آیت‌الله سیدهاشم بطحائی گلپایگانی: به دنبال بحث نقش خانواده در جامعه مدنی و مسؤولیت آن در تربیت و پرورش فرزندان و حراست از جسم و جان و فطرت پاک و سرشت خدادادی آنها، اینک سخن از کیفیت کاری والدین در این امر مهم و خطیر به میان می‌آید. بدیهی است ابتدا باید خود والدین از عقیده قرص و محکم انسانی و اسلامی برخوردار بوده و در عمل نیز اهل سیره سالم و خداپسندانه و مقبول پیامبر اکرم(ص) و ائمه علیهم‌السلام باشند تا بتوانند در مقام آموزش و پرورش فرزندان خود اعم از دختر و پسر تأثیرگذار باشند، چراکه «ذات نایافته از هستی‌بخش/ کی تواند که شود هستی‌بخش؟».
مع‌ذلک هیچ پدر و مادری از توجه به دین و اخلاق و سرنوشت فرزندان خود اعم از دختر و پسر معاف نیست و همان طور که والدین به گردن اولاد حق دارند و کوتاهی در ادای آن ممکن است موجب عاق والدین گردد، فرزندان نیز از نظر تربیت دینی و وارستگی بشری به گردن والدین حق دارند که کوتاهی و بی‌توجهی به آن موجب عاق آنها می‌گردد، چنانکه قال رسول‌الله(ص) یلزم الوالدین من العقوق لولدهما مایلزم الولد لهما من عقوق هما (وافی/ح12/ص1385)، پیامبر اکرم(ص) فرمود: همانگونه که فرزندان، عاق والدین می‌شوند، والدین نیز عاق فرزندان می‌شوند. لذا مسؤولیت مدنی والدین در مقابل فرزندان مسؤولیت سنگینی است که غفلت از آن در خسران دنیا و آخرت همگان نقش‌آفرین و در عین حال از ظرافت خاصی برخوردار است که باید مانند باغبانی در پرورش نهال‌های خود به‌گونه‌ای عمل کنند که نه آنها بشکنند و نه از لحاظ ظاهر، نامناسب بار آیند بلکه خوش‌قامت و راست‌اندام، و فرزندان را طوری تربیت کنند که نه ترسو، گوشه‌گیر و زبون و نه جسور، بی‌ادب، بی‌حیا و لائیک بلکه شجاع و متین و خداپرست، باعفت و باحیا پرورش یابند و انجام این مسؤولیت باید همراه با یک درایت بالایی باشد و والدین نیز خود را در انجام آن مصمم نمایند و بیش از آنچه برای پرورش سرمایه مادی اعم از زیستی و... وقت می‌گذارند و مراقبت می‌کنند، وقت بگذارند. این وظیفه به اندازه‌ای مهم است که امام زین‌العابدین علی بن الحسین(ع) در انجام آن از خدای متعال امداد مسألت می‌کند و بجاست که برای خوانندگان عزیز عین عبارت امام سجاد(ع) را از صحیفه سجادیه نقل کنم زیرا بهترین معلم و مربی برای بشریت ائمه اطهار علیهم‌السلام هستند که از منبع وحی سلوک می‌کنند.
امام در این درخواست، فرزندان صالح را خیری برای خود و آنها معرفی می‌کند و عرضه می‌دارد:
- اللَّهُمَّ وَ مُنَّ عَلَیَّ بِبَقَاءِ وُلْدِی وَ بِإِصْلَاحِهِمْ لِی و بِإِمْتَاعِی بِهِمْ– خداوندا بر من منت بنه به ماندگاری فرزندانم و شایستگی آنها برای من و بهره بردن از ایشان.
مشخص است که اولاد صالح، باعفت و دیندار بهترین سرمایه بهره‌وری والدین هستند.
- الهی امدد لی فی اعمارهم و زد لی فی اجالهم و رب لی صغیرهم و قو لی ضعیفهم - خداوندا عمرشان را برای من دراز گردان، مدت زندگی‌شان را برای من بسیار گردان و خردشان را برای من پرورش ده و ناتوانشان را برای من نیرومند گردان.
- واصلح لی ابدانهم و ادیانهم و اخلاقهم - و تن‌ها و آیین‌شان و اخلاق‌شان را برای من سالم بدار.
- و عافهم فی انفسهم فی جوارهم و فی کل ما عنیت به من امرهم- و در جان‌ها و اندامشان و در هر چه از کار ایشان به آن می‌کوشم تندرستی بده.
- و ادرر لی و علی یدی ارزاقهم - و روزی‌هایشان را برای من و به دست من فراوان گردان.
- واجعلهم أبراراً أتقیاء بصراء سامعین مطیعین لک- آنها را نیکوکار و پرهیزکار از گناه، دارای بصیرت و آگاه به وظایف بندگی قرار بده و شنوا و فرمان‌بردار دستورات تو باشند.
- وَ لِأَوْلِیَائِکَ مُحِبِّینَ مُنَاصِحِینَ وَ لِجَمِیعِ أَعْدَائِکَ مُعَانِدِینَ وَ مُبْغِضِینَ آمِینَ- و برای دوستداران تو دوست و خیرخواه و برای تمام دشمنان تو دشمن و کینه‌ورز باشند، خداوندا دعایم را روا ساز.
به لحاظ اینکه اولاد شایسته و فرزندان متدین در حکم اعضای بدن منفصل خانواده محسوب می‌شوند و همانگونه که اعضای سالم بدن باعث زندگی خوش هستند اولاد سالم و تربیت شده نیز باعث تقویت و توان خانواده می‌شود لذا امام سجاد(ع) در نیایش الهی عرض می‌کنند.
- اللهم اشدد بهم عضدی و اقم بهم اودی- خداوندا بازوی مرا به وسیله ایشان استوار گردان و نارسایی مرا به وسیله آنان پایدار بدار.
- وکثر بهم عددی- آمار مرا به وسیله آنها بالا بر.
- و زیّن بهم محضری- و مجلس مرا به وسیله آنها بیارا.
- و احی بهم ذکری- نام مرا به وسیله آنها زنده بدار.
- و اکفنی بهم فی غیبتی- و در نبودنم مرا به وسیله آنها بی‌نیاز گردان و جانشین باکفایتی باشند.
- واعنّی بهم علی حاجتی- و به وسیله آنها مرا در برآوردن حاجتم یاری فرما.
- واجعلهم لی محبین- آنها را دوستدار من گردان.
بدیهی است داشتن چنین فرزندانی- که مایه تقویت زندگی مادی والدین و آبروی آنها در پس حیات است، خلف صالح است که در حقیقت روشنایی‌بخش حیات و ممات آنها می‌شود- بدون تربیت و مراقبت و استمداد الهی ناممکن است بنابراین امام سجاد(ع) در ادامه آن نیایش‌ها درباره اولاد عرض می‌کنند:
- الهی واعنّی علی تربیتهم و تأدیبهم و برّهم - خداوندا مرا در تربیت و با ادب بار آوردن آنها و نیکی به آنان یاری فرما.
آنگاه به عوامل آسیب‌رسان و عافیت‌آفرین توجه فرموده و از خداوند متعال مدد می‌طلبد که آنان را از شر شیاطین و عوامل آن در امانشان بدارد.
در راس این عوامل، شیطان را معرفی می‌کند و عرض می‌کند:
- اللهم و اعذنی و ذریتی من الشیطان الرجیم- خداوندا مرا و فرزندانم را از شیطان رانده شده پناه ده.
(صحیفه سجادیه/ دعای 25/ راجع به اولاد)
آن روزی که امام سجاد(ع) با توجه به بیت عصمت و جامعه ساده و بی‌آلایش، آنگونه با تضرع و زاری از خداوند متعال می‌خواهد که فرزندان صالح به او بدهد و او را در تربیت و تعالی‌سازی، مدد فرماید و از شر شیطان و انحرافات او در امان دارد، نشان می‌دهد که امروز تکلیف خانواده‌ها در برابر وسائل شیطانی منحرف‌کننده مانند ماهواره‌ها و شبکه‌های دشمنان اسلام و ایران که ویرانگر افکار و اندیشه نسل جوان است چه مسؤولیت سنگینی را برای والدین پدید می‌آورد.
روشن است که مراقبت‌های آنگونه امام سجاد(ع) درباره اولاد چه ثمرات ارزنده‌ای برای خانواده و جامعه مدنی خواهد داشت و برعکس نادیده گرفتن مسؤولیت خطیر موجب خوارآفرینی برای خانواده و کمکی به جامعه فاشیست و آنارشیست خواهد شد بنابراین توصیه دین به دینداری فرزندان در حقیقت، سفارشی برای خوب زیستن و ارزشمند شدن جامعه است. خانواده دیندار و جامعه مدنی متدین، هزینه و برج دفع و رفع اعتیاد را نخواهد داشت. از زدوخوردهای وحشیانه درامان خواهد بود و برخوردار از امنیت اجتماعی، اقتصادی، ناموسی و سیاسی خواهد بود. به جای صرف وقت در راه دفع و رفع آلودگی‌های اخلاقی و ناهنجاری‌های اجتماعی به پیشبرد اهداف والای دنیوی و اخروی می‌پردازد و در مسابقه انسان شدن گوی سبقت را از دیگران می‌رباید و مدالی بی‌نظیر در مقابل مدال‌های مسابقات معمول و جاری بین‌المللی به دست می‌آورد زیرا کسب این مدال، جامعه را در خط مقدم کاروان بشری قرار می‌دهد و لذا آقا و رهبر دیگران می‌گرداند، همانگونه که پیامبران علیهم‌السلام و ائمه معصومین علیهم‌السلام با تربیت شدن به دستورات الهی و دوری گزیدن از ناهنجاری‌های اخلاقی و رفتاری و گفتاری در خیل سیر بشری، پیشتاز و دیگران از هر نظر پستاز هستند.
خلاصه! عاملان اصلی خانواده‌ها در توجه به موقعیت و مسؤولیت خود می‌توانند نقش مهمی را در مرحله مقدماتی جامعه مدنی ایفا کنند. در بخش‌های بعد به گوشه دیگری از این مسؤولیت اشاره خواهد شد.
www.bathaie.ir