انتقال پادشاه عربستان به واشنگتن برای معالجه و عزیمت ولیعهد عربستان، سلطان بن عبدالعزیز به ریاض و جابه‌جایی‌هایی که در روزهای اخیر توسط ملک عبدالله در کادر امنیتی دولت عربستان سعودی اتفاق افتاد، انتظاراتی را در سطح منطقه پدید آورده و بسیاری از تحلیلگران سیاسی این مسائل را نشانه‌ای بر آغاز تحولات وسیع در سیستم سیاسی و روند آینده عربستان سعودی به حساب آوردند. عربستان کشوری است که کمتر شاهد تغییرات عمده بوده و در طول نزدیک به 150 سالی که از حاکمیت آل‌سعود بر عربستان می‌گذرد، این کشور روند با ثباتی را طی کرده و چرخش قدرت فقط در شکل انتقال پست‌ها از یک تیره به تیره دیگر در درون آل‌سعود واقع شده است. برای مثال در مقاطعی پادشاه از طایفه سدیری انتخاب شده و در مقاطعی از طایفه نجدی بوده است. پیش از این گاهی در شکل تشکیل شورای مشورتی از درون خاندان آل‌سعود، تغییرات مختصری به وقوع پیوسته است. در عرصه سیاست خارجی در طول این 150 سال ریاض از سیاست‌های انگلیس در زمان اقتدار بریتانیا و از آمریکا در دوره‌های بعد تبعیت کرده و یک سیاست خطی نسبتا بدون تغییر را طی کرده است. درباره مواضع منطقه‌ای عربستان سعودی، تنها در شرایطی که سعودی‌ها ناچار بودند سیاست خود را تغییر دهند، تغییراتی در این سیاست مشاهده شده است. عربستان سعودی در حوزه عربی با 2 رقیب عمده مواجه بوده که یکی مصر و دیگری عراق است که البته تحولات 2 دهه گذشته از اقتدار مصر تا حدود بسیار زیادی کاسته و عراق هم طی 2 دهه گذشته درگیر مشکلات و مسائل داخلی خود بوده است. بنابراین مانع‌های عربستان در حوزه عربی مرتفع شده اما در عین حال عربستان در منطقه خاورمیانه با 2 رقیب تازه‌نفس و اسلامگرا مواجه است که عبارتند از جمهوری اسلامی ایران و ترکیه. نفوذ ایران در منطقه خاورمیانه و از جمله در حوزه عربی جایگزین نفوذ مصر شده و حتی دارای ابعادی عمیق‌تر از نفوذ مصر است و دولت رجب طیب اردوغان هم در حوزه کشورهای اسلامی، بویژه کشورهایی با اکثریت سنی، دارای جلوه‌های برجسته‌ای شده است، بنابراین به موازاتی که عربستان از رقبای عربی رهایی پیدا کرده درگیر رقبای غیرعرب اسلامگرا در منطقه خاورمیانه شده است. این مسائل تا حدودی در سیاست‌های منطقه‌ای عربستان سعودی تاثیر گذاشته و چرخش‌های محدودی را در سیاست‌های عربستان سبب شده. آنچه تحت عنوان درگیری در درون خاندان آل‌سعود از آن یاد می‌شود، عمدتا به اختلافات 2 تیره سدیری و نجدی بازمی‌گردد. پادشاه عربستان تلاش کرده تا به بهانه اینکه سلطان بن عبدالعزیز بیمار و فرتوت است فردی را از تیره خودش جایگزین سلطان کند که با این شرایط اذهان به سمت شاهزاده نایف، وزیر کشور کشش دارد. در عین حال درباره جانشینی نایف اتفاق نظر در درون خاندان آل‌سعود وجود ندارد و بویژه هم‌تیره‌ای‌های سلطان دنبال جایگزین کردن چهره دیگری به جای ملک عبدالله هستند.
در این میان بندر بن سلطان که به دلیل انجام کودتا علیه ملک عبدالله در 3 سال گذشته ناچار شد خاک عربستان را ترک کند، اینک به عربستان بازگشته و برخی از شخصیت‌های آل‌سعود با این توجیه که آینده خاندان در خطر است و برای جانشینی ملک عبدالله به یک چهره امنیتی نیاز دارند، روی مساله لزوم جانشینی بندر بن سلطان به جای ملک عبدالله تاکید می‌کنند. این در حالی است که بندر به چهره‌ای کودتاچی در درون خاندان آل‌سعود و در میان سران کشورهای عربی معروف است و کشورهای عربی از روی کار آمدن بندر استقبال نمی‌کنند. بر همین اساس هم به نظر می‌آید بندر از حمایت‌های آمریکاییان و وهابی‌ها برخوردار باشد اما به دلیل مخالفت گسترده درون خانوادگی و عدم تمایل شخص ملک عبدالله بعید به نظر می‌آید که بندر شانسی برای پادشاهی عربستان داشته باشد. بنابراین به احتمال زیاد به رغم آنکه شاهزاده نایف چهره‌ای منعطف معرفی می‌شود و متهم به این امر است که قدرت تصمیم‌گیری ندارد، به دلیل حمایت گسترده در درون خاندان آل‌سعود و همراهی کشورهای عربی از شانس بیشتری برای تصدی پادشاهی عربستان برخوردار است. نکته دیگری که درباره مسائل عربستان قابل طرح است اینکه شکاف نسبتا گسترده‌ای در طیف مذهبی عربستان به وجود آمده است. ملک عبدالله طی سال‌های گذشته تا حدود بسیار زیادی وهابی‌ها را از دخالت در امور اجرایی عربستان سعودی منع کرده و دامنه فعالیت‌های وهابیت را در خارج از مرزها تا حدودی کنترل کرده است. این مساله موجب نارضایتی شخصیت‌های وهابی شده و لذا به نظر می‌آید در شرایطی که در درون خاندان آل‌سعود بر سر جانشینی ملک عبدالله اختلاف وجود دارد، وهابی‌ها از این فرصت استفاده کرده و فشارهای زیادی را بر دستگاه سیاسی عربستان وارد خواهند کرد. نگاهی به روند تبلیغات ضدشیعی و تبلیغات مبتنی بر ایران‌هراسی نشان می‌دهد که طی هفته‌های اخیر این فعالیت‌ها تشدید شده و عامل اصلی و عمده آن نیز پیدایی خلأ قدرت در عربستان و استفاده وهابی‌ها از این شرایط است. در مجموع برخلاف انتظاری که در خارج از مرزهای عربستان درباره وقوع تحولات بزرگ طی دوره زمانی یک تا 2 ساله وجود دارد، به نظر می‌رسد که این تحولات دیرپاتر بوده و احتمال پیدایی شرایط فوق‌العاده یا بحران‌های سنگین در درون سیستم سیاسی عربستان بعید باشد. البته در شرایط کنونی وضع تبعیض‌آمیز در درون عربستان و فساد اداری و ضعف مدیریت خاندان آل‌سعود که بر 13 استان این کشور سیطره خانوادگی و مطلقه پیدا کرده‌اند، نارضایتی‌های فراوانی را در درون جامعه به وجود آورده است بویژه حدود 7 میلیون شیعه عربستانی که در 3 استان عسير، نجران، جیزان و استان‌های شرقی عربستان سعودی و منطقه گسترده حسا و قطیف زندگی می‌کنند، در حد انفجاری از نارضایتی قرار دارند و عملکرد خاندان آل‌سعود طی 2 دهه گذشته درباره مناطق شیعی بر دامنه نارضایتی‌های شیعیان در این منطقه افزوده است اما پرواضح است که شیعیان در مبارزات کور مشارکت نمی‌کنند و تنها در مبارزه‌ای با چشم‌اندازی روشن وارد صحنه می‌شوند و بر همین اساس هم باید گفت که به‌رغم حجم بالای مخالفت‌ها در جامعه عربستان و انتقادات وسیعی که نسبت به عملکرد وهابیت خاندان حاکم بر این کشور وجود دارد، باید تحولات را با چشم‌انداز دورتری به نظاره نشست.
* کارشناس ارشد مسائل خاورمیانه