اگر به صورت حرفه‌ای به کتاب‌هایی که درباره دفاع مقدس است نگاه کنیم، می‌بینیم که کتاب‌ها 2 دسته هستند؛ یک دسته از این کتاب‌ها، خاطرات رزمندگان، فرماندهان و کسانی است که در این جنگ 8 ساله حضور داشته‌اند و چندان به ساختار کلی جبهه توجهی ندارد و دسته دوم هم که بیشتر مستندنگاری از جنگ است به صورت خشک و تخصصی که با تحقیق و پژوهش نوشته شده‌اند و بالطبع مخاطبان آنها خاص هستند. اخیرا سوره مهر با همکاری موسسه سافیا کتابی را منتشر کرد که حال و هوای دیگری دارد و در این کتاب که با عکس و متن تدوین شده، سعی شده به صورت تلفیقی به این 2 مقوله بپردازد. «8 سال اینگونه گذشت» عنوان کتابی است که جعفر شیرعلی‌نیا با همکاری یک تیم کاری و با کار گرافیکی مجید زارع تدوین کرده که به صورت پرونده‌ای و مشخص و با توجه به نقاط عطف جنگ تحمیلی به روایت این 8 سال پرداخته است. به بهانه انتشار این کتاب با جعفر شیرعلی‌نیا گفت‌وگو کردیم.
فکر کنم نخستین‌بار است که کتابی به این شکل درباره دفاع مقدس منتشر می‌شود، این کتاب بیشتر شبیه اطلس‌هایی است که در موضوعات مختلف تدوین می‌شود هر چند حجم این کتاب به نسبت اطلس کمتر است، چه شد که تصمیم گرفتید روایت 8 سال دفاع مقدس را اینگونه روایت کنید؟
ما حدود 10 سال است که به طور متمرکز درباره دفاع مقدس کار می‌کنیم. مدتی به تحقیق و مطالعه متون گذشت و از مدتی پیش این تحقیق و مطالعه به تولید رسیده است. حال چرا چنین کاری کردیم؟ ما از همان ابتدا هدفمان مخاطب عام بود، هرچند ممکن است این کار مخاطب خاص هم پیدا کند چون در حوزه جنگ بحث تخصصی به مخاطب بستگی دارد. حال ممکن است کسی حتی سیاستمدار باشد ولی در حوزه جنگ تخصصی حساب نشود. ما دنبال یک ویژگی هستیم که کار توسط مخاطب خوانده شود، چون کاری که خوانده نشود حتی اگر تولید هم شود، انگار اصلا تولید نشده، تازه یک جنبه منفی هم دارد؛ پولی صرف تولید شده بدون اینکه بهره‌ای
در بر داشته باشد.
برای اینکه این کتاب برای مخاطب عام مناسب باشد چه تمهیدی اندیشیده‌اید؟
ببینید، ما 2 دسته کتاب در حوزه جنگ داریم؛ یکسری کتاب‌های خاطرات است و یکسری هم کتاب تخصصی که با رویکرد سیاسی و نظامی تدوین می‌شود و بیشتر مستندنگاری حوادث جنگ است که توسط نهادهای نظامی، مثل ارتش و بنیاد حفظ آثار دفاع مقدس و... منتشر می‌شود. در کتاب‌های خاطرات اصل قالب جنگ خیلی در نظر گرفته نمی‌شود و مخاطب حجمی از خاطرات را مرور می‌کند که می‌تواند از بخشی از آن استفاده کند و بخشی را هم اصلا نمی‌داند کجا اتفاق افتاده است و در کتاب‌های مستند سیاسی و نظامی هم آثار غالبا خشک تدوین می‌شود و به همین خاطر مخاطبان آن خیلی خاص هستند. ما کاری که کردیم بنا را بر این گذاشتیم که این 2 مقوله را با هم تلفیق کنیم.
یعنی در تمام آثارتان این ویژگی بارز است؟
شاید در یکی از کتاب‌ها این پختگی بیشتر باشد ولی ما در تمام کارهایمان سعی کردیم این 2 مقوله رعایت شود؛ حال ممکن است در یکی کمتر اتفاق بیفتد، چون جنگ یک فضای پیوسته دارد یعنی ترکیبی از خاطرات آدم‌ها و ابعاد سیاسی، نظامی و حتی جهانی است. ما در این آثار می‌خواهیم اینها را با هم تلفیق کنیم یعنی به قولی تک‌دوربینی نباشد تا این فراز و فرود جنگ را برای مخاطب نشان دهیم. بعضی موقع‌ها نشان دادن یک حاشیه می‌تواند مخاطب را آگاه کند، مثلا در بازی فوتبال در جام‌جهانی یک ضربه ایستگاهی نشان داده می‌شد، بعد توسط یک دوربین دیگر به صورت آهسته چمن‌هایی که کنده می‌شد نشان داده می‌شود یعنی فوتبال خودش یک طرف و تصویربرداری آن هم یک طرف. حالا ما یک دوربین دستمان گرفته‌ایم، این دوربین را جاهای مختلف می‌بریم مثلا یک دفعه از جلسه شورای امنیت ملی که در تهران با حضور سران قوا برگزار می‌شد و یک‌دفعه به یک سنگر در خط مقدم می‌رود.
در کتاب «8 سال اینگونه گذشت» هم چنین حالتی هست؟
در این کتاب مقداری فضای این کار کمتر دیده می‌شود، چون این کار 2 بخش دارد: یکی متن و یکی هم عکس. یعنی عکس‌های آن تزئینی نیست و خودش عین متن است یعنی کارکرد متنی دارد. همه عکس‌هایی که انتخاب شد خودش متن است و حرفی برای گفتن دارد، بنابراین در این کتاب هم سعی کردیم تلفیقی از خاطرات و مستندات جنگ آورده شود، هر چند به دلیل کمبود جا نمی‌شد زیاد خاطرات را آورد و هر جا متن نیاز به عکس داشته، آورده‌ایم چون ما آرشیو درستی در ایران نداریم هر جا که یک عکس خوب گیر آوردیم مجبور شدیم متنی برای آن بنویسیم. البته اصل این است که متن نوشته شود و بعد عکس گذاشته شود.
پس با این حساب، هدفتان این بوده که تصویر کاملی از حوادث جنگ تحمیلی برای مخاطب ترسیم کنید؟
بله، این کار با این هدف انجام گرفت که مخاطب را ترغیب به خواندن درباره جنگ و تلفیق این 2 مقوله از جنگ بکنیم. البته هدف‌های دیگری هم دارد، مثلا خود شما به عنوان مخاطب می‌خواهید بدانید از اول تا آخر جنگ چه بود. خیلی از مخاطبان از چارچوب جنگ مطلع نیستند که جنگ کی آغاز شد و حوادث مهم آن چه بوده است. در این کتاب ما آمده‌ایم فراز و فرودها را بیان کرده‌ایم، حتی عکس بنی‌صدر را که مخاطب کمتر دیده در یک صفحه آوردیم و در اینجا مخاطب می‌فهمد که از لحاظ تاثیرگذاری تا اینجا بنی‌صدر مهم است.
تا آنجایی که من دیدم کتاب بدون مقدمه شروع می‌شود، در ابتدا چند صفحه عکس از آغاز جنگ، خرمشهر و پایان جنگ آورده شده، در مرحله بعد دوباره 8 صفحه روایت‌های کلی جنگ با عکس و تیتر آمده و در مرحله سوم به تفکیک حوادث این 8 سال در 8 فصل روایت شده است، توضیح می‌دهید که چرا اینگونه کار کردید؟
از لحاظ تاثیرگذاری این کار یک ویژگی دارد. شما به عنوان مخاطب ممکن است بگویید نفهمیدم چه شد. این کار مخاطب را چند دفعه درگیر می‌کند. بار اول مخاطب چند تا عکس می‌بیند، در مرحله دوم کل حوادث جنگ در 8 صفحه با عکس و متن روایت شده و بعد در مرحله سوم با جزئیات تمام نقاط عطف این 8 سال به این صورت که ابتدا یک توضیح کلی از این سال‌ها آمده و بعد به صورت تلفیق متن و عکس حوادث مهم این سال‌ها روایت شده است.
ولی ممکن است مخاطب با دیدن همان چند صفحه اول کتاب را ببندد و به سراغ بقیه کتاب نرود؟
ببینید، هر اتفاقی ممکن است برای هر کتابی بیفتد، نهایت اینکه 8 صفحه اول را خواند بالاخره عکس‌های نابی از جنگ را نگاه کرده است. البته یکسری افراد که درس دفاع مقدس می‌دادند عنوان می‌کردند که این کار خیلی برای ما مناسب است. می‌توان به صورت پاورپوینت در کلاس ارائه کرد یا یک واقعه را نشان دهیم. البته ما این منظور در ذهنمان نبوده است. یا یکی از اساتید می‌گفت این کتاب برای دانشجویانی که درباره دفاع مقدس تحقیق می‌کنند خودش یک فهرست کامل از حوادث جنگ است.
یعنی معتقدید این کتاب برای کار تحقیقی مفید است؟
بله، ممکن است یکی این موضوعات را ببیند و آن را برای تحقیق انتخاب کند. البته اینها چیزی‌هایی بوده که ما خیلی روی آنها فکر نکرده‌ایم.
گفتید این پرونده‌ها بر اساس نقاط عطف در دوران جنگ بوده، می‌شود بیشتر توضیح بدهید که این نقاط عطف را چگونه انتخاب و گزینش کرده‌اید؟
یعنی جاهایی که جنگ دچار زاویه می‌شود و ممکن است نظرهای مختلفی روی این نقاط عطف باشد. مثلا یک عده ممکن است یک حادثه را نقطه عطف بدانند و دیگران نظر دیگری داشته باشند. بنابراین بخش‌بندی کتاب بر اساس نقاط عطف جنگ است. در بخش اول چند صفحه عکس از آغاز، آزادی خرمشهر و پایان جنگ آمده است، در مرحله دوم از فروردین 1359 تا خرداد 1367 در 8 صفحه با تیتر «روزی جنگی بود» آمده و در روایت سوم هم تمام حوادث این 8 سال با تاریخ‌های مشخص در 8 پرونده مشخص آمده است. پرونده اول یک برهه 7 ماهه از فروردین 1359 تا آبان 1359 است، روایت دوم از آذر 59 تا خرداد 60، روایت سوم از تیر 60 تا فروردین 61، روایت چهارم از اردیبهشت 61 تا مرداد 62، روایت پنجم از شهریور 62 تا اسفند 63، روایت ششم از فروردین 64 تا فروردین 65، روایت هفتم از اردیبهشت 65 تا اسفند 65 و روایت هشتم هم از فروردین 66 تا مرداد 67 است؛ در این 8 پرونده تمام حوادث مهم، عملیات‌ها و سخنان شخصیت‌ها که به نوعی در جنگ موثر بوده، آمده است. به این صورت که یک توضیح کلی در ابتدای پرونده‌ها آمده و بعد
time lineها به ترتیب روز وقوع آمده است.
فکر نمی‌کنید روایت‌ها و حوادث این 8 سال بیشتر از اینهاست که در 68 صفحه کتاب روایت شود؟
ما هر چه هم درباره جنگ بگوییم باز هم کوتاه است ولی همان‌طور که گفتم هدف ما از تدوین این کتاب پاسخ به نیاز مخاطبان عام درباره حوادث و رویدادهای جنگ است.
البته این کار خوبی‌هایی هم دارد و مخاطب می‌تواند در چند ساعت کل کتاب را بخواند و روایت‌ها را مرور کند.
همین‌طور است. به هر حال این کتاب یک مرور کلی از جنگ است. شما ممکن است در 700 صفحه یک اطلس منتشر کرده و با جزئیات مسائل را بیان کنید، منتها این کتاب یک شروع بر نکته است چون مطالبی که آمده زیاد است. این کار با اینکه مختصر بوده ولی از منابع زیادی استفاده شده چون الان خیلی حرف و حدیث روی خود منابع است که تکمیل نیستند و اطلاعات آنها بعضا مخدوش است ولی ما در اینجا هم از منابع مختلف استفاده کردیم و هم خودمان تحقیق و بررسی کرده و هم از کارشناسان استفاده کردیم. کارشناس این کار سردار احمد سیاف‌زاده بودند که در طول 8 سال جنگ معاون عملیات قرارگاه کربلا و حتی از کارشناسان دیگری استفاده شد، از جمله سردار فتح‌الله جعفری، دکتر حسین علایی، سردار محمد درودیان، سردار سعید قاسمی و دیگران که نام آنها در شناسنامه کتاب آمده است تا اینکه یک کار مستند تهیه شد. پشتوانه این کار هم تجربیاتی بود که در این 10 سال کسب کردیم.