شاهنامه؛ اثر حماسی و ماندگار حکیم توس، ابوالقاسم فردوسی است که اساطیر، افسانه‌ها و تاریخ ایران پیش از اسلام را روایت می‌کند. سراینده کتاب شاهان، همه داستان‌ها و قصه‌های پهلوانی زمان خود را که از گذشته‌های دور و نزدیک به‌جا مانده بود با نهایت دقت، جمع‌آوری و به رشته نظم درآورد. باگذشت زمان، این منبع بی‌نظیر ادبی بشدت مورد استقبال و توجه عموم مردم واقع شد. زبان روایتی و از طرفی قدرت تاثیر‌گذاری شاهنامه را می‌توان در حکم 2 مؤلفه اصلی در برقراری ارتباط با مخاطب در نظر گرفت، به این ترتیب اثر فردوسی بستر مناسبی برای رشد و شکوفایی هنرهایی چون نگارگری را فراهم کرد.
علاوه بر این، شاهنامه‌خوانی را می‌توان به‌عنوان یکی دیگر از ثمرات کتاب شاهان عنوان کرد. قصه‌خوانی و افسانه‌سرایی یا به تعبیری نقالی، در ایران از قبل از اسلام رواج داشته و با ورود به دوره اسلامی، تقسیمات و شعبی پیدا کرد تا اینکه در دوره صفویه، شاه اسماعیل از مشوقان و مروجان نقالی شد. قصد او در اصل رواج و رسوخ مذهب شیعه اثنی‌عشری در دل و جان مردم بود، به همین دلیل افرادی را مامور کرد تا هر کدام در جایی، لباسی و به شکلی جداگانه این مهم را تبلیغ کنند. برخی به مداحی اهل بیت می‌پرداختند، گروهی در زور‌خانه‌ها شعر می‌خواندند، دسته‌ای دیگر مانند قاضی‌های قشونی برای قشون، سخن‌سرایی می‌کردند و آداب و شریعت و رسوم ملی و پهلوانی را بیان می‌کردند اما شگرد این افراد برای جلب توجه مردم به سوی خود، این بود که داستان‌ها و روایات پهلوانی را چاشنی مداحی می‌کردند و همین امر موجب شد که رفته‌رفته این کار به دلیل اثرات مطلوب، رواج بیشتری یابد. باید در نظر داشت که داستان‌گویی از شاهنامه، با تاریخ قهوه‌خانه توام شده است. نقالان با گفتن داستان‌هایی برای مردم در قهوه‌خانه‌ها و سرگرم کردن آنان، پولی دریافت و امرار معاش می‌کردند. تا اواخر حکومت قاجار، نقل نقالان از کتاب‌ها و داستان‌های گوناگون مانند:
امیر ارسلان، حسین کرد شبستری و بیشتر اسکندر‌نامه بود که در هر قهوه‌خانه به مناسبت روحیه مشتریان تعریف می‌کردند. با ظهور رضا شاه، اینگونه نقل‌ها قدغن و همه منحصر به شاهنامه شد. در هر حال آنچه مسلم است اینکه شاهنامه‌خوانی در گذشته‌ای نزدیک از برنامه‌های اصلی قهوه‌خانه‌های ایران بوده و در بیشتر خانواده‌ها به هنگام شب‌نشینی‌های زمستان به‌عنوان تفریحی دلپذیر محسوب می‌شده است. از قدیم پیوند نیرومندی میان قهوه‌خانه و زورخانه از یکسو و قهوه‌خانه‌روها و پهلوانان و باستانی‌کاران زورخانه‌ای از سوی دیگر برقرار بوده‌است. حرمت گذاشتن به پهلوانان و پاسداری از کیان قهرمانان میدان رزم و عرصه زندگی در قهوه‌خانه‌ها، روحیه و خصلتی بوده که قهوه‌خانه‌داران و قهوه‌خانه‌نشینان از زبان نقالان شاهنامه‌خوان (درباره رفتار و اخلاق اَبَر‌مردان شاهنامه) و نقالان مناقب‌خوان (درباره دلاوری‌ها و بزرگواری حضرت علی(ع)) آموخته بودند. قهوه‌خانه‌داران استخوان‌دار قدیمی می‌کوشیدند تا ارتباط قهوه‌خانه‌های خود را با زور‌خانه‌کاران و پهلوانان جامعه پیوسته حفظ کنند.
قهوه‌خانه، حافظ سنت‌هایی بود که مکتوب و مضبوط نبود و سینه به سینه جریان داشت که خود یکی از مهم‌ترین و آشکارترین انگیزه‌های پدید آمدن نقاشی مذهبی و حماسی معروف به نقاشی قهوه‌خانه‌ای یا خیالی‌نگاری شد. در واقع نوعی نقاشی‌روایی رنگ روغنی با مضامین رزمی، مذهبی و بزمی بود که در دوران جنبش مشروطیت براساس سنت‌های هنر مذهبی و دینی و با اثری از نقاشی طبیعت‌گرایانه آن زمان و به‌دست هنرمندانی مکتب ندیده پدیدار شد. به تعبیر دیگر، این هنر همراه با حفظ همه ارزش‌های هنر مذهبی و سنتی، به ضرورت نیاز و خواست مردم و به پاس احترام به باورهای آنان متولد شد. با تولد جنبش مشروطه، همگام با بیداری افکار عامه و رشد و تعالی اندیشه‌های آزادی‌خواهانه، هنر مردمی یکباره جانی تازه می‌گیرد. مبانی اصیل و کارساز فرهنگ مذهبی و سنتی این دیار با حمایت مردم بیداردل، آبرو و اعتباری تازه می‌یابد؛ مردمی که در راستای گذر زمان، یلان و آزادگان شاهنامه حکیم توس را از خیال به نقش می‌طلبیدند تا مگر در همدلی و مونسی با راستان و پهلوانان، غرور ملی از کف رفته خویش را باز یابند و رستمی را طلب می‌کردند تا مگر بیاید و داد از بیدادگران زمانه‌شان بگیرد. هنرمندان دلسوخته و وارسته در این روزگار، آستین بالا زدند تا ذوق و هنر بی‌ادعایشان پاسخی باشد بر همه شور و شیدایی و بیداری مردم؛ هنرمندان صادق و گمنامی که با تجربه‌ای نه‌چندان کافی و با تکنیکی پیش پا افتاده و ابتدایی، نقش‌هایی زدند که چون به میان مردم آمد، کمتر چشمی به تماشای کارشان ننشست و این ارتباط تنگاتنگ مردم با هنرمندان حاصل باروری هنری بود که دستمایه‌های اصلیش را ایمان و اخلاص تشکیل می‌داد. هنرمندان خیالی‌نگار به تصویر کردن نقل نقالانی پرداختند که یاد‌آور دلاوری‌ها و قهرمانی‌های ایرانیان بودند و رویه‌ای را در پیش گرفتند تا بتوانند روحیه حماسی را در ذهن مردم جای دهند. با هدف جلوگیری از خود‌باختگی رایج در آن زمان، بهترین اثر حماسی که می‌توانستند آن را الگوی کار خود قرار دهند، «شاهنامه فردوسی» بود. اگر چه نقاشی‌هایی که از داستان‌های شاهنامه از ابتدای دوره قاجار تا آغاز جنبش مشروطه تصویر می‌شد به نقاشی قهوه‌خانه‌ای نزدیک بود، ولی هنوز روح حماسی در آنها تجلی نداشت اما با ظهور مشروطه‌خواهی در ایران روح حماسه‌طلبی در بین ایرانیان عهد قاجار جانی تازه گرفت و نقش نقاشان قهوه‌خانه‌ای که مضامین حماسی شاهنامه را بر تابلوی نقاشی کشیده بودند، بهتر احساس می‌شد.
*کارشناس ارشد پژوهش هنر دانشکده هنر دانشگاه شاهد