علیرضا پورصباغ:
«نوآم چامسکی» در کتاب نظم‌های کهنه و نوین جهانی می‌نویسد: «راهزنی اندیشه به صورت نظام یافته سبب تدوین نظام سلطه می‌شود». بی‌شک داستان دوپاره «جزیره شاتر» را از 2 منظر سیاسی و روانشناختی می‌توان بررسی و تحلیل کرد. جزیره شاتر اثری سیاسی و معترض است که در پس یک تریلر روانشناسانه در مقابل ترویج ذات اندیشه ماسونی می‌ایستد و می‌تواند در تبیین نظام سلطه جهانی اثری ضدماسونی، اندیشه‌ساز و قابل تامل باشد. با توجه به گفته چامسکی، حقیقت و ذات آخرین اثر استاد مسلم سینما، مارتین اسکورسیزی به عنوان کلید بزرگ تماشای جزیره شاتر تلقی می‌شود. در جهانی که بردگی ملت‌ها زیر پرچم به اصطلاح دموکراسی جهانی ایالات متحده بر بنیادهای انسان‌دوستانه تبلیغ می‌شود، آخرین ساخته مارتی بزرگ در مقابل جهانی می‌ایستد که ذات آن القای اندیشه‌های دروغین برای بردگی جهانی و به سرانجام رسیدن نظام سلطه است.
***
در نخستین سکانس فیلم با صحنه‌ای مواجه می‌شویم که کشتی حامل 2 مارشال ایالتی از مه عبور می‌کند و یافتن سرزمینی تازه را نوید می‌دهد که در واقع استعاره‌ای از یافتن آمریکاست. در این میان بیان یک نکته کاملا ضروری است؛ بنیادهای ماسونی شاید در قاره اروپا- بویژه در بریتانیا- به صورت چندسلولی حیات داشتند اما با یافتن سرزمین تازه بر آن شدند تا در سرزمین فرشتگان- به تعبیر خودشان– به یک همگرایی واحد برسند. این سرزمین از همان بدو شکل‌گیری نیازمند اندیشه تازه بود، القای اندیشه حاکم امری مهم تلقی می‌شود و زمینه احیای اندیشه‌ها و آرمان‌های ماسونی به ثمر نرسیده را به‌وجود می‌آورد. برای احیا در سرزمین تازه، بنیان نهادن متمرکز اندیشه، هدف اصلی تلقی می‌شود. در واقع این تفکرات قدرت‌طلبانه است که این سرزمین را احیا می‌کند و القای اندیشه سلطه‌گر به موازات قصه فیلم در سراسر آن جاری است.
کشتی کوچک به جزیره شاتر می‌رسد و ایالات متحده به صورت تمثیلی نشان داده می‌شود. در همان نماهای نخست مشاهده می‌کنیم با وجود اینکه یک مارشال ایالتی در این جزیره پا نهاده اما نهادهای امنیتی در گام نخست پررنگ‌تر به نظر می‌آیند. در واقع بنا نهادن یک سیستم امنیتی حکم اول قاعده ماسونی در این سرزمین تازه است، این زمینه‌چینی و شروع داستان در واقع تا پایان این پرسش را القا می‌کند: براستی تعبیر اسکورسیزی و نویسنده کتاب (دنیس لهین) از فیلم- رمان جزیره شاتر نگاهی تطبیقی به سرزمین آمریکاست؟ آیا این جزیره پیش‌رو قرار است موجودیت انسان را به درون وهم و توهم ببرد؟ یا این توهم نوعی استعمار فکری انسان‌هاست؟
***
در این فیلم با اثری کاملا دولایه مواجه هستیم. داستان کلیشه‌ای بیمار روانی دچار پارانویا، بستر اصلی داستانی این فیلم است که تا حدودی خلاقانه و بکر نیست و در آثاری پیش از این مثل «باشگاه مشتزنی» دیوید فینچر، «ارتکاب گناه»، « فرار از من درون»، «ماشین کار» (براد اندرسن)، «هویت» (جیمز منگولد) و «روانی آمریکایی» دیده‌ایم اما سیر روانپریشی تدی دانیلز محور اصلی این مولتی‌پرسونالیتی عجیب و غریب است و نگرش جهان غرب و تولید بیماری توهم‌زای لیبرال دموکراسی در جزیره شاتر عینیت می‌یابد.
تدی دانیلز مقصد را از همکارش می‌پرسد که قرار است تیمارستانی در میان جزیره شاتر باشد. این جزیره تنها یک راه ورودی و خروجی دارد. گویا بعد از قدم گذاشتن در این جهان تازه دیگر راهی برای بازگشت نیست. فوکویاما می‌گوید: «ماحصل اندیشه لیبرال دموکراسی همانند جزیره‌ای بی‌بازگشت است». شاتر تنها یک خروجی دارد که همانا ورودی آن است.
نشانه‌های دراماتیک اسکورسیزی برای بهره‌برداری از مکانیسم غافلگیری یک چرخه غیرطبیعی را سیر می‌کند، یعنی قبل از ورود به جزیره هشداری از جانب کاپیتان داده می‌شود که توفانی در راه است و همسو شدن توفان‌های مکرر در طول رخداد فیلم، با توفان درونی شخصیت تدی و شورش آسمان و دریا، به موازات گریز این شخصیت از خود واقعی‌اش همسو می‌شود (آن هم به تعبیر لایه ابتدایی داستان).
قهرمان و ضدقهرمان بودن این کاراکتر سبب القای این تفکر می‌شود آیا در این سرزمین ماتریکس‌وار شاتر آنچه القا می‌شود حقیقت است سیستم حاکم در جزیره شاتر این تلقی را در قهرمانش به‌وجود می‌آورد که واقعیت هر آن چیزی نیست كه او بدان می‌اندیشد و پذیرش اجباری حقایق تحمیلی سبب القای آرامشی مجازی می‌شود؛ همان اندیشه‌ای که قوانین حاکم در جزیزه به او القا خواهد کرد. در این میان نقبی می‌زنیم به برداشت‌های نگارنده از سخنان دکتر محمود احمدی‌نژاد در سازمان ملل متحد که همین پیام را به صورتی شفاف بیان کرد، حقیقت آن نیست که بنیان‌های قدرت و رسانه، سعی در القای آن به مردم ایالات متحده دارند. در واقع آنچه رئیس‌جمهور در برابر روسای کشورهای مختلف به زبان آورد پیام روشنفکران ضدنظام سلطه در آمریکاست.
از این رو پیام نخستین دنیس لهین، نویسنده کتاب را می‌توان با پیام کتاب زیبای 1984 که از روی آن فیلمی با همین نام ساخته شده است، پیوند داد. در این کتاب این تلقی حاصل می‌شود که بنیان حاکمیت هرگونه تفکر مستقل را جذب کرده و به کلیت جامعه– جامعه جهانی– یک تفکر پوچ و تهی را القا می‌کند. از این رو باید مارتین اسکورسیزی و دنیس لهین، پدیدآورندگان این اثر را به جمع معترضان فرهنگ القای اندیشه غرب پیوند زد. چامسکی معتقد است، ایالات متحده با پایبندی به اصل القای تفکر به‌وسیله رسانه‌های گروهی قدرت‌طلب سعی در وارونه جلوه دادن سیاست‌های کلی‌اش دارد. این پیام به صورت کلی در سراسر فیلم جزئی از بدنه روایی آن به حساب می‌آید.
***
زمانی که تدی قدم به اتاق ریاست دکتر مابوزه می‌گذارد، تابلوی نخستین حاصل یک عمل جراحی روی یک مغز است، تابلوی بعدی که با نمایی تاکیدی نشان داده می‌شود، به زنجیر کشیدن بیمار به صورتی تمثیلی است برای به بند کشیدن تفکر فردی، محصور و مسحور شدن در یک چرخه اندیشه‌ای که به بیماران این جزیره بسط داده شود و جمعیت جهانی را – در قالب ساکنان شاتر- همانطور که در نماهای مختلف می‌بینیم به موجوداتی مطیع بدل می‌کند که هیچگاه در این سیستم بیشتر از آنچه که به آنان اعطا می‌شود را طلب نخواهند کرد. تاثیرات روانی و وارد چرخه اندیشه‌ای جزیره شدن از الگوهای حیات انسان‌ها در جامعه شاتر مهم‌تر به نظر می‌رسد. آنقدر این چرخه نظام فکری درست عمل می‌کند که مثلا بیمار ساختمان سوم فریاد برمی‌آورد که بمب‌های هیدروژنی دهشتناکی در خارج از این جزیره در انتظار آنهاست؛ وحشتی که در واقع به این بیمار تلقین می‌شود حاصل این تفکر است که در خارج از این جزیره، هجوم بی‌وقفه «تروریست‌های خیالی» با قدرت‌های ساختگی سبب می‌شود که امنیت ساکنان جزیره برهم ریزد و قدرت حاکمه در این جزیره از ساکنان آن، در مقابل هجوم بی‌وقفه تروریست‌های دروغین– که در آمریکای امروز تبلیغ رسانه‌ای وسیعی می‌شود- حمایت می‌کند. در واقع سردمداران آمریکایی همانند قدرت‌طلبان شاتر، شبانه‌روز این اندیشه را القا می‌کنند که اگر در ویتنام، کره، عراق و افغانستان جنگی صورت می‌پذیرد بدین دلیل است که امنیت برای سرزمینی حاصل شود که کیلومترها با آن فاصله دارند.
***
اما در طول روایت، نوعی انزجارطلبی به وقایع و حاشیه‌های سیاسی ایالات متحده نیز کاملا مشهود است. شاید جمع این معترضه‌ها نسبت به وقایع تاریخی آمریکا نوعی تکرار باشد که کاملا کلیشه‌ای به نظر می‌رسد. در سراسر فیلم با کابوس‌های تدی مواجه می‌شویم و خاطرات او نیز مرور می‌شود؛ از زمانی که آنها- سربازان آمریکایی در جنگ دوم جهانی– قدم بر خاک اروپا نهادند و نخستین قتل‌عام سراسری توسط آنها رقم خورد. این اعتراض به جنون آمریکایی به نوعی در فیلم «اولين خون» تا «غیرقابل انتشار» (دی‌پالما) و «دره الاه» (پل هیگینس) به گونه‌های مختلفی وجود داشته اما لهین– اسکورسیزی آن را نوعی کابوس آمریکایی در جهت کاهش اندیشه و بصیرت آمریکایی توصیف می‌کنند. راشل، پرستار خیالی یا واقعی پابرهنه از سرزمین شبه‌استعماری ماسونی شاتر می‌گریزد، شاید تمام این رویدادها با در نظر گرفتن اصل پایان‌بندی فیلم در خیال دانیلز می‌گذرد اما در واقع راشل نمادی از همه مبارزان داخلی با تفکرات مختلف است که از دوران مک‌کارتیسم با عناوین مختلف قربانی شده‌اند و با کمترین امکانات در مقابل هیولایی سیستماتیک ایستاده‌اند و بیشتر شمایل مبارزه علیه استعمار ماتریکس را تداعی می‌کند. شست‌وشوی افکار، مسالمت‌آمیز‌ترین راهی است که دنیس لهین و مارتین اسکورسیزی در کتاب و فیلم بدان اشاره مستقیم می‌کنند. البته در خود کتاب لهین عمدتا فضاهایی ملهم از آثار کافکا وجود دارد که این فضاها کاملا از ساخته اسکورسیزی کسر شده و نزدیک شدن قاعده ژانری به تریلر سبب می‌شد برگردان کتاب آنچنان فلسفی و تیره و تار نباشد.
***
موضوع دیگری که در فیلم مطرح می‌شود این است که دنیلز (تدی) در همان تجسم ابتدایی در قالب یک مارشال ایالتی می‌خواهد به همه اسناد و مشخصات کارکنان دسترسی یابد اما مسؤول مخوف این آسایشگاه- بیشتر از هر چیز شمایل او بیننده را به یاد دکتر مابوزه می‌اندازد- حاکمیت سیستم را برعهده دارد و مانعی برای رسیدن به فایل‌ها و داده‌های اصلی در حجاب ماسونی جزیره است اما یک نکته اصلی مهم در فیلم وجود دارد که ادعای نگارنده به کلی به اثبات می‌رسد؛ دکتر کاولی در مقابل مارشال ایالتی که رفته رفته نمادی از جست‌وجو و عدالت را بر خود می‌گیرد، بیماران را مجرم خطاب می‌کند، این دیالوگ‌ها به صورت ترجیع‌بندی تکرار شده در فیلم وجود دارد. از دیدگاه ماسونی، دولت‌ها و ملت‌هایی که به حلقه ماسونی پیوند نمی‌خورند عقب‌مانده و بیمار ذهنی تلقی می‌شوند. در فیلم جزیره شاتر، دکتر کاولی (مابوزه) همه را بیمار خطاب می‌کند. از دیدگاه ماسونی ناسیونالیسم، مردمسالاری و حاکم شدن ملت‌ها بر سرنوشت خویش عناصر بیماری ملت و دولت‌های غیرتابع هستند. در واقع دکتر کاولی به عنوان مغز متفکر اتحادیه ماسونی حاکم در جزیره، تحركات استخوانی و عصبی را از مغز آدمیان کسر می‌کند تا در حالتی انعطاف‌پذیر در این سیستم حل شوند و ادامه حیات دهند، در واقع جریان تابع شدن افراد با هر ترفندی از جانب حاکمان جزیره و جذب سیستم شدن گام نخست در جهت قدرت‌طلبی حاکمان آن است. تدی پس از پذیرفتن سرنوشت وهم‌آلود خویش، شهروندی از این جزیره به حساب می‌آید. واقعیت این است که ایالات متحده سرزمین اقوام مختلف است اما کلمه شهروند عنوانی است که اصالت قومی را از اقوام مهاجر می‌گیرد و به آنها هویتی تازه با اندیشه‌ای همسو در مسیر قدرت‌طلبان جهانی را اعطا می‌کند. اما راشل سولاندای، پرستار فراری به تدی می‌گوید این نبوغ کافکایی است که این توهمات را به او انتقال داده است، یعنی تدی دانیلز نیز تحت‌تاثیر توهمات خویش پای در جزیره نهاده است. دنیس لهین، نویسنده کتاب نیز در اثر خود بیانیه‌ای صادر می‌کند مبنی بر اینکه اساس جهانی که خود کافکا آن را به صورتی تیره و تار می‌دید تحت‌تاثیر نظام‌های قدرت‌طلب آن دوران بود. امروز جهان مدیا این توهم را تلقین می‌کند و انسان امروز در جهان غرب مجبور است جهان را از منظری ببیند که مدیا به او القا می‌کند. شاید انسان امروز به گفته دکتر کاولی فیلم، بیمار است و زمانی که در این سیستم حل می‌شود از عاقبت کج‌اندیشی بیماری نجات می‌یابد و غریزه زنده ماندن به تعبیر خود فیلم و کتاب دنیس لهین، تدی را ملزم به پذیرفتن واقعیاتی می‌کند که دور از حقیقت است.
***
ساخت انسان ایده‌آل اندیشه ماسونی، كه بشر را خالی از تفکر و اندیشه و مطیع سیستمی که از اومانیست توخالی و انسان‌مدار زاده می‌شود از اولویت‌های نخستین شاتر است و از منظر دکتر کاولی– رئیس هیات مدیره این جزیره ماسونی- مردم هیولاهای معترض خاموشی هستند که باید مثل یک چوب خشک فرمان‌پذیر باشند. قهرمان جزیره شاتر از دوره ابتدایی وارد شدن به جزیره تا دوره‌ای که تن به واقعیت دروغین دکتر مابوزه- دکتر کاولی- جزیره شاتر می‌دهد یک دوران حقیقت‌جویی را سیر می‌کند؛ آزادیخواهی که در مقابل سیر سلطه می‌ایستد، این دوره را- به تعبیر کتاب دوره جست‌وجو- پشت سر می‌گذارد. اگر صاحب اندیشه و در پی کسب حقیقت باشد، در نهایت باید به فضای دروغینی که ماسون‌ها برایش در نظر گرفته‌اند تن دهد اما اگر نپذیرد با خلق فضایی رعب‌انگیز از یافتن حقیقت خویش منع می‌شود و نمی‌تواند به گرایش اصیل و ایدئولوژیک خویش بازگردد. پس از دوران جست‌وجو، دنیلز به فانوس دریایی که بیشتر شبیه مناره‌های ماسونی است برخورد می‌کند و می‌پرسد اینجا هم بیماران نگهداری می‌شوند و مسؤولان حفاظت جزیره پاسخ می‌دهند که منشأ فاضلاب است، در صورتی که پس از گذر از یک سیر جست‌وجو، دنیلز به این مکان رجوع می‌کند و در این مناره شبه‌ماسونی همه باورهای گذشته‌اش می‌شکند. زمانی که مکانیسم دفاعی و اندیشه‌ای تدی می‌شکند، کاولی به او می‌گوید درمان چنین افرادی که معترض همین سیستم هستند تخصص اوست.
***
اما در نوع پرداخت شخصیت تدی نوعی تخیل چارلی کافمنی وجود دارد که در فیلم اقتباسی «درخشش ابدي یک ذهن پاك» نمونه‌اش را داشته‌ايم. شخصیت‌پردازی تدی (قهرمان شاتر) بسیار به شخصیت‌های چارلی کافمن نزدیک است. «باشگاه مشتزنی» شاید مولف‌ترین فیلمی باشد که اسکورسیزی در گفت‌وگو‌های مختلفی اعلام کرده که این فیلم را بسیار دوست دارد و همیشه در پی آن بوده اثری موازی این فیلم بسازد. اسکورسیزی در ساخت آخرین اثرش نیز به گرته‌برداری‌های مورد علاقه خود و تالیف شده توسط دیگر همکارانش چنگ می‌اندازد تا نگارنده همچون فیلم «رفتگان» او را به تکرار مولف‌ها متهم کند.
درباره«جزیره شاتر»
«جزیره شاتر» (Shutter Island) نام فیلمی روانشناسانه، ساخته مارتین اسکورسیزی است که در سال ۲۰۰۹ ساخته شده و در ۱۹ فوریه ۲۰۱۰ اکران شد. در این فیلم لئوناردو دی‌کاپریو همانند ۳ فیلم قبلی اسکورسیزی یعنی «دار و دسته‌های نیویورکی»، «هوانورد» و «مردگان» در نقش اول حضور دارد. «جزیره شاتر» اقتباسی است از رمانی با همین نام نوشته دنیس لهين در سال ۲۰۰۳. این فیلم محصول کمپانی پارامونت و کلمبیاست. داستان فیلم درباره تدی دانیلز (لئوناردو دی‌کاپریو) و همکارش چاک ایول (مارک رافلو) است که ماموریت می‌یابند برای تحقیق درباره مفقود شدن یکی از خطرناک‌ترین مجرمان روانی (زنی به نام ریچل که به جرم خفه کردن ۳ فرزند خود در آب محکوم شده) به جزیره کوچکی در حوالی شهر «بوستون» به نام «جزیره شاتر» بروند. این جزیره متروکه که محل نگهداری خطرناک‌ترین مجرمان روانی است آبستن اتفاقات رمزآمیزی برای این ۲ تن است. بزودی درمی‌یابیم که تدی به خاطر از دست دادن همسرش در یک آتش‌سوزی (که آن هم توسط یک مجرم روانی انجام گرفته) در وضعیت روحی نابسامانی بسر می‌برد و در عین حال نمی‌تواند از شر کابوس‌های وحشتناکی که از دوران جنگ جهانی و قتل‌عام «نازی‌ها» در ذهن دارد، رها شود؛ در بدو ورود به جزیره رفتارهای عجیب زندانبان‌ها و پزشک زندان (بن کینگزلی) به همه این بی‌اعتمادی‌ها دامن می‌زند. این بی‌اعتمادی‌ها زمانی پررنگ‌تر می‌شود که به بیننده اینگونه القا می‌شود که تدی با علم به اینکه قاتل همسرش «لایدیس» در این جزیره زندانی است، قصد انتقام‌گیری دارد.