هر پژوهشگری در حال و آینده تاریخ که سودای تورق در کارنامه دولت‌های نهم و دهم را داشته باشد، بی‌گمان ناگزیر است برگ اول دفتر تحقیقش را به «راهبرد سفرهای استانی» اختصاص دهد، زیرا سفرهای استانی قلب برنامه‌های دولت دکتر احمدی‌نژاد است.اکنون میان اغلب نخبگان کشور بر سر این نکته اتفاق نظر وجود دارد که سفرهای استانی ویژگی منحصر به فرد دولت است. سفرهای استانی بستری شد که در آن دکتر احمدی‌نژاد بخش غالبی از اندیشه‌ها و آرمان‌هایش را عملیاتی کند. نقطه غایت سیاست سفرهای استانی همانا بازگشت دولتمردان به متن جامعه و مردم است یعنی همان هدف دیرین انقلاب اسلامی که سال‌ها غبار فراموشی بر آن نشسته بود.
در قاموس سیاسی دولت اصولگرا، سفرهای استانی کلید تحول در ساختار سیستم ناکارآمد دولتی بوده است. موضوع «اصلاح ساختار دولتمداری» با آنکه اصلی بوده که اغلب محققان در مطالعات تاریخی خویش به آن دست یافته بودند اما مشقات و موانع اجرای این طرح آنقدر بود که رؤسای دولت‌های پیشین یا عطای این اندیشه را به لقایش بخشیدند یا آنکه فقط به تدوین چند طرح و تئوری در فرصت دوران ریاست خویش در این‌باره بسنده کردند اما هیچ‌یک آن را عملیاتی نکردند.از همین‌روست که اولین و مهم‌ترین حامی اندیشه سفرهای استانی، رهبر حکیم انقلاب بوده‌اند و در توصیف ارزش تاریخی این حرکت دولت شیواترین تحلیل‌ها از زبان معظم‌له بیان شده است تا جایی که ایشان در جریان سفر استانی خویش به یزد در زمستان 86، از این راهبرد دولت احمدی‌نژاد به عنوان تحقق یکی از آرزوهای دیرین خویش تعبیر کرده یا آنکه بارها به صورت صریح و شفاف سفرهای استانی را مصداقی از تلاش، پرکاری و شجاعت دولت بیان فرمودند.راهبرد سفرهای استانی، نقشه راه دکتر احمدی‌نژاد برای اصلاح سیستم معیوب اقتصادی و اجرایی است. همه اصول و مقدماتی که در تئوری تحول دولت آمده، در این طرح گنجانده شده است؛ اصولی مانند تمرکززدایی از نظام اداری و اقتصادی کشور و برداشتن حصارهای ارتباط مردم با دولتمردان، تغییر الگوهای حکومت‌داری، توزیع عادلانه ثروت و منابع عمومی کشور و... اکنون کاروان سفرهای استانی دولت در حالی وارد هشتادمین منزلگاه خود می‌شود که گزارش ناظران حاضر در این سفرها از آنچه در این 5 سال گذشته، نتایج شگفتی را به دست داده است. مصوبات سفرهای استانی رئیس‌جمهوری در این 80 سفر، بیش از 80 درصد اجرایی شده است و اعضای دولت در این سفرها توانسته‌اند با حضور در دورترین شهرستان‌ها و روستاها، مشکلات مردم را از نزدیک بررسی و رسیدگی کنند.
مراحل تکوین یک الگوی مدیریتی
تئوری سفرهای استانی از ابتدا به عنوان یک رسم و الگوی تازه در قلمرو حکومت‌داری مطرح شد؛ الگویی که هیچ سابقه‌ای در تاریخ یکصدساله دولتمداری در ایران یا نقاط دیگر سیاست بین‌الملل نداشته است. اکنون این استراتژی پس از طی یک چرخه 5 ساله و در مرحله‌ای که نمودار تعداد سفرهای استانی دولت در این‌باره عدد خیره‌کننده 80 را نشان می‌دهد، به یک شیوه جامع و فراگیر مدیریتی تبدیل شده است.
کسانی که روز اول این تصمیم و راهبرد را امری غیرعلمی یا خلاف اسلوب‌های نظام مدیریتی می‌خواندند، اکنون شاهد آن هستند که سفرهای استانی، همه اجزای یک استراتژی حکومتی را پیدا کرده است. برای درک این واقعیت کافی است به ستاد و سازمانی که دولت برای پیشبرد این استراتژی در تهران، شهرها و استان‌ها تشکیل داده نگاه شود.استراتژی سفرهای استانی اکنون شامل چندین گروه مطالعاتی است که به بررسی و آسیب‌شناسی مشکلات شهرها و اقصی نقاط کشور بویژه نواحی محروم می‌پردازد. این ایده بدیع، اینک دارای یک هسته وسیع دریافت مطالبات و نیازها و نظرات مردمی است که علاوه بر کار دشوار جمع‌آوری و جمع‌بندی نامه‌های هموطنان، به صورت پل ارتباطی میان دستگاه‌های مختلف اجرایی با بدنه جامعه عمل می‌کند و هر تقاضا و مشکل افراد جامعه را تا دریافت پاسخ و رسیدگی در دستگاه ذی‌ربط پیگیری می‌کند.در پایتخت و مراکز استان‌ها چند کارگروه در سطوح مختلف از معاونان رئیس‌جمهور تا وزرا و از استانداران تا مدیران محلی و فرمانداران، هدایت امور اجرایی و اجرای مصوبات هر سفر استانی را دنبال می‌کنند. ستادی ویژه برای پروژه‌های عمرانی اختصاص یافته که مسؤولیت آن تکمیل پروژه‌های اقتصادی است که اغلب آنها به صورت نیمه‌‌تمام از دولت‌های قبل در شهرهای گوناگون رها شده است، دارای هسته‌ای است که با حضور مستمر مشاوران رئیس‌جمهور و سرکشی آنها به طرحها و پروژه‌ها آهنگ پیشرفت مصوبات را به صورت بی‌واسطه و جزء به جزء در معرض نگاه رسانه‌ها قرار می‌دهد. در بخش دیگر، راهبرد سفرهای استانی برخوردار از اکیپ‌های حسابرسی و مالی است که منابع مالی لازم و هزینه و بودجه تصمیم‌های دولت بویژه قبل و پس از عزیمت کابینه به شهرها و مناطق را برآورد کرده و تخصیص می‌دهد.افزون بر همه اینها، شخص رئیس‌جمهور در جلسات جداگانه با حضور وزرا، استانداران و مدیران استان‌ها، روند اجرای مصوبات هر سفر استانی را پیگیری می‌کند.پروژه سفرهای استانی دشوارترین بخش از تکالیف دولت در وادی خدمتگزاری است. انرژی، وقت و تلاشی که دولتمردان صرف این بخش از وظایف‌شان می‌کنند، غیرقابل شمار است. البته دکتر احمدی‌نژاد از ابتدا اعلام کرده بود، سفرهای استانی پروسه‌ای است که پیشبرد و پیگیری آن نهایت عزم و ایمان یک دولتمرد را در رسیدگی جهادی به مشکلات مردم طلب می‌کند. همین خصوصیت راهبرد سفرهای استانی است که تصویری متفاوت از سختکوشی دولت احمدی‌نژاد در نگاه مسؤولان نظام بویژه حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای ترسیم کرده است. «نماد مسؤولیت‌پذیری» شایسته‌ترین توصیفی بوده که یکی از اهل فن برای بیان عزم احمدی‌نژاد و یارانش در تداوم راهبرد سفرهای استانی به زبان جاری کرد. سفرهای استانی از این واقعیت پرده برداشت که ریشه عمده مشکلات انباشته شده و مطالبات بر زمین مانده مردم در دولت‌های پیشین به اینجا برمی‌گشت که چنین همت مضاعفی برای کار مضاعف و پیگیری تصمیم‌ها و سیاست‌ها وجود نداشته است و در نبود روحیه مسؤولیت‌پذیری، اغلب طرحها و پروژه‌ها روی کاغذ مانده بود.
رئیس‌جمهور؛ هم طراح، هم مجری
در این تردیدی نیست که اگر استراتژی سفرهای استانی در سال ششم دولت احمدی‌نژاد همچنان به عنوان سرلوحه وظایف دولتمردان دنبال می‌شود دلیلی جز این ندارد که خود رئیس‌جمهور اراده و همت خویش را وقف آن کرده است. از نکات شگفت‌آور تجربه سفرهای استانی، این است که رئیس‌جمهور در همه مراحل آن حضور دارد؛ از نقطه‌ای که ماشین دولت برای حضور در قلب مشکلات جامعه در شهرها و استان‌ها حاضر می‌شود تا نقطه‌ای که فصل ارزیابی و جمع‌بندی فرامی‌رسد. حضور رئیس‌جمهور، راه موفقیت همه این طرحها را تضمین می‌کند نه از این حیث که امضای او پای همه تصمیم‌ها و طرحها ثبت می‌شود بلکه به این دلیل که او بار اصلی انجام وظایف گوناگون سفرهای استانی را بر دوش می‌کشد. علاوه بر آن، در این سفرها او نقطه ثقل تماس‌ها و تعامل دولتمردان با مردم است و در هر سفری ساعت‌های پرشماری را به گفت و شنود با مردم می‌پردازد. وی پس از بازگشت از سفر، زمان بی‌اندازه‌ای را صرف مطالعه و بررسی نامه‌ها و خواسته‌های مکتوب مردم می‌کند. در ستاد عملیاتی سفرهای استانی، او از نزدیک بر حاصل کار همه گروه‌ها و اکیپ‌های درگیر نظارت می‌کند. دکتر احمدی‌نژاد بر اساس این برنامه در هریک از جلسات، شخصا گزارش میزان عملیاتی شدن مصوبات سفر استانی هیأت دولت را از استاندار و مدیران محلی استان‌های هدف، جویا می‌شود و به ارزیابی مستقیم نقاط قوت و ضعف عملکرد مدیران اجرایی استان‌ها می‌پردازد. همه دست‌اندرکاران فکری، مدیریتی، فنی، اقتصادی و رسانه‌ای این طرح، حاصل یافته‌های هر سفر را برای گشودن گره مشکلات مردم مناطق مختلف با رئیس‌جمهور در میان می‌گذارند و اینگونه است که سفرهای استانی در مسیر سنگلاخی نظام بروکرات کشور و در میان موج مخالفت‌های برخی افراد، جریان‌ها و رسانه‌های خاص، راه خویش را به سوی موفقیت می‌پیماید. پایه سیاست دکتر احمدی‌نژاد در سفرهای استانی چنان که پیداست، بر اصل «پیگیری حضوری و مستقیم» استوار است؛ بر این مبنا خانواده دولت فقط در 2 دور نخست و دوم سفرهای استانی، موانع پیشرفت مصوبات را رفع کرده و 5 میلیون نامه و خواسته مردم غالبا فرودست جامعه را به نتیجه رساند. معاونان و وزرای او نیز به تأسی از رئیس‌جمهور، همین منش را تعقیب می‌کنند. معاونان رئیس‌جمهور و وزیران به تناسب موضوعات مورد بحث، رئیس‌جمهور را در جلسات پیگیری ویژه مصوبات سفر استانی همراهی می‌کنند. این روش و الگو درست خلاف مشی مرسوم دولت‌های پیشین است که امور کابینه را در زمینه مطالبات مردم با روش نظارت از راه دور پیگیری می‌کردند و کمتر می‌توان در دوران 16 ساله دولت‌های منسوب به کارگزاران و تجدیدنظرطلبان، ردپایی از حضور یا پیگیری مستقیم سران دولت‌ها از روند اجرای تصمیم‌ها و طرح‌های استانی و شهری سراغ گرفت؛ در حالی که گرچه رئیس دولت کارگزاران، مردم را به هیچ می‌گرفت و البته تاوان این بی‌اعتنایی به ملت را پس داد ولی رئیس دولت تجدیدنظرطلبان، روزی نبود که شعار «مردم- مردم»اش، گوش فلک را کر نکند.
تمرکززدایی و انحصارستیزی؛ از ادعا تا عمل
در علم مدیریت نقطه شروع طرح سفرهای استانی بحثی به‌نام «تمرکززدایی» است. این اصل یکی از رهیافت‌هایی است که همه محققان مدیریت به آن رسیده‌اند. بر این اساس حتی بسیاری از مخالفان حزبی سفرهای استانی، پس از مدتی اقرار کردند سفرهای استانی از زاویه «برنامه‌ریزی کارشناسانه» هیچ منافات علمی ندارد. پدیده تمرکز و انحصار در بدترین شکل آن در سیستم‌های اداری و مدیریتی و اقتصادی کشور ریشه دوانده است. دیوار تمرکز آنچنان بلند و ضخیم شده که هر ایده‌ای را برای اصلاح و تعدیل در نطفه خاموش می‌سازد.
اما واقعیت این است که در این مدت کسی را یارای روبه‌رو شدن با این غول نبوده است. میوه تلخ تمرکزی که از آن سخن می‌رانیم، همین سیستم دولتی مشارکت‌گریز و مشارکت‌ستیز بوده است. دولت احمدی‌نژاد از همان ابتدا دریافت که تبعیض آزاردهنده در نظام اداری و اجرایی کشور، مولود «تمرکز» بوده است و پدیده کارتل‌ها و تراست‌های اقتصادی و نیز ماجرای انباشت ثروت و در یک کلام رانت‌خواری برخی، از بطن همین آبشخور تمرکز سرچشمه گرفته است.
تنها محمل اجرای عدالت
شاید روزی که احمدی‌نژاد، «عدالت‌گستری» را یکی از پایه‌های حرکت دولت قرار داد به این اندیشه بود که تنها سازوکار تحقق چنین سیاست دشواری، همانا راهبرد سفرهای استانی است. در 5 سال اخیر ثابت شد، دولتمردان برای دیدن سیمای واقعی بی‌عدالتی و چشیدن طعم تلخ فقر باید رنج سفر به عمق محرومیت‌های کشور را بر خود هموار سازند. اینکه چرا تئوری عدالت اجتماعی در دولت‌های مدعی اصلاح و سازندگی جامه عمل نپوشید یک دلیل عمده‌اش این بود که اغلب دولتمردان از برج عاج قدرت فقط حکایت دوردست بی‌عدالتی را شنیده بودند و هیچ تصویر ملموسی از تبعیض‌ها و نابرابری‌ها نداشتند و اینکه چرا انبوه اقدامات و طرح‌های رنگین توسعه، گوهر عدالت را ذبح کرد، پاسخی جز این ندارد که: شاهرگ اندیشه سفرهای استانی عدالت است و برای همه کسانی که در سودای عدالت هستند، رفتن به میان طبقات محروم، یک فریضه اجتناب‌ناپذیر است.سفرهای استانی تحقق یکی از وصایای فراموش شده بنیانگذار جمهوری اسلامی حضرت امام خمینی قدس سره‌الشریف یعنی رسیدگی به طبقه مستضعف و مناطق محروم است؛ طبقه‌ای که انقلاب شکوهمند 57 به نام آنها ثبت شده است و به گواهی اسناد دفاع مقدس، بار اصلی بحران‌ها را بر دوش کشیده‌اند اما به لطایف‌الحیلی در چرخه تصمیم‌گیری‌ها به حاشیه رانده شدند. سفرهای استانی، نشانه نگاه به طبقه محروم و گام نهادن در مناطق محروم برای بازگشت به شعارهای اصیل و ارزش‌های انقلاب اسلامی است.
موج استقبال شهروندان از کاروان‌های دولت در این سفرها فقط بر یک امر دلالت دارد: چرخش امور در دست طیف مخالفان تئوری عدالت، فرودستان جامعه را نسبت به بسیاری از امور ناامید کرده بود. رای بسیار بالای احمدی‌نژاد در دوره دهم انتخابات ریاست‌جمهوری در شهرستان‌ها و روستاها یکی از نشانه‌های بارز تایید این سفرها از سوی صاحبان اصلی انقلاب بود.بنابراین واضح بود که جدی‌ترین مخالفان دولت (باند اشرافی‌گری حاصل جمع ثروت و قدرت) نیز در همین عرصه عرض‌اندام خواهند کرد. با آنکه 80 بهار از عمر استراتژی سفرهای استانی می‌گذرد و اثرات آن مدت‌هاست در مناطق دوردست ملموس شده است، نغمه‌های مخالفت با این استراتژی در تریبون‌های جناح‌های قدرت و ثروت به گوش می‌رسد؛ زیرا هر یک سفر، ارمغانی از روشنگری را به همراه و پاسخی به این پرسش دارد: رگه‌های حیات اقتصادی و اداری کشور در 16 سال پیش از 84، چگونه به انحصار گروه‌ها و دستجات سیاسی خاص درآمده بود؟