اینکه چند دانشجوی فنی دانشگاه صنعتی شریف به خاطر «دغدغه» پا در کفش صاحبان دوربین می‌کنند، سناریو می‌نویسند، کادر می‌بندند و سراسر ایران را می‌گردند برای اینکه بگویند عدالت در رسانه یک آرزوی دست نیافتنی است از یک سو و اینکه مستند این چند دانشجوی بیست و چند ساله یکی از بهترین کارهای تصویری در به تصویر کشیدن واقعیات فتنه پس از انتخابات است، از سوي ديگر؛ «یزدان تفنگ ندارد» مستندی از جنس دغدغه است. حسین شمقدری، فرزند جواد شمقدری و طه‌رضا نیرهدی که هر دو از دانشجویان دانشگاه شریف هستند کارگردان و راوی این مستند هستند. نمادگذاری‌های مستند این جوانان یکی از جذاب‌ترین کارهای تصویری را درباره حوادث پس از انتخابات ایجاد کرده است. با این حال به اعتقاد بینندگان، «یزدان تفنگ ندارد» به لحاظ رعایت دقیق بی‌طرفی، یک کار حساب شده و قابل اعتنا برای همه طیف‌های فکری است.
به اعتقاد بیشتر افرادی که تا حالا مستند شما را دیده‌اند، «یزدان تفنگ ندارد» بهترین مستند مربوط به حوادث پس از انتخابات است که تاکنون ساخته شده و توانسته به گوشه‌ای از وقایع و حقایق حوادث بعد از انتخابات اشاره کند. البته بعضی‌ها مستند پرس‌تی‌وی درباره ندا آقاسلطان را هم پسندیدند اما به نظر من به نسبت توانایی‌ها و حجم امکانات، «یزدان تفنگ ندارد» هم به لحاظ نحوه پرداخت و هم به خاطر ایجاد محتوا، بهتر از مستند پرس‌تی‌وی ساخته شده است. با چه رویکرد و بهتر بگویم با چه دغدغه‌ای به ساخت مستند ورود کردید؟
به اعتقاد بیشتر افرادی که تا حالا مستند شما را دیده‌اند، «یزدان تفنگ ندارد» بهترین مستند مربوط به حوادث پس از انتخابات است که تاکنون ساخته شده و توانسته به گوشه‌ای از وقایع و حقایق حوادث بعد از انتخابات اشاره کند. البته بعضی‌ها مستند پرس‌تی‌وی درباره ندا آقاسلطان را هم پسندیدند اما به نظر من به نسبت توانایی‌ها و حجم امکانات، «یزدان تفنگ ندارد» هم به لحاظ نحوه پرداخت و هم به خاطر ایجاد محتوا، بهتر از مستند پرس‌تی‌وی ساخته شده است. با چه رویکرد و بهتر بگویم با چه دغدغه‌ای به ساخت مستند ورود کردید؟طه رضا نیر هدی:
هدف اصلی ما نمایش دادن قدرت رسانه در ضریب‌دهی به واقعیت‌هاست. ببینید! در حوادث بعد از انتخابات نه یک واقعیت بلکه 2 واقعیت اتفاق افتاد که نمی‌شود هرکدام را حذف کرد اما یکی از اینها بسیار پرداخته شد ولی رسانه‌های دنیا و حتی بسیاری از رسانه‌های داخلی از آن یکی عبور کردند. تم ما برای ساخت مستند همین بود یعنی به نمایش کشیدن زاویه پنهان و دیده نشده حوادث بعد از انتخابات. حوادث بعد از انتخابات 2 قطب داشت؛ طرفداران نظام و معارضان با نظام. یک طرف را همه دنیا تبلیغ کرد اما طرف دیگر به هیچ‌وجه دیده نشد. تجمعات حتی 10 نفره یک طرف از پشتوانه گسترده معروف‌ترین رسانه‌های دنیا برخوردار بود اما راهپیمایی‌ها و اعتراضات گسترده طرف دیگر در این رسانه‌ها جایی نداشت. این تبعیض تا جایی رفت که
9 دی و 22 بهمن دیده نمی‌شد در حالی که به لحاظ کمیت و کیفیت قابل قیاس با اعتراضات طرف مقابل نبود. در این سیستم رسانه‌ای کشته‌های یک طرف دیده نمی‌شد. شهید حسین غلام‌کبیری دیده نشد اما ندا آقاسلطان با پوشش‌های بی‌سابقه رسانه‌ای معرفی شد. چرا حسین غلام‌کبیری دیده نشد؟ این تم اصلی ما و سوژه اصلی ما برای ساخت این مستند بود. دغدغه اصلی ما هم از زمان حمله طرفدارن موسوی به دانشگاه ما (شریف) شروع شد؛ تهاجمی که نرده‌های دانشگاه شکسته شد، درون دانشگاه آمدند، دانشجوها را کتک زدند فقط به خاطر اینکه نظر دیگری داشتند. ببینید! حمله به دانشگاه شریف دیده نمی‌شود اما حمله به کوی به صورت گسترده رسانه‌ای می‌شود. مگر ما در دانشگاه شریف دانشجو نیستیم؟ این دغدغه اصلی ما بود که خدای متعال در مسیر کار سوژه شهادت شهید گلدوی را به ما هدیه کرد.
چند روز بعد از شهادت شهید گلدوی رفتید زاهدان؟
طه‌رضا:
10 روز بعد از شهادت شهید گلدوی ما زاهدان بودیم.
به نظر می‌رسد آن‌طور که باید و شاید به شهید گلدوی و سوژه فرزندانش نپرداختید؟
طه رضا:
ما چند روز بعد از شهادت رفتیم در جمع خانواده شهید گلدوی و واقعا تحت‌تاثیر فضای غم و اندوه خانواده قرار گرفتیم. وقتی همسر شهید گلدوی آمد و یاسین در آغوش او بود، نمی‌توانست حرف بزند. بغض داشت و اصلا نمی‌توانست حرف بزند. بعد از اینکه پدر شهید حرف زد و گفت که بقیه فرزندانم را هم فدای رهبر می‌کنم، بعد همسر شهید گریه کرد و بغضش باز شد. یزدان هم که وارد شد جو سنگین‌تر شد. فضا خیلی کشش نداشت.
خانواده شهید گلدوی نماد جمهوری اسلامی بود. ندا آقاسلطان هم تا حدودی نماد مخالفان معرفی شد. قتل ندا هم دلخراش بود اما من نمی‌توانم به خودم اجازه بدهم رفتار خانواده ندا آقاسلطان و سوءاستفاده رسانه‌ها از این موضوع را قبول کنم. جریان ستیزه‌جو در ماجرای ندا آقاسلطان بروز کرد، با فرهنگی خاص. مادر ندا وسایل بسیار خصوصی و لباس زیر دخترش را مقابل دوربین نشان داد اما در طرف مقابل، فقط مظلومیت می‌بینیم. شهید گلدوی 2 فرزند خردسال دارد. دلبستگی دارد اما این انسان وقتی مشاهده می‌کند تروریستی دارد وارد مسجد می‌شود، با علم به اینکه کشته می‌شود، خودش را به خطر می‌اندازد تا دیگران صدمه نبینند.
طه رضا:
من چند بار خودم را در وضعیت شهید گلدوی تجسم کردم. عامل انتحاری را بغل کرد و چسباند به دیوار. مرگ را کاملا احساس می‌کند. آیا واقعا کسی می‌تواند این کار را به راحتی انجام بدهد. اجازه بدهید درباره شهید گلدوی چند نکته جالب بگویم. با خانواده شهید که صحبت می‌کردیم، می‌گفتند شهید گلدوی علاقه بسیار زیادی به حضرت عباس(ع) داشت. همه این را می‌گفتند و عکس‌هایی که در مستند نشان دادیم همه در علقمه بود. شب ولادت قمر بنی‌هاشم هم شهید شد. دوستانش می‌گفتند دست راستش از مچ و دست چپش از آرنج قطع شده بود. ما در روایات داریم که حضرت قمر بنی‌هاشم هم دست راستشان را از مچ و دست چپشان را از آرنج از دست دادند. هر دو داوطلبانه به استقبال مرگ رفتند. امروز یک نکته دیگر هم شنیدم. یکی از دوستان هم که اهل تاریخ بود، می‌گفت حضرت عباس(ع) هم 2 پسر داشتند. ببینید! من همسر شهید گلدوی را چند ماه بعد که برای اکران مستند به زاهدان رفته بودیم، دیدم. می‌توانم بگویم که زن جوان 20 سال پیرتر شده بود. نمی‌دانم بر این بنده خدا در این چند ماه چه گذشت. شهید گلدوی در مسجد بزرگ شد. پدرش خادم مسجد بود. شهید گلدوی تعمیرکار آبگرمکن بود. به صورت پاره‌وقت آبگرمکن تعمیر می‌کرد، می‌دانید چرا؟ چون به عنوان بسیجی باید امنیت شهر را تامین می‌کرد. این در حالی است که در فقر زندگی می‌کرد. با درآمد 5-4 ساعت کار در روز زندگی می‌کرد. بقیه وقتش را خرج امنیت جمهوری اسلامی کرده بود. حالا می‌بینید که رسانه‌ها درباره ندا آقاسلطان چه کردند و درباره شهید گلدوی چگونه اقدام کردند.
درباره رفتار ناعادلانه رسانه‌ای به نظر من، ما نمی‌توانیم ضعف خودمان را به قدرت طرف مقابل نسبت بدهیم و صرفا درگیر جدل بر سر امکانات بشویم. این موضوع که امکانات به صورت عادلانه تقسیم نشده بود و به عنوان مثال CNN و BBC و فاکس نيوز یک طرف را پوشش می‌دادند و طرف مقابل را حتی تلویزیون رسمی کشور هم به شکل قابل ملاحظه‌ای پوشش نمی‌داد، همه دلیل ضعف ما نبوده و نیست. به نظر من بزرگ‌ترین اشکال ما نداشتن نگاه رسانه‌ای به تحولات مختلف است. در جریان فتنه ما شاهد اتفاقاتی بودیم که هم خاستگاه و هم رخداد این اتفاقات منطبق بر حقیقت نبود و از همه بدتر این اتفاق باطل با شمایل حق عرضه می‌شد. این دغدغه مشترک جریان انقلاب اما به فعل تبدیل نمی‌شد چون سیستم رسانه‌ای و از همه مهم‌تر نگاه رسانه‌ای ما نقص‌های زیادی دارد. با این حال ما در این مستند شاهد یک حرکت جدید از جنس دغدغه بودیم و من فکر می‌کنم این دغدغه بود که توانست به این مستند قدرت بدهد. به همین خاطر است که مخاطب با هر شیوه نگاه، این مستند را قابل تامل می‌داند. چرا؟
حسين شمقدری:
ما برای ساخت این مستند 3 ماه پیش‌تولید داشتیم. ما اول از هر چیز خودمان نشستیم و درباره اتفاقات با هم حرف زدیم. تحلیل کردیم و از هر زاویه‌ای که به ذهنمان می‌رسید مسائل را ارزیابی کردیم تا اینکه شاکله سناریو به ذهنمان رسید. یعنی بدون تحلیل ورود نکردیم؛ اول طرح موضوع کردیم، بعد بحث سوژه‌یابی را دنبال کردیم. با این حال اجازه بدهید به این اشاره کنم که کار ما مستندسازی نیست. ما دانشجویان دانشگاه شریف هستیم و وظیفه اصلی ما درس خواندن است. من تجربه مستند داشتم اما عامل اصلی ورودم به ساخت مستند درباره فتنه، دغدغه انقلاب بود. جالب اینکه همه عوامل این مستند از دانشجویان دانشگاه شریف هستند. بچه‌ها همه متفق‌القول گفتند که این حق ماست که درباره این اتفاقات روشنگری کنیم. ما بعضی وقت‌ها از کلاس‌های مستندسازی آقای طالب‌زاده استفاده کردیم و خدا را شکر توانستیم از همان چند جلسه محدود نهایت استفاده را ببریم طوری که با دیدن یک مستند بلافاصله نقاط ارزشمند مستند را تحلیل و استفاده می‌کردیم. ما دغدغه داشتیم به خاطر اینکه دیدیم درباره حوادث بعد از انتخابات ایران، BBC و HBO و بقیه مستند می‌سازند. خب! معلوم است نتیجه این مستند‌ها چه می‌شود. اما ما خودمان چه کردیم؟!
به عبارتی چند دانشجوی فنی دانشگاه شریف وقتی این فقدان دغدغه یا واکنش هنری را دیدند، خودشان شروع به کار کردند و حتی کلاس‌های مستندسازی رفتند تا برای پرکردن این خلأ تکلیف خودشان را انجام دهند، یعنی مستندسازهایمان وارد نشدند.
طه‌رضا:
می‌دانید اشکال کار کجاست؟ به نظر من ما مشق رسانه نکردیم. حتی صدا و سیمای ما هم دچار این معضل است. ما خودمان هم به این مشکل مبتلا هستیم. از سال گذشته یک جنبش وبلاگ‌نویسی بین نیروهای انقلابی به راه افتاد که بسیار موثر بود اما ما الان از وبلاگ عبور کرده‌ایم. الان توجهات به فیس‌بوک جلب شده است. الان دوره ساخت کلیپ و قرار دادن آن روی توئیتر است. الان مستند‌های کوتاه که توسط BBC پخش می‌شود مورد توجه است و با این کار می‌توانند حتی حکومت‌ها را به زمین بزنند. بنابراین معتقدم ما در مشق رسانه‌ای ضعیف هستیم. ما هر وقت در یک موضوع سیاسی یا اجتماعی دچار مشکل می‌شویم، آنگاه سراغ مستند می‌رویم و این یک نقطه ضعف است. مثلا ما با مشکلی به نام هجوم سریال‌های آمریکایی به داخل کشور مواجه شدیم. تا 2 سال همه گیج بودند که چرا همه جوان‌ها دارند فرار از زندان، لاست و 24 می‌بینند.
و خطرناک‌تر اعتیاد آنها، تماشای این سریال‌ها بود.
بله! بعضی دانشجویان تا 48 ساعت بدون اینکه بخوابند به تماشای این سریال‌ها می‌نشستند. یک فرمت جدید وارد شده بود. بعد از این معضل بود که ما تا حدودی به پخش خانگی توجه کردیم و قهوه تلخ و قلب یخی ساخته شد. ما همیشه صبر می‌کنیم یک مشکل و یک تهدید آسیب خودش را به جامعه ما وارد کند آنوقت سراغ علاج می‌رویم که البته در بیشتر موارد هم معالجه نمی‌کنیم. بحث مستندسازی هم همین است. مستند‌های BBC فارسی بسیار اثرگذار است ولی ما ضعف شدیدی داریم. همین خلأ بود که ما را ترغیب کرد وارد این حوزه شویم. ما دیدیم که عرصه خالی است. ما هم دستمان خالی بود. وقتی عرصه خالی بود، ما سنگی انداختیم.
برای جمهوری اسلامی این یک ضعف خطرناک و مهم است که بی‌سابقه‌ترین فتنه و براندازی را شاهد باشد اما کسانی وارد عرصه دفاع می‌شوند که تخصصشان از جنس آن تدارک خاص نیست. دغدغه دارند اما جنس متفاوتی دارند، دلیل این نقیصه چیست؟
طه رضا:
به نظر من نخستین دلیل این نقیصه این است که نیرو تربیت نکردیم. 4 سال خوابیدیم. اصلا حواسمان نبود که طرف مقابل آرام نمی‌شود.
کدام طرف مقابل؟
طه رضا:
من طرف مقابل را آمریکا و انگلیس می‌بینم، نه 4 تا رجل سیاسی تاریخ انقضا گذشته. ما حواسمان نبود که چند ماه قبل از انتخابات BBC فارسی آغاز به کار کرد. ما متوجه نبودیم که BBC در ماجرای 28 مرداد از رسانه چه استفاده‌ای برد، چرا توجهات به این سمت نرفت که چرا BBC فارسی برای یک جمعیت مشخص فارسی‌زبان راه‌اندازی می‌شود اما BBCچینی با آن جمعیت میلیاردی راه‌اندازی نمی‌شود؟
به فیلم بپردازیم. با دغدغه‌هایی که برای شما ایجاد شد و کسی هم درصدد برطرف کردن آن برنیامد، به ساخت مستند ورود کردید. شما گزاره‌های مستند را بر چه اساسی انتخاب کردید؟ چه سوژه‌هایی از ابتدا مورد توجه شما بود؟
شمقدری:
ما چون از ابتدای تبلیغات و حتی قبل‌تر از آن در جریان انتخابات بودیم، حرف‌ها و شعار‌ها را می‌شنیدیم، یک موضوع برایمان قابل توجه بود و آن اینکه قبل از انتخابات جریانی راه افتاد که طرف مقابل را متهم به دروغگویی می‌کرد و بعد‌ها مشخص شد که این جریان‌سازی بستر را برای دروغ مهم‌تر یعنی تقلب آماده کرد. این سوال برای ما خیلی مهم بود بدانیم عواملی که موجب می‌شد عده‌ای واقعا به این موضوع یعنی تقلب اعتقاد پیدا کنند، چیست؟ ما در وهله اول به اصل اعتراض خرده نمی‌گیریم. اما برای ما این مهم بود که اینها چگونه به این باور رسیدند که در انتخابات تقلب شده در حالی که این باور برای بقیه مردم غیرطبیعی جلوه می‌کرد.
این عامل چه بود؟
شمقدری:
رسانه. به نظر من رسانه نقش زیادی داشت. در مستند می‌بینید که ما حتی به خامنه، شهر موسوی رفتیم. این اعتقاد به تقلب در تهران و البته نه همه تهران وجود داشت. به خاطر اینکه تمرکز رسانه‌ای که تقلب را تبلیغ و القا می‌کرد در تهران و آن هم در برخی نواحی تهران بود.
ما به تبریز رفتیم به خاطر اینکه بر اساس بعضی نظرات می‌گفتند که به مسائل قومی‌ـ قبیله‌ای اهمیت می‌دهند و بیشتر از بقیه تهران به آقای موسوی رای دادند. رفتیم ببینیم همشهری‌های آقای موسوی چگونه اعتراض کردند و آیا شلوغ هم کردند؟ CNN تا چند ماه می‌گفت بحران در ایران. ما رفتیم با همشهری‌های موسوی صحبت کردیم ببینیم این بحران در تبریز و خامنه چطور بود اما دیدیم که آنجا هیچ اتفاقی نیفتاده بود.
حتی یک نفر هم به شما نگفت در تبریز یا خامنه شلوغ شد؟
شمقدری:
حتی یک نفر. یک نفر گفت فقط روز 25 خرداد تجمع 200 نفره در دانشگاه تبریز اتفاق افتاد که به سرعت خاتمه پیدا کرد. ببینید! ما به خامنه رفتیم؛ شهر موسوی. فکر می‌کردیم اینها حتما باید آتشی باشند. از یکی از اهالی پرسیدیم همه شما باید به موسوی رای داده باشید. جواب داد چرا باید رای داده باشیم؟ گفتیم چرا آقای موسوی رای نیاورد؟ گفت خوب رای‌هایش کمتر بود. به همین سادگی! یک نفر دیگر هم می‌گفت که خوب همشهریمان باشد، موسوی و احمدی‌نژاد ندارد؛ مهم این است که به مملکت خدمتگزار باشد.
شما اینجا قدرت رسانه را نشان دادید؟
طه رضا:
یک موقع یک نفر درباره خطرات جبهه خاطره شنیده اما یک موقع خود او از نزدیک خطرات جبهه را لمس می‌کند یعنی كسي كه به جبهه نرفته، از واقعیت جنگ بی‌اطلاع بود اما جنگ نرم در خانه‌ها، دانشگاه‌ها و حتی تاکسی‌هاست. اصلا حواسمان نیست. هر قدر بگوییم آقا الان جنگ است و آرایش نظامی بگیر، متوجه نمی‌شود. هر چه بگوییم وبلاگ بزن و تیم مستندت را تشکیل بده و تدارک نظامی ببین، این موضوع برای خیلی‌ها ملموس نیست. اصلا حواسمان نیست. ما در اینجا نشان دادیم که مستند چه قدرتی در اختیار دارد. ما نشان دادیم که چگونه قتل مشکوک ندا آقاسلطان در کمتر از 24 ساعت یک‌میلیارد و 200 میلیون نفر بیننده پیدا می‌کند. رسانه سلاح جنگ نرم است؛ سلاحی که آبروی یک حکومت را جابه‌جا می‌کند. ما تمام تلاشمان این بود که بگوییم در حال جنگیم و رسانه ابزار این جنگ است.
این تلنگر را توانستید بزنید، مثلا در ماجرای ندا آقاسلطان توانستید قدرت رسانه را نشان بدهید؟
طه رضا:
تا حدودی. من وقتی فیلم ندا آقاسلطان که از VOA پخش شد را دیدم اصلا به تناقضات حرف‌های مادر ندا آقاسلطان پی نبردم یعنی وقتی در مستند VOA مادرش می‌گفت روز 30 خرداد من ساعت 4، هر نیم ساعت یکبار به ندا زنگ می‌زدم و با او صحبت می‌کردم من در وهله اول متوجه اشکالی نشدم تا اینکه یک بار وقتی ما داشتیم در جمع دوستان این مستند را نگاه می‌کردیم، یکی از بچه‌های کانون ناگهان گفت مگر 30 خرداد موبایل‌ها قطع نبود؟
داغدارترین فرد در ماجرای قتل ندا آقاسلطان، قاعدتا باید مادر او باشد اما چه اتفاقی افتاده که مادر ندا در جریان یک مستند که قرار است از تلویزیون صدای آمریکا پخش شود، ناگهان مدعی می‌شود که بعدازظهر 30 خرداد از طریق موبایل و به صورت مداوم با ندا حرف می‌زده است؟ همه می‌دانند که در آن تاریخ موبایل‌ها قطع بود.
طه رضا:
من این قسمت از فیلم را به برادر 12 ساله‌ام نشان دادم و از او خواستم نظرش را بگوید. بلافاصله گفت که چون موبایل‌ها در آن موقع قطع بود پس یا دروغ می‌گوید یا تلفن ماهواره‌ای داشته‌اند. اگر قبول کنیم که دروغ نگفته پس موبایل ماهواره‌ای داشته است. من از شما می‌پرسم چه قشری موبایل ماهواره‌ای دارند؟
برگردیم به نگاه مخاطبان به ندا آقاسلطان. شما در این مستند نشان دادید که به‌رغم هجمه تبلیغاتی اما هستند افرادی از قشرهای مختلف که ندا آقاسلطان را نمی‌شناسند.
شمقدری:
بله! خیلی زیاد بودند. ما حتی یک فرد کراواتی را دیدیم که وقتی از او پرسیدیم ندا آقاسلطان را می‌شناسید؟ با قاطعیت گفت بله، یک جاسوس فراری است و جالب است بگویم همه این افراد را در مناطق مرفه دیدیم.
پس درباره ندا آقاسلطان غلو هم شده؟
شمقدری:
بله خیلی!
شاید به نظر مخاطب منصفانه‌ترین حرف و نظر درباره قتل ندا آقاسلطان همانی بود که آن جوان ورزشکار گفت. او می‌گفت من خودم شخصا به محل قتل ندا آقاسلطان رفتم. چطور ندا در یک خیابان فرعی کشته شد در حالی که درگیری‌ها جای دیگری بود. این ورزشکار به سرعت انتشار فیلم قتل ندا هم اشاره کرد و می‌گفت که چرا بلافاصله فیلمبرداری شد و به سرعت در همه جهان پخش شد؟ می‌گفت چرا فقط از صحنه تیر خوردن ندا آقاسلطان فیلم گرفته شده؟ به نظر من اینها سوالات مهمی است که فقط افراد منصف به آنها توجه می‌کنند. به نظر من همین که مخاطب مستند شما با دیدن این سوالات و ادعا‌های مادر ندا درباره این موضوع فکر می‌کند، نشان می‌دهد که مستند توانسته تاثیرگذار باشد.
طه رضا:
من هر جا می‌روم این موضوع را می‌گویم که قتل ندا آقاسلطان یک اقدام خاکستری است. مشخص نیست که سرویس‌ها او را کشتند، منافقین به او شلیک کردند یا... واقعا مشخص نیست. هر فردی یک گمانی دارد. اما چطور این اقدامی که مشخص نیست چگونه اتفاق افتاده در 24 ساعت در تمام رسانه‌های دنیا پخش می‌شود و موج ایجاد می‌شود اما این رسانه‌ها به یک اقدام تروریستی که کاملا مشخص است، اشاره نمی‌کنند. من به حادثه تروریستی چابهار اشاره می‌کنم. این را همه می‌دانند که کودک 7 ماهه که دیگر بی‌گناه است، قاتل هم مشخص است، انگیزه و عوامل هم مشخص است، چرا این رسانه‌ها به این موضوع نمی‌پردازند؟
به نظر شما جواب این پرسش مشخص نیست؟
طه رضا:
من هم معتقدم جوابش را همه می‌دانند.
به همین خاطر است که اخیرا BBCفارسی دچار تغییر مشی ظاهری شده و مدعی بی‌طرفی است.
طه رضا:
بله! مخاطب بی‌اعتماد شد. ما در همین مستند خودمان به سراغ یک دانشجوی پاکستانی دانشگاه شریف رفتیم. ایرانی نیست. او گفت من وقتی اخبار BBC را درباره اتفاقات ایران نگاه می‌کردم. ناراحت می‌شدم و می‌گفتم من ایران بودم، این چیزهایی که BBC می‌گوید درست نیست و صحت ندارد. می‌گفت من در درگیری‌ها بودم اما این‌طور که BBC می‌گوید نبود. اینها را فقط کسانی که در ایران هستند، می‌دانند. وقتی طرف روز 22 بهمن زنگ می‌زند و می‌گوید هلی‌کوپتر‌ها دارند بمب بر سر مردم می‌ریزند، خب ما می‌خندیم اما بیرون از ایران این موضوع را شاید باور کنند.
نظر شما چیست حسین؟
شمقدری:
می‌خواهم یک زاویه جدید اینجا باز کنم. ما هدفمان این بود که برای شنیدن نظرات مردم درباره شبکه‌های خارجی و صدا و سیمای خودمان، به مناطق بالای شهر برویم. رفتیم تجریش، ونک، پارک قیطریه، پارک ملت و نیاوران. ما تلقی‌مان این بود که ساکنان این مناطق آماج تبلیغات رسانه‌ای شبکه‌های خارجی هستند و می‌توانند حرف‌های مخالفان را بگویند. در حالی که واقعا این تصور ما اشتباه بود. البته ما زمانی به این مناطق رفتیم که تقریبا یک سال از اتفاقات گذشته بود. با مردم که صحبت می‌کردیم واقعا حیرت‌زده می‌شدیم؛ آنها برخلاف تصور ما نگاه بسیار بدی به BBC داشتند. فقط یک نفر نسبت به برنامه‌های صدا و سیما اعتراض داشت و می‌گفت که BBC را بیشتر قبول دارد که اتفاقا همین یک نفر را هم در مستند پخش کردیم.
طه رضا:
این اعتقاد که صدا و سیمای ایران دروغ نمی‌گوید واقعا وجود دارد. انتقاد دارند اما واقعا معتقدند که دروغ نمی‌گوید. جالب اینکه این نظر مردم ساکن در شمال تهران است. ببینید! حتی همان فردی که حسین به آن اشاره کرد هم وقتی پرسیدیم چرا صدا و سیما را قبول نداری، گفت که چون پوشش خوبی نمی‌دهد، یعنی به خاطر پوشش نامناسب تحولات از صدا و سیما انتقاد می‌کند.
شمقدری:
ولی ما حتی همین یک مورد را در مستند آوردیم تا خودمان هم این رفتار صدا و سیما را نقد کنیم.
طه رضا:
البته چند مورد بود که صدا و سیما را دروغگو می‌دانستند. استنادشان هم این بود که صدا و سیما می‌گوید فلان روز باران می‌آید اما باران نمی‌آید. ولی واقعا از جواب‌های غیرمنتظره مردم حیرت می‌کردیم.
شاید به خاطر ظاهرتان بود؟
شمقدری:
نه، این موضوع را رعایت کردیم.
طه رضا:
حتی تیپ و رفتارمان را هم در نظر داشتیم.
شمقدری:
ما اول با مردم صحبت می‌کردیم، می‌گفتیم دانشجو هستیم. وقتی به ما اعتماد می‌کردند، مصاحبه می‌گرفتیم. حتی طه رضا با خیلی از مخاطبان رفیق شد. شاید یک ساعت و نیم صحبت می‌کردیم و بعد در حین صحبت سوال‌هایمان را می‌پرسیدیم.
کارهای ظریفی در مستند دیده شد؛ اول اینکه یکجانبه‌گرایی نکردید و همینطور سعی کردید همه نظرات گفته بشود، ضمن اینکه حرف‌های خودتان را هم به صورت مستقیم بیان نمی‌کردید، راوی مستند موضعی نمی‌گیرد.
طه رضا:
بله! ما تلاش کردیم بیشتر بشنویم تا اینکه حرف بزنیم. ما می‌خواستیم بگوییم نظر مردم این است. حرف مردم این است.
و جالب‌تر از همه نظر آن خانم جوانی بود که درباره ندا آقاسلطان نظر می‌داد.
شمقدری:
بله! می‌گفت عمرش به دنیا نبود.
یکی از پیام‌های جالب مستند شما، موضع مردم ساکن جنوب شهر بود و جالب‌تر اینکه با افرادی در جنوب شهر مصاحبه کردید که حزب‌اللهی نبودند.
شمقدری:
ما برای ساخت مستند فقط یک بار رفتیم جنوب شهر. رفتیم پارک 3دخترون. طرف به غیرتش برمی‌خورد وقتی می‌گفتیم یک عده آمدند در خیابان‌ها. می‌گفت اگر قرار است سر و صدایی بشود باید در جنوب شهر اتفاق بیفتد، مثل انقلاب. می‌گفت ماییم که زیر فقر هستیم. بعد می‌گفت آدم‌هایی که ساکن اینجا هستند عقیده دارند.
به نظرتان این اتفاقات ظرفیت پرداخت بیشتر ندارد؟ مثلا حمله به پایگاهی که نزدیک به 500 قبضه کلاش داشت. فکر می‌کنم 7 نفر در مقابل پایگاه بسیج کشته شدند، سلاح می‌خواستند؟
طه رضا:
اینها بحث‌های جدی است. من یک دلیل دارم. به نظرم دوستان امنیتی باید مقداری وسواسشان را کم کنند. باید به ما اجازه دسترسی به این مسائل را بدهند. باید به این موضوعات پرداخته شود. مثلا یک جنایتی در کهریزک اتفاق افتاد. ما باید پیگیر عوامل این جنایت باشیم نه انگلیس. به انگلیس چه ربطی دارد. آبروی نظام ما هدف قرار گرفته پس ما باید برخورد با این انحراف را مطالبه کنیم. وقتی در کوی یک اتفاق می‌افتد این دانشجوها هستند که باید پیگیری کنند. بله! ممکن است یک اشتباهی اتفاق بیفتد. همه دنیا از این اتفاق‌ها می‌افتد. انگلیس چرا برای یک‌میلیون و 600 هزار زن و کودک كشته شده عراقی دل نمی‌سوزاند؟
به نظر شما دلیل اینکه بعضی افراد این نگاه BBC را متوجه نمی‌شوند، چیست؛ آیا مشکل به تفاوت فرهنگ‌ها بازمی‌گردد؟
شمقدری:
به نظرم باید نگاهمان به فرهنگ را تبیین کنیم. به نظرم یک مشکل اساسی وجود دارد که من خیلی ساده برای آن مصداق می‌آورم. ما نسبت به فرهنگ بی‌اعتنا هستیم. شما می‌بینید نان كه گران مي‌شود، تلویزیون به صورت ویژه به آن می‌پردازد. اما معضلات فرهنگی مورد توجه قرار نمی‌گیرد. البته صاحبان فکر و اندیشه هم به همان نسبت مقصرند. کدام قشر نخبگانی ما به حوزه فرهنگ ورود کرده است؟ نتیجه این بی‌تفاوتی موجب می‌شود یک سال و نيم از انتخابات بگذرد اما کسی درباره این موضوع فیلم نسازد. متولیان فرهنگی و صاحبان فکر مقصرند. چرا زوایای انقلاب اسلامی رسانه‌ای نمی‌شود؟ چرا برای مردم توضیح داده نمی‌شود که ولایت فقیه دارای چه ویژگی‌هایی است؟ چرا مستندسازان به این موضوع ورود نمی‌کنند که ولایت فقیه، چگونه 32 سال است در مقابل همه قدرت مادی دنیا ايستاده؟ ولی مستندسازان غربی به این حوزه‌ها ورود کرده‌اند و متاسفانه هرطور دوست دارند ورود می‌کنند. ایراد دوم این است که ما صاحبان رسانه نبودیم؛ غرب صاحب رسانه است. ما قدرت راه‌اندازی توئیتر و فیس‌بوک را در کوتاه‌مدت نداریم.
به مقوله دشمن‌شناسی بپردازیم. دشمن‌شناسی یک شاه‌کلید برای شناختن راه است. رسانه چقدر در این حوزه موثر است؟
طه رضا:
واقعا دارند در حوزه رسانه کار می‌کنند. ببینید! با یک هالیوود یک قاره را زمینگیر می‌کنند اما در این 30 سال چقدر اثر فاخر سینمایی و رمان در حمایت از انقلاب ساختیم. تمام این آثار آیا یک‌پنجم آثار یک ماه آمریکا می‌شود؟ آنها دارند کار می‌کنند. واقعا تنها یک دلیل ما را در این 30 سال حفظ کرده و آن این است که ما داریم حرف حق می‌زنیم. چرا نباید این حرف حق را با زبان زیبا بگوییم.
به مستند برگردیم، چرا در محل قتل ندا آقاسلطان کسی با شما مصاحبه نمی‌کرد؟
طه رضا:
تلخ بود. 2 دلیل داشت؛ یک دلیل به خاطر کمی کج‌سلیقگی دوستان امنیتی بود. همسایه‌ها تا حدودی دلخور بودند اما به نظرم این دلیل خیلی مهم بود که در این محل چندین فیلم از BBC و VOA ساخته شد و این فیلم‌ها امنیت ملی را به خطر انداخت. به هر حال بعضی از ساکنان وقتی با آنها حرف زدند و دیدند که از سر و ته حرف‌هایشان زدند، به نوعی بدبین شدند و تقریبا می‌شود گفت نمی‌خواستند دیگر حرفی بزنند. به هر حال برایشان مشکل‌ساز می‌شود. این تجربه موجب شد اینها نسبت به همه با بدبینی نگاه کنند.
خارج از کادر دوربین اتفاق جالبی برای شما نیفتاد؟
طه رضا:
یک خاطره جالب بود ولی به خاطر اینکه ممکن بود بعضی را خیلی ناراحت کند، در مستند نیاوردیم. در محل قتل ندا آقاسلطان، جوانی آمد که مشخص بود مخالف است. به ما اعتماد کرد و شروع کرد به حرف زدن. گفت لباس شخصی‌ها زدند، کشتند و بردند. گفتم این لباس شخصی‌ها چه کسانی‌اند؟ گفت آنهایی که خودشان را برتر از بقیه می‌دانند. دقیقا در محل قتل ندا آقاسلطان بودیم. پرسیدم اینجا کجاست؟ اینجا چه اتفاقی افتاد؟ گفت اینجا یک کوچه فرعی است. هر اتفاقی افتاد در امیرآباد اتفاق افتاد. بعد با اشاره دست به محل قتل اشاره کردم و گفتم اینجا چه اتفاقی افتاد؟ باز هم جواب داد اتفاقی نیفتاد و هر اتفاقی افتاد در خیابان امیرآباد بود. طاقت نیاوردم و گفتم ندا آقاسلطان را کجا کشتند؟ گفت ندا را همان چهارراه بالایی در امیرآباد کشتند. ما به خاطر ملاحظاتی که داشتیم، ترجیح دادیم این بخش در مستند آورده نشود.
پیرمردی که در یکی از روستاهای مشهد می‌گفت مردم دیگر عاقل شده‌اند و رای نمی‌دهند هم جالب بود.
شمقدری:
تا حدودی طنز بود. ولی بگذارید به پارک کوه‌سنگی مشهد اشاره کنم. واقعا زندگی جاری بود و متاسفانه نتوانستیم شرایط پارک را نشان دهیم. یک گروه موسیقی رپ آنجا بودند. با ما رفیق شدند و 5-4 آهنگ برای ما خواندند. حالا ببینید چطوری فکر می‌کردند. غرب می‌گوید زنان ایرانی با عقب بردن حجابشان با جمهوری اسلامی اعلام مخالفت می‌کنند. ولی ببینید اینها چه جواب‌هایی به ما دادند. پرسیدیم اینهایی که آمدند اعتراض کردند برای چه اعتراض کردند؟ گفت: من هم اول فکر می‌کردم تقلب شده، حدود 30 درصد احتمال می‌دادم ولی وقتی رهبر آمد گفت تقلب نشده یعنی نشده دیگر.
یعنی دشمن تلاش می‌کند هرگونه گرایش به مدرنیته در ایران را به مخالفت با جمهوری اسلامی تعبیر کند ولی در واقع این‌طور نیست.
طه رضا:
همین گروه رپ یک ملودی رپ در محبت به امام رضا خواندند. من تایید نمی‌کنم ولی بالاخره یک محبتی دارد. شاید فاصله گرفته باشد ولی هنوز هست.
شمقدری:
این مطلب را ما دیدیم و اگر راه نمی‌افتادیم نمی‌رفتیم به شهرستان‌ها شاید این تصاویر را نمی‌دیدیم. ما در مشهد وقتی با یک پیرمرد حرف می‌زدیم، راحت به سوالات جواب می‌داد در حالی که اصلا دوربین را نمی‌دید و خیلی راحت داشت هندوانه می‌خورد و جواب سوالات را می‌داد.
خامنه چطور؟
شمقدری:
2 طیف آدم را نشان دادیم؛ آنهایی که به احمدی‌نژاد رای دادند و آنهایی که به موسوی رای دادند. آنهایی که به موسوی رای دادند، گفتند خوب رایش کم بود، پیروز نشد. آنهایی هم که به احمدی‌نژاد رای دادند، گفتند برای ما ترک و فارس فرقی ندارد، مهم خدمت است. اینها را تا وقتی در تهران بودیم نمی‌دانستیم.
بی‌آلایشی مردم شهرستانی واقعا در این مستند به چشم می‌خورد.
طه رضا:
ما تقریبا هر دانشگاهی می‌رویم یکی از سوالاتی که طرف مقابل می‌پرسد این است که چرا مصاحبه‌شوندگان آدم‌های عادی هستند؛ چرا نخبگان و دانشجویان نیستند. باید بگویم که اکثریت مصاحبه‌شوندگان دانشجو بودند ولی واقعا آدم‌های معمولی بودند. می‌دانید چرا خیلی به چشم می‌آیند؟ به خاطر اینکه ما عادت نکرده‌ایم در تلویزیون و سینما آدم عادی ببینیم. چند درصد مردم در خانه‌های بالاتر از 200 متر زندگی می‌کنند؟! بیشتر مصاحبه‌های تلویزیون مربوط به خیابان ولی‌عصر است. چند بار از مردم نازی‌آباد مصاحبه گرفته شد. بیننده شمال شهر تهران عادت کرده خودش را در تلویزیون ببیند، بنابراین من هم بودم تعجب می‌کردم آدم‌های متفاوتی از ما وجود داشته باشند. واقعا 30 سال است که روستاییان یعنی 30 درصد مردم ایران به طور کلی سانسور می‌شوند و این 30 درصد واقعا طرفدار جمهوری اسلامی هستند. متاسفانه وقتی هم آنها را نشان می‌دهیم در شمایل یک انسان عقب‌افتاده نشان می‌دهیم. چرا کسی به این موضوع نمی‌پردازد که چند درصد بلاگر‌های ایران روستایی هستند؟!
بچه‌ها حرف آخر.
شمقدری:
ما باید نقد را خودمان انجام دهیم. دفاع هم وظیفه خودمان است. نخبگان باید وارد همه عرصه‌ها بشوند. امروز این وظیفه ماست که نسبت به عقیده‌مان دغدغه داشته باشیم تا بستر ظهور منجی فراهم شود.
طه رضا:
سلام می‌کنم بر حضرت اباعبدالله، سیدالشهدا، آنجا که لهوف می‌نویسد و الشمر جالس علی صدرالحسين...