سختگیری آمریکا به اروپا در چشم‌پوشی از انعطاف‌های گنجانده شده در مفاد تحریم‌های ایران خشم قاره سبز را برانگیخته است. طی ماه‌های اخیر بسیاری از شرکت‌های اروپایی فعال در صنایع ایران هشدار داده‌اند که تحریم‌ها زیان جبران ناپذیری را بر افق مالی این شرکت‌ها وارد خواهد کرد.استدلال این شرکت‌ها بر پایه فهم یک اصل مهم اقتصادی است و آن رقابت برای ایجاد بازار است. تحریم‌ها عملا اروپا و آمریکا را از یک بازار پر زرق و برق محروم می‌کند. صاحبان صنعت در اروپا و آمریکا این روزها در کنار حسابرسی‌های مالی خود، نه نیم نگاه که توجه ویژه‌ای به رقبایشان در دیگر کشورها دارند. تحریم‌ها علیه ایران یک امتیاز ویژه برای تجار و بازرگانان کشورهایی است که مناسبات سیاسی خوبی با ایران دارند. از این حیث باید گفت تنها کشورهایی از تحریم ایران استقبال می‌کنند که در جبهه مقابل ایران نباشند. به عنوان نمونه ترکیه ناچار از پذیرش تحریم‌های مصوب شورای امنیت است اما تحریم‌های یکجانبه اتحادیه اروپایی علیه ایران را نمی‌پذیرد تا اروپا به این موضوع بیندیشد که عدم پذیرش ترکیه در اتحادیه اروپایی، هزینه‌هایی را برای اروپا به همراه خواهد داشت. اینک ترکیه دروازه پر رونق مناسبات تجاری با ایران است. هر روز اخبار و گزارش‌های متعددی در اثبات ناکارآمدی تحریم‌ها علیه ایران منتشر می‌شود. این اخبار یا گزارشات را تنها روزنامه‌های ایران نمی‌نویسند. می‌توان گفت تراکم این گزارشات بیشتر در روزنامه‌های ایالات متحده و اروپاست. جدیدترین این گزارشات، گزارش‌های تحلیلی دویچه‌وله است. دویچه‌وله تحلیل کرده است که به دلیل نقش ایران در تامین گاز اروپا، اتحادیه اروپایی در تحریم‌های ایران تجدید نظر می‌کند. چرا؟
* * *
با آغاز فصل سرما، اروپا همچنان لرز زمستان 2006 را بر تن دارد. وارثان تزار‌ها در آن سال خود را به رخ اروپا کشیدند. البته دست زمختشان چهره ساکنان قاره سبز را همچنان سرخ نگه داشته است. روسیه به خاطر عدم موافقت اوکراین با افزایش قیمت گاز، اروپا را دچار یخبندان کرد. آسیب‌پذیری همه اروپا در مقابل روسیه باعث شد تا سران اروپا خط لوله 3 هزار و سیصد متری «ناباکو» را برای تامین گاز خود از ساحل‌نشینان دریای خزر تدبیر کنند. خط لوله ناباکو می‌تواند سالانه 31 میلیارد متر مکعب گاز را به اروپا منتقل کند که این مقدار یک چهارم گاز مورد نیاز کشورهای عضو اتحادیه اروپايي است.
به لطایف‌الحیل و با بازیگری بسیار فعال آمریکا، ایران از زمره کشورهای طرف قرارداد تامین گاز اروپا در پروژه ناباکو حذف شد اما نقش ایران در به نتیجه رسیدن این پروژه به اندازه‌ای ملموس است که مدیر عامل خط لوله ناباکو در همان جلسه انعقاد قرارداد با فروشندگان با اشاره به عدم اطمینان کشورهای اروپایی به ذخایر گاز کشورهای آسیای مرکزی گفت: «ما قصد داریم با متصل کردن 2 خط لوله از ایران و گرجستان، بخش دیگری از گاز مورد نیاز خط لوله ناباکو را تامین کنیم و ناباکو برای انتقال گاز ایران به اروپا مصمم است». اگرچه بعدها باز هم دخالت آمریکا مانع حضور مستقیم ایران در این طرح شد اما ایران همچنان در این پروژه بزرگ تاثیرگذار است. چرا؟
دلایل بسیاری می‌توان شمرد که اجرایی شدن ناباکو بدون ایران بسیار دور دست است. نخستین موضوعی که باید به آن اشاره شود این است که پس از روسیه، ایران بزرگ‌ترین ذخایر گازی دنیا را داراست و این 2 کشور 50 درصد ذخایر گاز ثابت شده جهان را در اختیار دارند. روسیه و ایران هر 2 از کشورهای حاشیه دریای خزر – محل ذخایر تامین گاز ناباکو- نیز هستند. بنابراین بسیار بدیهی است که طرفین ناباکو حتی‌المقدور باید رضایت یکی از این 2 غول گازی دنیا را جلب کنند. قطعا آنان سراغ ایران می‌آیند. موضوع مهم دیگر مسیر انتقال گاز است. ترکمنستان و آذربایجان به عنوان کشورهای اصلی و گرجستان و عراق به عنوان تامین‌کنندگان فرعی گاز ناباکو هستند. در این طرح ترکیه نیز به عنوان دروازه ورود گاز به اروپا محسوب می‌شود. اما به دلیل اختلافات میان جمهوری آذربایجان و ترکیه بر سر مناسبات آنکارا با ایروان، انتقال گاز به صورت مستقیم از آذربایجان به ترکیه منتفی است. بهترین مسیر برای جایگزینی، مسیر آذربایجان – ایران- ترکیه است. ترکمنستان نیز برای انتقال گاز خود مجبور است به جای مسیر امن و ساده ترکمنستان-ایران-ترکیه، مسیر ترکمنستان-آذربایجان-گرجستان-ترکیه را برگزیند. این مسیر نیز مصائب بسیار دارد؛ نخست آنکه انتقال گاز از ترکمنستان به آذربایجان باید از زیر دریای خزر صورت بگیرد که به‌رغم هزینه گزاف، مشخص نشدن رژیم حقوقی دریای خزر مانع بزرگی بر سر این راه است. تاثیرگذاری ایران در عراق و همچنین نبود مرز آذربایجان با عراق نیز باعث می‌شود تا موفقیت ناباکو کاملا وابسته به نقش‌آفرینی ایران باشد. در کنار همه این مسائل اگر مناسبات تجاری ایران و همسایگانش در حوزه انرژی نیز مورد بررسی قرار گیرد بخوبی می‌توان گفت اروپا باید از منابع انرژی ایران استفاده کند. به همه این موارد اگر فعالیت شرکت‌های نفتی ایران در آذربایجان اضافه شود، تحلیل بسیار جامعی به دست می‌آید.
* * *
اشاره به برخی جزئیات ناباکو با این هدف صورت گرفت تا این مهم برجسته شود که تصمیمات غرب و بویژه آمریکا برای ایجاد محدودیت در حوزه انرژی ایران تقلایی بی‌فایده است. اروپا به همین دلیل از آمریکا گلایه‌مند است. بویژه اینکه فصل سرما مصائب این تقلا را ملموس‌تر می‌کند. سایر حوزه‌های تحریم را هم می‌توان با همین شیوه به بن‌بست کشاند. البته شاید به همین خاطر باشد که کاترین اشتون پس از ماه‌ها آزمون و خطا و دلخوش کردن به تحریم و تاثیرگذاری‌های داخلی آن بر ایران، نهایتا سر به زیر انداخته و راه مذاکره در پیش گرفته است.