر منطقه است. اجرای این الگو در کشور منجر به اصلاح مصرف متناسب با خصوصیات منطقه‌ای و رعایت هر چه بیشتر ماهیت عدالت‌محور این طرح خواهد شد.
در کنار این امر مصوبه مجلس درباره نصب کنتورهای 3 زمانه که قیمت برق را در ساعات اوج مصرف بیشتر محاسبه می‌کنند با اولویت مشترکان پرمصرف می‌تواند بر الگوی مصرف تأثیر مثبت داشته باشد. لذا مشاهده می‌شود رویکردهای این قانون علاوه بر کاهش مصرف و افزایش منابع لازم برای تجهیز نیروگاه‌های برق کشور زمینه‌های اصلاح مصرف و متعاقباً کاهش هزینه‌های خانوار را در نظر دارد.
* کارشناس ارشد اقتصادی