آلودگی هوای تهران که در ماه اخیر به سریالی تکراری مبدل شده و شهروندان تهرانی و مسؤولان را با نگرانی‌های جدی روبه‌رو کرده است از عوامل به هم‌پیوسته‌ای نشأت می‌گیرد که تردد وسایل نقلیه موتوری را می‌توان به عنوان یکی از مهم‌ترین علل آن نام برد. با این وجود آلودگی هوا امری نیست که یک شبه ایجاد شود بلکه به مرور زمان با افزایش آلاینده‌ها و پایداری هوا شدت می‌یابد. از این رو باید برای پیشگیری از آن بیشتر از درمان اضطراری سرمایه‌گذاری شود زیرا اقدامات ضربتی به دلایل احساسی و مقطعی بودن نمی‌تواند ما را به نقطه مطلوب برساند. واقعیت این است که در مقوله ترافیک همه می‌دانند ترافیک یک موضوع چندبخشی و بسیار گسترده است و تنها شهرداری یا دولت نمی‌تواند متولی ساماندهی آن باشد. بلکه تصمیم‌گیری‌ها باید به‌طور یکپارچه و با یک کار کارشناسی و در طول زمان صورت پذیرد. نکته اینجاست که جمعیت کلانشهر تهران در شب حدود 8 میلیون نفر است که این جمعیت در طول روز به 15 میلیون نفر می‌رسد و این نشان می‌دهد که بحث ترافیک و آلودگی ناشی از عوامل اتفاق افتاده در خود شهر تهران نیست بلکه هجوم میلیونی سفرهای روزانه بویژه از شهرهای اطراف تهران کار را به مراتب سخت‌تر کرده است. هرچند ساخت مسکن مهر و واگذاری مسکن ارزان قیمت به اقشار کم‌درآمد مردم کار خوبی است اما تبعات آن می‌تواند دردسرساز باشد به‌طوری که نبود اشتغال در کنار شهرک‌های مسکن مهر می‌تواند این مناطق را تنها به شهرک‌های خوابگاهی تبدیل کند و ورود جمعیت حومه را به تهران شدیدا افزایش دهد. بنابراین بهتر است برای مقابله با این کار در کنار این شهرک‌ها، کارخانجات صنعتی و اشتغالزا ایجاد شود تا ضرورت سفر به کلانشهر تهران هرگز احساس نشود. امروز در حوزه حمل و نقل از خودروهای تک‌سرنشین به عنوان حمل و نقل ناپایدار یاد می‌شود و از مترو با توجه به گستردگی و استفاده همگانی به عنوان پایدارترین وسیله نام می‌برند. جالب است که در شهر دوبی، با جمعیتی حدود یک میلیون و 350 هزار نفر با توجه به اینکه بیشتر افراد از خودروی شخصی بهره‌مند هستند، اکنون متروی 4 ساله آنها به بار نشسته است و قریب به اتفاق شهروندان حتی‌المقدور از مترو استفاده می‌کنند و متولیان حمل‌ونقل عمومی و مدیریت مترو در نظر دارند پلان‌های موردنظر را بررسی و تا سال 2021، خطوط مترو را به 6 خط افزایش دهند. ناگفته نماند طراحی شهر جدید «مصدر» در نزدیکی شهر ابوظبی با نام شهر بدون اتومبیل نیز از دیگر کارهایی است که در جهت توسعه
حمل و نقل عمومی انجام داده‌اند.
باید یادآور شد در شهرهای توسعه یافته احترام و اولویت همیشه با عابرپیاده است تا وسیله نقلیه.
به‌طور مثال شهردار لندن اعلام کرده که ظرف چند سال آینده لندن را به پیاده‌رومدارترین شهر دنیا تبدیل می‌کنم.
مدیریت تقاضای سفر از دیگر موضوعاتی است که با توجه به حجم محدود بزرگراه‌ها باید راه‌حل مدیریت تقاضایی را دنبال کنیم. طرح «HOV» با هدف افزایش خطوطی که خودرو با سرنشین بیشتر در حال تردد است از اولویت‌هایی است که امروز در مدیریت تقاضای سفر دنبال می‌شود و این بیشتر در بزرگراه‌هایی نمود پیدا می‌کند که حجم تقاضا و امکانات با هم سنخیت ندارند. به طور مثال اختصاص دادن تعداد باندهای بیشتر در شروع و پایان هر روز به مسیرهای پرتردد و شلوغ می‌تواند روانی و تسریع حرکت را در حمل و نقل به دنبال داشته باشد. در مبحث ترافیک منافع کل جامعه در میان است و هر کس در حیطه کاری خود با کار کارشناسی شده و دقت‌نظر خاص باید بهترین روش را اتخاذ کند و به آن چارچوب‌ها باید وفادار باشد و به جای تداخل، تعامل را در پیش بگیرد؛ ضرورتی که امروز بیش از پیش به آن نیاز داریم. وظیفه دولت کلان‌تر از پرداختن به مسائل شهری است؛ هر چند در شهر بزرگی مثل تهران حضور همه دستگاه‌ها لازم به نظر می‌رسد.
سیستم حمل و نقل ما امروز کارا نیست هر چند در برخی مقاطع سهمیه‌ای شدن بنزین و محدود کردن تردد خودروها در کاهش ترافیک و آلودگی هوا می‌تواند مثمر ثمر باشد اما نمی‌تواند همیشگی و پایدار باشد.
مجوز طرح زوج و فرد و تعرفه آن به صورت سالانه در کشور نه‌تنها در بحث ترافیک شهری تهران اثر نخواهد گذاشت بلکه متعاقب آن تاثیری هم در آلودگی این کلانشهر نخواهد داشت. امروز در دنیا هزینه تعرفه مجوز طرح ترافیک بسیار بالاست و با توجه به روزانه صادر شدن آن نتیجه بسیار مطلوبی را به همراه داشته است و در کشور ما بالعکس این حصول نتیجه معکوس بوده است چرا که بسیاری از افراد برای حل مشکل تردد خود 2 خودرو تهیه می‌کنند تا به گونه‌ای چاره‌ای برای خود اندیشیده باشند غافل از اینکه همه برنامه‌ها را در راستای هدف خود مختل می‌کنند.
در چند سال اخیر سیستم حمل و نقل عمومی گسترده بوده اما پیوسته نبوده است بنابراین راهکار ما این است که سیستم حمل و نقل عمومی متصل و یکپارچه شود.
*عضو هیات علمی دانشگاه و مسؤول واحد امور مهندسین حوزه معاونت شهرسازی و معماری شهرداری