دی شیخ با چراغ همی گشت گرد شهر
کز دیو و دد ملولم و انسانم آرزوست
گفت یافت می‌نشود جسته‌ایم ما
گفت آنک یافت می‌نشود، آنم آرزوست
راستی! چرا شیخ در روز روشن چراغ به دست، گرد شهر می‌گشت تا انسان را بجوید؟ چون از انسان‌نماهایی که در حقیقت دیو و ددند، ملول گشته است، می‌گردد اما نمى‌یابد. پس چه باید کرد؟ آیا باید ناامید شد؟ نه، هرگز! زیرا خداوند انسان را تاج «کرمنا» بر سر نهاده و بر بسیاری از آفریده‌های خود برتری داده است [اسراء: 70] و بدو قوه فکر و عقل عنایت کرده و با این قوه می‌تواند از همه موجودات عالم برتری یابد و به جانشینی خدا بر زمین نائل شود. اما با کمال تاسف بسیاری از ما از اصل خود دور می‌شویم، و در حد چارپایان، بلکه پست‌تر سقوط می‌کنیم: «أُولئِک کالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِک هُمُ الْغافِلُونَ» «آنها مانند چارپایاناند بلکه گمگشته‌ترند، ایشان همان غافلانند». [اعراف: 179] و اینجاست که حقیقت انسانی ما گم می‌شود!
ما همواره برسر دو راهی قرار داریم: راه انسان شدن و به اخلاق روی‌آوردن یا به حسب طبع رفتار کردن و در حدود حیوانی گرفتار آمدن. دلیل این حالت دوگانه این است که ما در کنار اندیشه و عقل دارای 2 قوه شهوت و غضب هستیم، این 2 قوه فواید بی‌شماری دارند و بقای نسل و نوع آدمی به آن 2 است و اگر تربیت و تهذیب شوند و تحت حاکمیت عقل قرار گیرند، انسان مالک آن 2 قوه می‌شود و آن 2 را در جهت اهداف انسانی خود به کار می‌گیرد، در این صورت راه برای صعود به قله انسانیت باز می‌شود. اما اگر چنین نکند، آنها مالک انسان می‌شوند و هرجا بخواهند، او را می‌کشند و آنگاه تهذیب نفس سخت و پیچیده و در حالاتی محال می‌شود.
صعود به حقیقت انسانیت در دوره‌ای که ما زندگی می‌کنیم سخت‌تر شده است، زیرا جهان ازخود بیگانه ما همه ابزار و وسایل را برای تقویت این 2 قوه فراهم کرده است، سینما و فیلم و تلویزیون، بازی‌های رایانه‌ای و خیلی امور دیگر برای تقویت شهوت و غضب سامان یافته‌اند تا انسان را در حد چارپایان ـ در قوه شهوانی ـ و درندگان
ـ در حد قوه غضبی ـ تنزل دهند و این امر؛ کار را بر ما سخت کرده است. اینجاست که کار مشکل‌تر می‌شود و کاویدن درون ضروری‌تر می‌گردد، زیرا مساله و راه‌حل آن در درون خود ما است.
اما همیشه راه باز است، تنها باید آن را نشان داد و ما در این سلسله یاداشت‌ها بنا داریم، راه‌های یافتن خود حقیقی و برون‌رفت از خود دروغین را که همان راه توجه به خدا و اخلاق الهی است، بیان کنیم تا حقیقت وجودی خود را در جان خودمان بیابیم. در این گشت، چراغ را همراه خود برداشته‌ایم، شما با ما همراه نمی‌شوید؟
اى آنکه تو طالب خدایى به خودآ
از خود بطلب کز تو جدا نیست خدا
اول به خودآ چون به‌خودآیى به خدا
اقرار نمایى به خدایى خدا