آزاده صالحی:
ماه محرم از سویی برای شیعیان ماهی پر اندوه است که به یاد امام حسین (ع) و خاندان و اصحاب ایشان، به رسم احترام سیاه‌پوش می‌شوند و به عزاداری می‌پردازند و از سویی، حق‌طلبی، مبارزه، تسلیم نشدن و عدالت‌جویی امام حسین(ع) ما را برآن می‌دارد که تنها به ماه محرم به عنوان یک مقطع نگاه نکنیم و فرهنگ حسینی و عاشورایی را در زندگی‌مان رواج دهیم. در عین حال آیین و فرهنگ عاشورایی و تاریخچه شکل‌گیری آن نیز همواره برای ما مورد توجه بوده است. از این رو پای صحبت سیداحمد وکیلیان، پژوهشگر فرهنگ مردم و آیین اسلامی نشسته‌ایم تا درباره آیین‌های عاشورایی بیشتر بشنویم.
آقای وکیلیان! اساسا آیین‌های عاشورایی از چه زمانی شکل گرفته است؟
عاشورا یکی از بزرگ‌ترین همایش‌های مذهبی جهان است و حماسه جانگدازی است که بشریت قرن‌هاست آن را فراموش نکرده. بعد از واقعه عاشورا و خطبه حضرت زینب(ع) در شام، واقعه کربلا پررنگ‌تر و برجسته‌تر شد. اما خلفای بنی‌امیه و بنی‌عباس به خاطر دنیامداری و ماندن بر اریکه قدرت، از عزاداری جلوگیری می‌کردند. اگرچه خانواده امام حسین (ع) و شیعیان در خفا، یاد حضرت را گرامی می‌داشتند اما نخستین سند در زمان آل بویه شکل گرفت. در واقع زمانی که پادشاهان آل بویه از ایران به بغداد حمله کردند و با جنگ بر خلیفه پیروز شدند، چند صباحی اداره امور بغداد را به دست گرفتند و مراسم عزاداری‌ها را در آنجا به شکل امروزی گسترش دادند.
اگر ممکن است درباره آداب و رسوم عزاداری در محرم نیز بگویید.
در تاریخ آمده است که در این دهه، شیعیان سیاه می‌پوشند، به کوی و برزن می‌روند، قصاب‌ها ذبح نمی‌کنند، زن‌ها گونه‌های خود را می‌خراشند و دسته‌جات در هر محله و بازار به حرکت در می‌آیند. اینها نخستین نشانه‌های تاریخی عاشورا به شمار می‌آید. البته این را در جواب پرسش اول بیان کنم که بعد از حکومت آل بویه، باز هم حکومت‌ها از برپایی مراسم عزاداری جلوگیری کردند و این مساله ادامه داشت تا اینکه مذهب شیعه در ایران به رسمیت شناخته شد و مراسم عزاداری از آن پس با آیین های مختلفی شکل گرفت. نخستین حرکتی که برای عزاداری امام حسین (ع) انجام می‌شود تجهیز و راه‌اندازی حسینیه‌ها و تکایاست.
گویا نخستین مراسم برای امام حسین(ع) برپا کردن علم‌ها بوده است؟
درست است. در بسیاری از شهرها مانند خراسان و مشهد به این مراسم، سرسیاه کردن علم یا علم بندان می‌گویند. این مساله در واقع بستگی به فرهنگ هر شهر و روستا داشته است. علم‌بندان در بسیاری از مناطق به شکل برجسته‌ای برگزار می‌شده است. مانند مقبره شیخ زاهد گیلانی که در آنجا چنین مراسمی با شکوه خاصی برگزار می‌شده است. علم‌بندان در حقیقت به معنی اعلام ماه محرم است. یا همین طور در میناب بندرعباس، این مراسم بسیار با شکوه برگزار می‌شود. در بسیاری از مناطق، کسانی که نذر دارند، علم‌ها را با پارچه مشکی و سبز می‌پوشانند. حتی در میناب، علم پیامبر(ص) را هم تزیین می‌کنند و همین طور علم دوازده معصوم را. این علم‌ها هر یک در جای مخصوصی که برای آنها در نظر گرفته شده نصب می‌شوند. در مناطق کویری و مرکزی به جای علم بندان، نخل گردانی وجود دارد. نخل دراین مناطق، تابوت واره‌ای از چوب است که توسط چراغ، آینه و پارچه آذین بسته می‌شود. از یک روز قبل از محرم، نخل‌ها را مانند علم می‌گردانند. نکته جالب این است که در گذشته، در شهرها و روستاها، علم‌ها را به در خانه‌ها بویژه خانه سادات یا عروس و دامادها می‌بردند. آنها از خانه بیرون می‌آمدند. علم را می‌بوسیدند و سرسلامتی می‌دادند.
شما به رسم «نخل گردانی» اشاره کردید. ظاهرا این مراسم در خوزستان با نام دیگری برگزار می‌شود؟
بله. نام این مراسم در خوزستان «شیدانه» است. به این شکل که در این منطقه، شیدانه‌ها را مانند علم آذین‌بندی می‌کردند و می‌گرداندند. اصولا روش‌های سینه‌زنی در منطقه خلیج فارس با توجه به فرهنگ دریایی مردم، تلاطم آب و جزر ومد و طغیان‌های دریایی در فرهنگ عاشورایی مردم آن منطقه اثر گذاشته است. در واقع می‌توان گفت، نحوه عزاداری دراین مناطق شدیدتر و پرشور و حال‌تر است. در شمال کشور اما به خاطر وجود جنگل و آب و هوای مرطوب، این مراسم با یک طمانینه و آرامش دیگری برگزار می‌شود. می توان گفت، مولفه مشترک دراین ماه این است که همه برای امام حسین(ع) به عزاداری می‌پردازند اما همان طور که گفتم، این مساله با توجه به فرهنگ و سنن هر منطقه فرق می‌کند. نکته جالب این است که در آغاز ماه محرم، کودکان و نوجوان نیز نقش عمده‌ای داشته‌اند. بویژه درمناطق جنوب،یزد و مشهد دسته‌هایی توسط کودکان و نوجوانان راه‌اندازی می‌شد و وظیفه آنها در واقع، هوشیاری مردم از فرارسیدن ماه محرم بوده است.
آقای وکیلیان! شما پیش از شروع گفت‌وگو به این مساله اشاره کردید که امام حسین(ع) و روحیه مبارزه‌طلبی و عدالت‌جویی ایشان در لحظه‌لحظه زندگی ما در دنیای معاصر جاری است. اگر ممکن است دراین ارتباط توضیح بیشتری دهید.
بله. مثلا روستایی به نام «خمس» در اردبیل وجود داردکه اهالی این روستا عمدتا باغدار هستند. از گذشته هر کسی می‌خواست باغی را دراین منطقه احداث کند، چند نهال به نام امام حسین(ع) می‌کاشت. هر سال که این نهال‌ها بزرگ می‌شدند و قد برمی‌افراشتند، یکی از باغبان‌ها به حسینیه روستا مراجعه می‌کرد و می‌گفت، چوب علم را امسال من از باغ خود می‌دهم. بعد هم درخت را با سلام و صلوات می‌بریدند و چوب علم سال قبل را قطعه قطعه کرده و دفن می‌کردند و به جای آن چوب علم تازه را نصب می‌کردند. خب! این مساله نشانگر آن است که امام حسین(ع) در لحظه لحظه زندگی مردم حضور دارد. در مورد روحیه عدالت طلبی مثلا سال‌ها پیش زمانی که هنوز قوه قضائیه و دادگستری وجود نداشت، مردم کارها و اختلافات خود را توسط هیات‌هایی که در شهرها بوده حل و فصل می‌کردند. در این هیات‌ها، شخصی با عنوان بابا، سردسته یا بزرگ دسته وجود داشت که اخلاق و رفتارش الگوی آن شهر بود. در نتیجه اگر اختلافی در می‌گرفت، این اشخاص به برطرف کردن آنها می‌پرداختند.