محمدرضا ممتازواحد :
امام خمینی(ره) بنیانگذار کبیر انقلاب در تعریف هنر و تبیین جایگاه هنرمند تعبیر زیبای هنرمندان منحرف و هنرمندان متعهد را بیان داشته‌اند که نقل آن در بدو این نوشتار آغازگر مناسبی براي ورود به بحث اصلي است. امام راحل، هنرمندان وابسته و هنرمندانی که در خدمت مقاصد شوم به خلق آثار هنری می‌پردازند را از دسته «هنرمندان منحرف» برمی‌شمارند. نقش هنرمندان منحرف در تهی کردن اعتقادات مردم و کمبود هنرمندان متعهد به ارزش‌های اسلامی وجهی دیگر از این تعبیر حضرت امام (ره) است. «نژادپرستی و اسلام‌ستیزی هنرمندانه» تعبیری دیگر از امام درباره آن دسته از هنرمندان غربزده و روشنفکرنماهای گمراهی است که براستی ضربه‌های سهمگینی را به ساحت مقدس هنر وارد آوردند [و همچنان می‌آورند!] و این مهم از نگاه تیزبین حضرت امام پنهان نمانده و به کرات توسط ایشان مطرح شده است. استقلال زبانی و فکری هنرمند و مبارزه او علیه استعمار و استبداد و همچنین نقش او در جهت غنا بخشیدن به اعتقادات و ارزش‌های معنوی و اسلامی از جمله مباحثی است که امام(ره) آن را درباره «هنرمندان متعهد» برمی‌شمارد. به طور قطع یک هنرمند متعهد دارای وظایف و تعهداتی است که به برخی از آنها مطابق دیدگاه حضرت امام (ره)می‌پردازیم:
- استفاده از هنر جهت خیر ملت
- ایجاد امید و اعتماد به نفس در ملت (یا به تعبیر امام «استقلال روحی» )
- خنثی‌سازی تبلیغات دشمنان
- بیدارگری و روشنگری ملت
- رهایی ملت از غفلت (به تعبیر حضرت امام «غفلت‌زدایی») و مهیا کردن یک نهضت عمومی اسلامی
- آموختن روش زندگی شرافتمندانه و آزادمنشانه و تربیت صحیح و تهذیب جامعه
همچنین رسالت و توجه هنرمندان در مقابل آرمان‌ها و مضامین انقلاب و جنگ تحمیلی و اهتمام در جهت انجام صحیح این وظیفه خطیر از جمله دستورها و تذکرهای امام به هنرمندان متعهد است.
پس از وقوع انقلاب دگرگونی‌های بسیاری در بسترهای اجتماعی و فرهنگی جامعه رخ داد و هنر نیز از این قافله غافل نماند؛ برخی هنرها همچون «سینما» به جایگاه رفیع‌تری نسبت به قبل دست یازیدند و برخی چون «موسیقی» تنزل چشمگیری یافتند. در این میان و در فضایی که موسیقی و ارباب فن آن بشدت مورد غضب و بی‌مهری قرار گرفته بودند، برخی هنرمندان (که بهتر است بگوییم هنرمندنماها) عرصه خالی و شرایط (مذهبی) حاکم بر جامعه را فرصتی مناسب برای فعالیت یافته و جهت مشروعیت بخشیدن به موسیقی (که بهتر است به مقبولیت بخشیدن به خود تعبیر شود!) آثاری را مناسب با شرایط سیاسی و اجتماعی آن عصر عرضه داشتند. حال تحلیل اینکه وضع موسیقی به کجا کشیده شد، آسیب‌شناسی خود را می‌طلبد ولی تا این حد باید پذیرفت که تغییر نگرش برخی متعصبان از سنت‌گرایی صرف به خلاقیت و نوآوری حدودی! (آن هم پس از 3 دهه) تا حدی سیر تکوینی و ماحصل آرا و آثار و کارنامه هنری‌شان را نمودار می‌کند! (که درجا زده‌اند و در کار خویش ناموفق بوده‌اند) البته در این نکته که هنرمند باید در بستر زمان و مطابق با زمانه خود حرکت کرده و هنرش را پیش برد شکی نیست ولی مبحث اصلی این نوشتار سوءاستفاده برخی هنرمندنما از شرایط سیاسی و اجتماعی حاکم بر آن عصر برای پیشبرد اهداف خویش است که به تثبیت جایگاه و نمایاندن خود در فضایی که تا قبل از آن، آنان را یارای هیچ خودنمایی و عرض‌اندامی نبود، انجامید. [نیز تاختن ِچهارنعل در میدانی که رقبای اصلی آن در خاموشی بسر می‌بردند.(1) ]
جالب، تغییر ایدئولوژی برخی از این هنرمندنماهاست که اغلب وابسته به احزاب توده‌ای و کمونیستی بودند و سپس بر سر سفره این نظام و انقلاب نشستند و شهرت و ثروتی به هم زدند و حالا نمک خورده و نمکدان می‌شکنند! سیر اندیشه آدمی در تلاطم است و هنرمند هم که در حد اعلای احساس و اندیشه است، از این قضیه مستثنا نیست ولی تغییر ناگهانی اندیشه در جهت منافع شخصی و حزب باد بودن است که فضای متعفنی را – آن هم در ساحت مقدس هنر و افرادی که داعیه هنرمندی و هنرپردازی دارند! – پدیدار می‌کند. غایت نهایی و رسالت اصلی هنر اگر آزادی و آزادگی نباشد لااقل یکی از اهداف اصلی آن است. هنرمندنماهایی که در زنجیر اسارت و بردگی و زیر یوغ استیلا، استعمار و بندگی رسانه‌های اجنبی و بیگانگان وطن‌فروش، همچون آفتاب‌پرست! دم به دم رنگ می‌بازند و نان را به نرخ روز می‌خورند، آیا جامه مقدس «هنرمندی» برازنده قامت آنان هست؟! تحلیل بسیاری از این افکار و اندیشه‌ها به لحاظ روانشناسی، خودنمایی و تزلزل شخصیتی است. در فضایی که هنوز پس از 3 دهه تکلیف شرعی هنر موسیقی مشخص نیست و این هنر شریف در کشتی بلاتکلیفی در دریای توفانی افکار و اندیشه‌های واهی در تلاطم است، ارباب فن این رشته را چه سرنوشتی در انتظار است؟! پس، حرکت‌های اینچنینی فرصت مناسبی را برای خودنمایی و مرهم نهادن به عقده‌ها و کمبودهای شخصیتی و ابراز وجود فراهم می‌آورد. هنرمندان مردمی و خوبی چون محمد گلریز که در مراسم تجلیلش عنوان داشت: «از خداوند متعال می‌خواهم که تا زنده‌ام توفیق و سعادت این را داشته باشم که برای انقلاب، اسلام، ایران و اهل بیت بخوانم.»(2) یا علیرضا افتخاری که به تازگي به عنوان چهره ماندگار انتخاب شده، چندی پیش در مصاحبه با روزنامه «وطن‌امروز» ابراز داشت: «با این انقلاب و مردم افتخاری شدم.»(3)، مصداق بارزی از هنرمندان متعهد هستند. (البته نگارنده قصد هیچگونه اظهارنظر و قضاوتی را بر آثار این 2 هنرمند نداشته و ندارد بلکه مقصود اصلی پاسداشت اعتقاد و ایدئولوژی آنان است که مانند برخی نمک به حرام نیستند!) این نوشتار شاید به مذاق برخی خوش نیاید ولی یک هنرمند (که نه، یک انسان!) باید گذشته خویش را همیشه و همه حال در نظر داشته، حرمت‌ها را حفظ کند و گذشته و دیرینه‌اش را از یاد نبرد و بداند که چه بوده و هر چه دارد از همین مردم است. بویژه هنرمندانی که در این 3 دهه مقبولیتی در اذهان و قلوب مردم یافتند، وامدار این انقلاب و خون شهیدانی هستند که گوهر جانشان را همچون صدفی در جهت حفاظت از مروارید این مرز و بوم نثار کردند.(4) از یاد نبرید چه بودید و چه شدید و اگر هم به جایگاهی رسیده‌اید، همه از سر دولت و برکت این مردم و انقلاب است و الا...«آیا تا قبل از وقوع انقلاب هم جایگاهی داشتید؟!» یا «یارای آن را داشتید که جایگاهی داشته باشید؟!»
***
پی‌نوشت‌ها:
1-
در آن عصر طلایی که نامداران و استادان واقعی موسیقی ایران‌زمین چون نگین درخشانی بر انگشتری موسیقی و آواز ایرانی می‌درخشیدند، این تازه‌استادان امروزی چه می‌کردند و کی و کجا چنین منزلتی داشتند؟ مگر نه این بود که با بهره‌گیری از شرایط سیاسی– اجتماعی حاکم بر مملکت، مزورانه براي مقبولیت بخشیدن به خود، به مرثیه‌سرایی و مرثیه‌خوانی! پرداختند و موسیقی کلاسیک ایرانی را به غمنامه‌ای ناموزون و تکرار مکرراتی ملال آور بدل کردند؟!
«در خانه اگر کس است، یک حرف بس است». اگر این هنرمندنماها در همان دوران باشکوه موسیقی پتانسیل و جوهره وجودی هنر و هنرپردازی را داشتند، در میان رقیبان خود قدعلم می‌کردند و عرض‌اندامی می‌کردند، نه اینکه با بازگشت به گذشته‌ای که متعلق به موزه ایران باستان (البته گرانقدر و باارزش) ولی عاری از هرگونه خلاقیت و نوآوری است به فعالیت بپردازند. این مزوران هنرمندنما، گذشته از بی‌حرمتی، حق‌کشی و بی‌عدالتی‌ای که در حق هنرمندان راستین و درستین این دیار روا داشتند مرتکب خیانتی شنیع به فرهنگ و هنر این تمدن کهن شدند و این میراث معنوی را که یادگار نیاکان پاک‌اندیش و پاک‌سرشت ماست بازیچه اندیشه‌های ناپاک خویش قرار دادند!
2-
استاد محمد گلریز در گفت‌وگو با خبرگزاری فارس می‌افزاید: «من افتخار می‌کنم که سرودهای انقلابی را خوانده‌ام. به نظر من انسان باید برای کاری که کرده شجاعت داشته باشد و این در حالی است که برخی خوانندگان وقتی کاری را می‌خوانند بعد منکر آن می‌شوند و می‌گویند ما مجبور به این کار شدیم! که به عقیده من اینها همه به تبلیغات نادرست برمی‌گردد». محمد گلریز (محمدعلی گلپایگانی) از خاندان شریف و معززی است که نگارنده لقب «خاندان آواز» را برازنده آن می‌داند. پدر گلریز (شادروان حاج محمدحسین گلپایگانی) هم از خوانندگان نامدار موسیقی مذهبی در دوران خویش بود و صدای خوش در این خاندان موروثی است.
3-
استاد علیرضا افتخاری در ادامه می‌گوید: «اگر قرار بود وطنم را ترک کنم، چرا در شرایط فعلی این کار را کنم؟! اکنون که به واسطه این انقلاب، لطف مردم و عنایت خداوند به چنین جایگاهی رسیده‌ام هرگز این توفیق الهی را با چیز دیگری عوض نمی‌کنم.» (گفت‌وگو با «وطن‌امروز»، 11/07/89) علیرضا افتخاری پرورش یافته مکتب غنی اصفهان است و سال‌ها در محضر شادروان استاد جلال تاج‌اصفهانی تلمذ کرده و از محاضر دیگر استادان آن مکتب کهن نیز بهره فراوان برده است. سبک آواز افتخاری یادگار شاگردی در محضر آن استاد فقید و بهره‌مندی از آن مکتب غنی و نتیجه خلاقیت شخصی وی است نه تاثیرپذیری از استادی دیگر!
4-
یکی دیگر از مصادیق و مظاهر خودنمایی هنرمندان منحرف، اعلام عدم پخش آثار آنان توسط صدا و سیماست. البته در اینکه صدا و سیما و متولیان محترم آن تا چه حد به موسیقی بها داده یا می‌دهند خود جای بحث بسیار دارد ولی نفس عمل آن هنرمندان را جای سوال است که از قبل همین رسانه و استقبال مردم «کسی» شدید و الا عرصه هنر این سرزمین آنقدر گسترده است و آنقدر آثار فاخر توسط هنرمندان متعهد در طول قرن اخیر تولید و ضبط شده [و می‌شود] که عدم پخش آثار شما خلائی در فضای هنر موسیقی کشور ایجاد نخواهد کرد، کما اینکه خلائی هم ایجاد نشد!