ضرورت هدفمندي يارانه‌ها

محمدحسن قدیری‌ابیانه^*:

ارقام بودجه کشور در ذهن مردم بسیار عظیم می‌نماید و تصور عموم از این بودجه بسیار فراتر از واقعیت آن است. این تصور اولا عده‌ای را به این باور غلط می‌رساند که با بودجه دولتی می‌توان همه نیازهای کشور را برآورده کرد و نگاه به بودجه عمومی به عنوان حلال مشکلات موجب عدم توجه به نقش خویشتن در پیشرفت کشور شده و عوارض متعددی به بار می‌آورد و ثانیا می‌تواند زمینه بدبینی نسبت به مسؤولان را فراهم آورده و ممکن است اقشاری تصور کنند که دولت یا اصل اسلام پاسخگوی وضعیت موجود نیستند و احساس وجود بی‌عدالتی در آنها تقویت شود. این احساس بویژه در مناطق محروم و مرزی زمینه بروز بیشتری دارد و تصور می‌کنند که محرومیت آنان ناشی از تبعیض در توزیع ثروت عمومی به دلیل اقلیت قومی یا مذهبی بودن آنان است، تصوری که می‌تواند مورد سوءاستفاده دشمنان خارجی و نیز ضدانقلاب داخلی قرار گیرد. از سوی دیگر طرح هدفمندکردن یارانه‌ها طرحی اساسی و انقلابی عظیم است و لازم است آگاه‌سازی گسترده‌ای درباره آن صورت پذیرد. طرح یک سوال می‌تواند توهم موجود در جامعه را هم بین مسؤولان و هم بین مردم به نمایش بگذارد.سوال این است که اگر مبلغ حاصل از صادرات نفت کشور به طور مساوی بین همه ایرانیان تقسیم شود، سهم هر ایرانی در هر ماه از آن چه مقدار خواهد بود؟ پاسخ اغلب افراد، ارقامی بالاتر از یک‌میلیون تومان در ماه است، حال آنکه مطابق با بودجه سال 1389، سهم هر نفر از صادرات نفت کمتر از 50 هزار تومان (48535) می‌شود که با تصور جاری در کشور بسیار متفاوت است. تصور از کل بودجه عمومی دولت نیز بسیار فراتر از واقعیت است. در حقیقت کل درآمدهای عمومی کشور در بودجه سال 1389 حدود 142 هزار تومان به ازای هر نفر در هر ماه است و دولت باید با این بودجه امور کشور را اداره کند. این بودجه شامل همه درآمدهای عمومی دولت از جمله درآمدهای حاصل از انواع صادرات، مالیات‌ها، گمرکات، فروش دارایی‌ها و املاک، جریمه‌ها و... می‌شود که تفاوت زیادی با تصور عمومی دارد.

در واقع دولت باید ماهانه مبلغ 142 هزار تومان به ازاي هر ايراني را بین همه دستگاه‌ها و نیازها توزیع کند. در بررسی بودجه 1389 در حالی که پیش‌بینی‌ درآمد حاصل از صادرات نفت جمعا به ازای هر ایرانی ماهانه مبلغ 48535 تومان است، بودجه عمرانی (تملک دارایی‌های سرمایه‌ای) به‌ازای هر ایرانی ماهانه مبلغ 33165 تومان تعیین شده است. اگر درآمد حاصل از صادرات نفت با کسر کردن هزینه استخراج و غیره را 45 هزار تومان در ماه فرض کنیم، سرانه هر نفر در سال 540 هزار تومان، در 10 سال 5 میلیون و 400 هزار تومان و ظرف 30 سال 16 میلیون و 200 هزار تومان می‌شود، آن هم در صورتی که جمعیت کشور و قیمت نفت افزایش نیافته و همین مقدار نفت صادر کنیم. بنابراین جمع سرانه هر نفر در طول 30 سال حدود 16 میلیون تومان است که در تهران برای رهن یک آپارتمان کفایت نمی‌کند حال آنکه تصور مردم از درآمد نفت بسیار بیشتر از واقعیت است و برخی تصور می‌کنند سهم هر نفر از چنین مبلغی در یک ماه یا حداکثر یک سال صادرات نفت تامین می‌شود. البته طبیعی است که دولت ناچار است این درآمدها را صرف دفاع و امنیت، عمران و سازندگی، بهداشت و درمان و آموزش و... کند.

طبیعی است وقتی تصور عمومی از درآمدهای نفتی و دیگر درآمدها بالا باشد، توقع آنها نیز به همان نسبت بالا خواهد رفت و در نتیجه نارضایتی منطقی به نظر می‌رسد اما وقتی مردم با این آمار مواجه می‌شوند، عموما به دیگر درآمدها نظیر صادرات سایر کالاها، مالیات‌ها، عوارض گمرکی، جرایم، معادن و... اشاره می‌کنند. درآمد عمومی دولت یعنی مجموع درآمدهای حاصل از همه موارد مطابق با محاسبات بالا حدود 142 هزار تومان می‌شود. در حقیقت تمام هنر برنامه‌ریزی‌ این است که این 142 هزار تومان به ازای هر ایرانی را چگونه هزینه کنند که بیشترین بازده را به نفع مردم و کشور داشته باشد لذا با پیشنهاد دولت و بررسی مجلس، این بودجه بین دستگاه‌های مختلف توزیع می‌شود. در ادامه، بودجه چند دستگاه به ازای هر تبعه ایران در هر ماه به تومان بیان می‌شود: بودجه زیر براساس لایحه بودجه که در دسترس بود تنظیم شده است که باید براساس بودجه نهایی مصوب تغییر یابد.

- وزارت آموزش و پرورش 13246 تومان

- وزارت علوم، تحقیقات و فناوری 3760 تومان

- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
9604 تومان

- وزارت رفاه و تامین اجتماعی 9360 تومان

- وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح 7512 تومان

- وزارت نیرو 7690 تومان

- وزارت راه و ترابری 5557 تومان

- نیروی انتظامی 2580 تومان

- وزارت جهاد کشاورزی 1994 تومان

- سازمان صدا و سیما 725 تومان

- وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی 682 تومان

- وزارت امور خارجه 475 تومان

- سازمان تربیت بدنی 470 تومان

-‌ وزارت کار و امور اجتماعی 442 تومان

- سازمان انرژی هسته‌ای 421 تومان

- سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری 395 تومان

- حفاظت محیط زیست 102 تومان

اگر دولت بخواهد فقط هزار تومان به کل بودجه در ازای هر ایرانی در هر ماه برای تقسیم آن بین دستگاه‌ها بیفزاید باید حدود 900 میلیارد تومان یا 900 میلیون دلار بودجه تامین کند.

کسانی که فکر می‌کنند راه حل بهتری برای تقسیم بودجه 142 هزار تومانی در هر ماه به ازای هر ایرانی دارند، مناسب است قلم و کاغذ به‌دست گرفته و پیشنهاد خود را مطرح و برای مسؤولان کشور ارسال کنند. بیان این نکته ضروری است که اگر هر چند تومان به بودجه یک دستگاه اضافه می‌کنند باید آن را از دیگر دستگاه‌ها کم کنند و در این صورت باید مشخص کنند که دستگاه دوم باید ارائه کدام خدمات را متوقف کند. مثلا اگر می‌خواهند از بودجه وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی کم کرده و به آموزش و پرورش اضافه کنند باید بگویند که کدام بخش از خدمات درمانی باید حذف شود. براساس اعلام بانک جهانی، ایران یکصد میلیارد دلار ذخایر ارزی دارد و به فرض اینکه این ‏رقم صحیح باشد، به ازای هر ایرانی کلا 1340 دلار یعنی حدود یک میلیون و 400 هزار تومان ذخیره ارزی وجود دارد. مطابق برخی آمار کل صادرات نفت در طول 30 سال پس از انقلاب اسلامی حدود 735 میلیارد دلار بوده است. اگر بر فرض محال مبلغ یکهزار میلیارد دلار یعنی بسیار فراتر از درآمد 30 ساله انقلاب اسلامی، امروزه یکجا در اختیار کشور قرار گیرد و بخواهیم آن را بین جمعیت فعلی ایران به طور مساوی تقسیم کنیم، سهم هر ایرانی از آن 13400 دلار یعنی حدود 14 میلیون تومان خواهد شد. این در حالی است که بسیاری در ایران بر این تصورند که در صورت توزیع یک سال درآمد نفت چنین مبلغی سهم هر ایرانی خواهد شد. به مناسبت‌های مختلف افراد مختلف بر کمبودها تاکید و پیشنهاد هزینه کردن در امور مورد نظر را مطرح می‌کنند. اغلب این پیشنهادات بدون توجه به محدودیت‌های بودجه کشور است. مگر اینکه در کنار پیشنهاد خویش نحوه تامین بودجه آن را نیز مشخص کنند. اگر کسی پیشنهاد دهد که کل بودجه افزایش یابد باید منابع تامین آن را مشخص کند و بگوید برای افزایش هر هزار تومان در ماه به ازای هر ایرانی از کجا 900 میلیارد تومان بودجه تامین شود. قطعا این امر امکان‌پذیر است لیکن موکول به افزایش ثروت عمومی کشور است و ثروت عمومی کشور نیز به همت مضاعف و کار مضاعف، ارتقای فرهنگ بهره‌وری، نظم و انضباط اجتماعی، صرفه‌جویی و... همه آحاد ملت در همه ابعاد بستگی دارد. نکته‌ای که بیان آن در اینجا ضروری می‌نماید این است که استراتژی استکبار در قبال کشورهای نفت‌خیز این بوده که این کشورها به فروش نفت خام وابسته بمانند و از صرف ثروت حاصل از فروش نفت در تولید و توسعه باز مانند لذا از یکسو درصدد تضعیف فرهنگ کار و تولید و از سوی دیگر دامن زدن به مصرف‌گرایی برآمدند. آن هم مصرف کالاهای خارجی که نشانه‌ای از تشخص اجتماعی ارزیابی شود. دامن زدن به توقعات برای اینکه بودجه کشور صرف افزایش حقوق و رفاهیات و اختصاص آن به یارانه کالاهای مصرفی شود بخشی از این سیاست‌های استکباری است.

هدفمند‌سازی یارانه‌ها

درآمد حاصل از صادرات نفت به خزانه دولت واریز می‌شود و با برنامه پیشنهادی دولت و تصویب مجلس برای امور کشور به دستگاه‌ها و امور مختلف اختصاص می‌یابد. اما چه بر سر نفت مصرفی در داخل کشور می‌آید؟ دولت این نفت خام را تحویل پالایشگاه‌ها می‌دهد و در حالی که آن را به قیمت حدود 70 دلار صادر می‌کند، نفت مصرفی داخل را به صورت مجانی در اختیار پالایشگاه‌ها قرار می‌دهد. پالایشگاه‌ها نفت خام را تصفیه و محصولات آن را عرضه می‌کنند. در حقیقت کل ارزش نفت خام تحویلی به پالایشگاه‌ها را می‌توان بخشی از یارانه پنهان محسوب کرد. بنزین و گازوئیل بهترین و گران‌ترین محصول پالایشگاه‌هاست که ارزش جهانی آن با هم برابر است لیکن ایران بنزین را لیتری 100 تومان به صورت سهمیه‌بندی و 400 تومان آزاد و گازوئیل را بسیار ارزان‌تر به مصرف‌کنندگان ارائه می‌کند. اما ارزش بنزین و گازوئیل چه مقدار است؟ اگر نفت خام بشکه‌ای 70 دلار باشد، قیمت هر لیتر آن بیش از 44 سنت آمریکا یعنی حدد 450 تومان می‌شود، بنابراین ارزش بنزین و گازوئیل در پالایشگاه بیش از آن است. این درحالی است که با هزینه حمل و نقل و توزیع فرآورده‌های فوق‌الذکر قیمت آن به بیش از 800 تومان در هر لیتر می‌رسد. به عبارت دیگر دولت بابت هر لیتر بنزین سهمیه‌ای 700 تومان و بابت هر لیتر آزاد (عرضه به قیمت 400 تومان در لیتر) مبلغ 400 تومان یارانه می‌دهد. یارانه هر لیتر گازوئیل حدود 800 تومان است. به عبارت دیگر دولت بابت هر بار پر کردن یک باک بنزین 75 لیتری به صورت سهمیه‌ای، بیش از 52 هزار تومان و بابت آن با بنزین آزاد مبلغ 30 هزار تومان یارانه می‌دهد. به عبارت دیگر دولت مبلغ حدود 40 میلیارد دلار فقط از این بابت یارانه پنهان به مصرف‌کنندگان می‌دهد. ممکن است در اینجا مطرح شود که این نفت مال ملت است و از جیب دولت نیست و دولت برای ایجاد نفت خام در زمین اقدامی نکرده است. بله، این نعمت خدادادی است ولی این ثروت عظیم همچون آنچه صادر می‌شود به همه آحاد ملت تعلق دارد و نه فقط به بخشی از مردم که از آن استفاده می‌کنند. در حقیقت بنزین تولیدی در داخل متعلق به همه ملت است لیکن فقط دارندگان اتومبیل این ثروت عمومی را به خود اختصاص داده‌اند و بقیه مردم به نحوی از آن محرومند و هر کس تعداد بیشتری اتومبیل داشته باشد و بیشتر به سیر و سفر بپردازد بیشتر از این ثروت عمومی بهره می‌برد. بنابراین ضروری است اختصاص یارانه‌ها و استفاده از بیت‌المال عمومی به نحوی باشد که همه مردم از آن برخوردار شوند و نه انحصارا قشر ثروتمندتر جامعه. بررسی‌ها نشان می‌دهد که دهک اول جمعیتی کشور یعنی 7 میلیون و 400 هزار نفر از ثروتمندترین اقشار جامعه 40 تا 70 برابر همین تعداد افراد از فقیرترین اقشار جامعه یارانه می‌گیرند. هر کس خانه بزرگ‌تری داشته باشد، برق بیشتری مصرف کند، در منزل خویش از سونا و استخر برخوردار باشد، از بابت همه آنها و از بابت گرمایش و سرمایش آن یارانه بیشتری از بیت‌المال عمومی به خود اختصاص می‌دهد. به عبارتی در سیستم توزیع یارانه به صورت فعلی هر که بامش بیش به جای اینکه برفش بیشتر باشد سهمش از بیت‌المال بیشتر خواهد بود. ارزانی کالاها و خدمات یارانه‌ای نیز موجب عدم تشخیص مصالح عمومی در مصرف و در نتیجه اسراف در مصرف شده است به نحوی که ایران جزو مسرف‌ترین کشورها در مصرف بنزین، برق، گاز و سایر اقلام است. در واقع ثروتی که باید در تولید ثروت به‌کار رود در مصرف بی‌رویه هزینه و تلف می‌شود و این امر در کنار کاهش تولید موجب افزایش مصرف شده که نتیجه طبیعی آن ایجاد تورم و کاهش قدرت خرید است. طرح دولت برای هدفمند‌سازی یارانه‌ها در همین راستاست. قرار نیست یارانه‌ها حذف و هدر شود بلکه قرار است این ثروت عظیم به نحو بهتر و عادلانه‌تری در خدمت ملت عزیز ایران قرار گیرد. دولت بر ضرورت انجام این عمل جراحی و حیاتی اقتصادی کشور واقف و مصمم است و ضروری است همگان دولت را در خدمت‌رسانی هر چه بیشتر و تحقق اهداف هدفمندسازی یارانه‌ها یاری رسانند و از این طریق راه را برای پیشرفت هر چه سریع‌تر و بهبود وضعیت اقتصادی هموار کنند. وقتی یک پهلوان تحت عمل جراحی قرار می‌گیرد، در دوران نقاهت بعد از عمل جراحی نیاز به رسیدگی و حمایت دارد. هدفمند‌سازی یارانه‌ها هم دوران نقاهتی دارد و همگان باید برای اینکه این پهلوان زودتر این مرحله را طی کند آن را یاری رسانند. دشمنان خارجی و عوامل داخلی آنها بر این باورند که باید نهایت استفاده را از دوران نقاهت هدفمند‌سازی یارانه‌ها ببرند و توطئه‌های خود را بر این امر متمرکز کنند. طبیعتا همه با آن مقابله خواهند کرد و توطئه‌ها به جایی نخواهد رسید و توطئه‌گران در این ترفند خویش نیز زمینگیر و منکوب خواهند شد و ملت سرافراز ایران این مرحله حساس و این عمل جراحی ضروری را به‌خوبی طی خواهد کرد.

*دکترای مدیریت استراتژیک