گروه اقتصادی:
بالاخره انتظار 36 ساله ایران برای نشستن بر کرسی ریاست سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) به پایان رسید تا در تمام ساعات 365 روز آینده که وزیر نفت ایران ریاست کنفرانس وزیران اوپک را برعهده دارد، کشورمان نقش اصلی جریان‌سازی در بازارهای جهانی نفت را برعهده داشته باشد. از دیروز با آغاز سال 2011 میلادی، جامه ریاست بر کنفرانس اوپک بر دوش وزیر نفت ایران پوشانده شد تا کشورمان به‌عنوان یکی از 5 کشور بنیانگذار و همچنین دومین کشور دارنده ذخایر نفتی و دومین تولیدکننده نفت‌خام این سازمان در این یک‌سال فرصت داشته باشد ضمن نقش‌آفرینی بیشتر در معادلات جهانی بازار نفت، بار دیگر مهر ابطالی بر تلاش‌های غرب برای به انزوا کشاندن صنعت نفت ایران بکوبد. سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) در نشست 157 که 22 مهر (14 اکتبر) با حضور 12 کشور عضو اوپک در وین، پایتخت اتریش برپا شد، به طور رسمی سیدمسعود میرکاظمی، وزیر نفت ایران را به عنوان رئیس سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) و وزیر نفت عراق را به عنوان نایب رئیس این سازمان معرفی کرد. نخستین دبیرکل اوپک از سال 1961 تا سال 1964 از ایران بود و تاکنون 3 بار کنفرانس‌های اوپک در سال‌های 1961 (کنفرانس سوم)، 1971 (کنفرانس بیست و دوم) و مارس 2005 (کنفرانس یکصد و سی و پنجم) در ایران برگزار شده. بر اساس ماده15 اساسنامه اوپک، وظایف کنفرانس شامل تنظیم خط‌مشی کلی سازمان و تعیین نقشه راه و وسایل مناسب برای تحقق آن، تصمیم‌گیری درباره هرگونه درخواست عضویت در سازمان، تایید نصب اعضای هیات عامل، راهنمایی هیات عامل درباره ارائه گزارش‌ها و توصیه‌ها درباره هر نوع مساله و موضوع در جهت مصالح سازمان، بررسی یا تصمیم‌گیری درباره گزارش‌ها و توصیه‌های هیات عامل در زمینه امور سازمان، بررسی و تصمیم‌گیری درباره بودجه سازمان که توسط هیات عامل تقدیم می‌شود، بررسی و تصمیم‌گیری درباره صورتحساب‌ها و گزارش حسابرس که از سوی هیات عامل تقدیم می‌شود، دعوت از کشورهای عضو به منظور تشکیل یک جلسه مشورتی برای مقاصد خاص و در محل‌هایی که کنفرانس به مصلحت تشخیص دهد، تصویب هر نوع اصلاحیه به این اساسنامه، انتصاب رئیس هیات عامل و یک علی‌البدل رئیس، انتصاب دبیرکل، انتصاب قائم‌مقام دبیرکل، انتصاب حسابرس سازمان برای یک دوره یک ساله و رسیدگی به تمام مسائلی که صراحتا برعهده دیگر ارکان سازمان گذارده نشده است، در حدود صلاحیت کنفرانس اوپک است. همچنین کنفرانس، عالی‌ترین مرجع سازمان کشورهای صادرکننده نفت و متشکل از نمایندگان همه کشورهای عضو است و هر کشور عضو باید در تمام کنفرانس‌ها شرکت کند. این در حالی است که کنفرانس هر سال 2 یکبار اجلاس عادی برگزار خواهد کرد اما اجلاس فوق‌العاده ممکن است بنا به درخواست یک کشور عضو توسط دبیرکل پس از مشورت با رئیس کنفرانس و تصویب اکثریت عادی کشورهای عضو تشکیل شود.
ادامه از صفحه اول
هر گاه کشورهای عضو تصویب‌کننده اجلاس فوق‌العاده درباره تاریخ و محل برگزاری چنین اجلاسی اتفاق‌نظر نداشته باشند، در این صورت دبیرکل سازمان تاریخ و محل آن را ضمن مشاوره با رئیس کنفرانس تعیین خواهد کرد. در بخش مدیریتی این سازمان به‌طور همزمان دبیرکل، دبیر کنفرانس و دبیرهیات عامل اوپک با وظایف گوناگون ایفای نقش می‌کنند. به‌طور معمول تصمیم‌گیری‌ها در اوپک برمبنای اجماع است؛ یعنی باید همه اعضا نسبت به یک موضوع به توافق برسند تا نسبت به آن تصمیم گرفته شود. از سال 1975 و پس از حمله یک گروه تروریستی به رهبری کارلوس، تروریست معروف به مقر اوپک تاکنون ریاست این سازمان به ایران نرسیده بود.
امکان برگزاری اجلاس اوپک در ایران
همچنین یکی دیگر از دستاوردهای ریاست دوره‌ای ایران بر اوپک، امکان برگزاری نشستی به میزبانی ایران خواهد بود که بار دیگر بر جایگاه ایران در صنعت نفت جهان تاکید خواهد کرد. وظیفه رئیس اجلاس وزیران، هماهنگی و نظارت بر برگزاری نشست‌ها و اداره جلسات وزیران عضو اوپک است. رئیس دوره‌ای اجلاس می‌تواند برای برگزاری یک نشست از وزیران عضو دعوت کند که به کشورش سفر کنند و یک نشست از اجلاس وزیران می‌تواند به دعوت وزیر نفت ایران در کشورمان برگزار شود، کما اینکه در نشست آخر اوپک همه اعضا به دعوت وزیر نفت اکوادور که ریاست اجلاس وزیران را تا ژانویه به‌عهده دارد به اکوادور رفتند و رنج راه طولانی را برای احترام به درخواست وزیر نفت اکوادور به جان خریدند. در این باره نماینده ایران در اوپک نیز پیش‌تر در گفت‌وگو با خبرنگار «وطن امروز» احتمال برگزاری یکی از نشست‌های فوق‌العاده اوپک در ایران را دور از ذهن ندانسته بود و از آغاز تلاش‌های کشورمان برای برنامه‌ریزی در این باره تاکید کرده بود.
تلاش برای کسب منافع حداکثری
نیم قرن از تولد سازمان اوپک می‌گذرد و اکنون در پنجاهمین سال تولد این سازمان، بنا به سنتی از پیش تعیین شده، ایران بر جایگاه ریاست آن تکیه زده است. در ایامی که اوپک تاسیس شد نرخ جهانی نفت حدود 3 دلار در هر بشکه بود، موسسان اوپک قیمت 3 دلاری نفت را نرخی ناعادلانه می‌دانستند و اصولا تصمیم داشتند با اتکا به نوعی همفکری و اتحاد قدرت تعیین نرخ جهانی نفت را از کارتل‌های تجاری گرفته یا دست‌کم در تعیین قیمت طلای سیاه به محوری اثرگذار تبدیل شوند اما مشخصا افزایش نرخ جهانی نفت با هدف حفاظت از منافع اعضا، نخستین و اصلی‌ترین آرمان موسسان اوپک بود. آرمانی که در کمتر از 50 سال بارها گردش 180 درجه‌ای را تجربه کرد و به طور مثال در خلال سال‌های 2006 تا 2008 اعضای اوپک در حداقل 3 اجلاس رسمی خود یافتن راه‌هایی برای کاهش نرخ نفت یا ممانعت از رشد مداوم آن را در دستور کار قرار دادند. هرچند ایران، عراق، کویت، عربستان‌سعودی و ونزوئلا 5 عضو موسس اوپک هستند اما این موضوع نقشی در قدرت کنونی آنها ندارد و در حال حاضر وزن سیاسی و نیز توان مازاد تولید نفت از اصلی‌ترین مولفه‌های تشکیل‌دهنده قدرت تعیین‌کنندگی در درون سازمان اوپک و عامل تاثیرگذار بر سرنوشت تصمیم‌های این سازمان است. مولفه‌هایی که به هر حال باید بپذیریم داشتن آنها علاوه بر عربستان‌سعودی، ایران را هم به قدرتی اثرگذار در اوپک تبدیل کرده است. البته ایران در همین فرصت که بر صندلی ریاست اوپک نشسته است می‌تواند بیشتر از استفاده تبلیغاتی این موضوع بر امکاناتی که می‌تواند از آن به دست بیاورد تمرکز داشته باشد. ایران برای بهره بردن از موقعیت ریاست اوپک فرصت ایده‌آلی دارد تا نقش محوری خود در این سازمان را به دست آورد. در هر حال ریاست کشورمان بر اوپک تا حدودی نشان می‌دهد که مواضع بسیاری از کشورهای در حال توسعه به جمهوری اسلامی نزدیک شده و توطئه‌ها، دخالت‌ها و ترفندهای کشورهای غربی و تحریم‌های سیاسی غرب علیه ایران را خنثی کرده است.
ریاست اوپک بالاترین رکن این سازمان است
در حالی که برخی کارشناسان منتقد، پست اثرگذار اوپک را دبیرکلی می‌دانند و اهمیت چندانی برای ریاست کنفرانس وزیران اوپک قائل نیستند، محمدعلی خطیبی، نماینده ایران در اوپک در گفت‌وگو با «وطن امروز» درباره ریاست ایران بر سازمان اوپک اظهار داشت: بالاترین رکن در تشکیلات اوپک اجلاس وزراست که در واقع مرجع تصمیم‌گیر است. ریاست این اجلاس فرصتی است که بالاترین رکن را بتواند ریاست کند و در تصمیم‌گیری‌ها موثر باشد. دبیرکل و نایب رئیس این سازمان از زیرمجموعه‌های رئیس محسوب می‌شوند. نماینده ایران در اوپک گفت: انتخاب ریاست سازمان هم باید توسط یک عضو دیگر پیشنهاد شود و تمام اعضا به این عضو پیشنهاد شده رای مثبت بدهند. در حال حاضر بر اساس یک توافق از پیش تعیین شده، بر اساس حروف الفبا اعضا تعیین می‌شوند اما همین مورد هم باید رای مثبت همه اعضا را دربر داشته باشد. وی تاکید کرد: علاوه بر این ریاست اجلاس به همراه دبیرکل سازمان، سخنگوی رسمی سازمان است که می‌تواند از این فرصت استفاده کند و از منافع کشورهای عضو و حتی فراتر از آن کشورهای تولیدکننده نفت حمایت کند. خطیبی با اشاره به مصاحبه‌های ریاست سازمان با خبرنگاران رسانه‌های بین‌المللی گفت: افتتاح اجلاس اوپک همیشه با سخنرانی ریاست سازمان آغاز می‌شود که در این سخنرانی‌ها ریاست سازمان می‌تواند نقطه نظرات خود را اعمال کند. ریاست سازمان می‌تواند مواضع خودش را به طور شفاف ارائه دهد. وی افزود: فرصت دیگری که در این یک سال در اختیار ریاست سازمان است، حضور در همه مذاکرات دو یا چند جانبه کشورهای عضو است که به ریاست سازمان فرصت ارائه نقطه‌نظرات مختلف را می‌دهد. نماینده ایران در اوپک با تاکید بر جایگاه ویژه ریاست سازمان اظهار داشت: ریاست سازمان اوپک در تمام مجامع و محافل صنعت نفت حضور پیدا کرده و به ایراد نقطه‌نظرات و دیدگاه‌های خود می‌پردازد که در این فرصت دیدگاه و جایگاه ایران را نیز می‌توان به این کشورها معرفی کرد.
اوپک، سازمانی با نیم قرن سابقه
اوپک یک سازمان بین‌المللی است که اهداف آن طبق اساسنامه شامل ایجاد هماهنگی و وحدت در خط‌مشی‌های نفتی کشورهای عضو و تعیین بهترین شیوه‌ها برای تامین و حفظ منافع فردی و جمعی آنها، یافتن راه‌ها و وسایل تامین ثبات بازار نفت، توجه کافی و مستمر نسبت به منافع کشورهای تولیدکننده و حفظ درآمد ثابت برای آنها و عرضه کافی، اقتصادی و منظم نفت به کشورهای مصرف‌کننده است. هر کشور عضو اوپک در سیستم رای‌گیری دارای یک حق رای است و همه تصمیمات کنفرانس جز درباره رویه‌ها، مستلزم اتفاق‌نظر و رای همه اعضای رسمی است. اساسنامه اوپک، این سازمان را مکلف می‌کند تا موضوع ثبات و هماهنگی در بازار نفت را به منظور تامین منافع تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان نفت دنبال کند. در مسیر پرتحول 5 دهه عمر اوپک، ایران به عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان اوپک در کنار همتایان خود در اقتدار و تحکیم این سازمان نقش عمده داشته است. ایران همواره در اوپک از قیمت‌های معقول و منطقی قیمت نفت که متناسب با منافع ملی کشور بوده، حمایت کرده است. از سوی دیگر، درباره ارزیابی موفقیت‌ها و ناکامی‌های اوپک در نیم قرن گذشته اظهارنظرات موافق و مخالف بسیار است. برای نمونه موافقان با پذیرش اینکه هر سازمانی نقاط قوت و ضعف دارد، تاکید می‌کنند که در نگاه مقایسه‌ای بین اوپک با دیگر سازمان‌ها به نظر می‌رسد اوپک یکی از موفق‌ترین سازمان‌های بین‌المللی در این کشورهاست. این در حالی است که مخالفان روند کنونی اوپک با اشاره به اینکه هنوز اساسنامه اوپک مربوط به 50 سال پیش است و این در حالی است که دنیا چندین‌بار تغییر کرده، توصیه می‌کنند بهتر است تغییراتی در کاربری‌های این سازمان با توجه به تجربه 50 ساله آن ایجاد شود. همچنین گفته می‌شود که اوپک از کشورهای در حال توسعه تشکیل شده و دیگر کشورهای بزرگ صادرکننده نفت مانند روسیه عضو آن نیستند که همواره چالش‌هایی را ایجاد کرده است طوری‌که در شرایط بحران اقتصادی که کشورهای عضو اوپک برای نگه‌داشتن قیمت‌ها در سطح مناسبی سقف تولید خود را کاهش داده یا ثابت نگه می‌دارند، کشورهای غیرعضو اوپک با تولید بیشتر، نه‌تنها گاهی رسیدن به قیمت‌های واقعی را دور از دسترس کرده‌اند، بلکه تامین‌کننده بیشترین افزایش تقاضای جهانی نفت نیز به شمار می‌آیند. بنابراین برخی کارشناسان پیشنهاد کرده‌اند که با توجه به وابستگی کشورهای عضو اوپک به تکنولوژی کشورهای دیگر که عمدتا مصرف‌کننده‌ها هستند، بهتر است اوپک تغییراتی در کاربری خود ایجاد کند و با هدف ارتقای سطح تکنولوژی و دانش کشورهای عضو در بخش نفت به سازمان کشورهای اقتصادی و تکنولوژی نفت تغییر نام و کاربری دهد. همچنین با وجود سیستم سهمیه‌بندی در اوپک که منتقدان آن را مهم‌ترین کار اوپک می‌دانند، ملاحظه می‌شود که با وجود اجماع اعضا بر تصمیم‌گیری‌ها به‌طور معمول پایبندی کشورها حتی در شرایط شکننده قیمت‌ها در 2 سال گذشته به‌طور میانگین حدود 50 درصد بوده است. برخی کارشناسان معتقدند با گران‌تر شدن قیمت‌های نفت در سال‌های آینده به‌دلیل کاهش طبیعی تولید کشورها از یک طرف و رشد صنعتی کشورها بویژه چین و هند از سوی دیگر که نیاز به انرژی را افزایش خواهد داد، سیستم سهمیه‌بندی نیز خود به خود از بین می‌رود و آنگاه باید دید اوپک چه تغییری در رویکردهای خود برای حفظ قدرت این سازمان ایجاد خواهد کرد. به هر حال، اوپک پس از گذشت50 سال همچنان با اهدافی همچون کاهش ریسک تصمیم‌های اوپک، افزایش توان رقابتی اوپک در مقابل غیراوپک و کاهش رقابت داخل سازمان و تبدیل آن به همکاری، استراتژی بلندمدت خود را پیگیری می‌کند.
نگاهی به نیم‌قرن فعالیت اوپک
ایران در حالی از دیروز بر جایگاه ریاست سازمان اوپک تکیه زد که اوپک در سال 2010، پنجاهمین سال تاسیس خود را جشن گرفت و نیم‌قرن سابقه فعالیت این سازمان، با فراز و نشیب‌های بسیاری همراه بوده‌است. در حالی که امروز نام «اوپک» وزنه مهمی در مبادلات بین‌المللی محسوب می‌شود و نتیجه تصمیم‌گیری‌های آن امروزه تاثیر مستقیمی بر قیمت بازار جهانی نفت دارد، نیم قرن قبل بود که 7 شرکت بزرگ بین‌المللی نفتی معروف به هفت‌خواهران نفتی تصمیم‌گیر اصلی معادلات نفت و مسائل مربوط به آن در دنیا شناخته می‌شدند. بنابراین تشکیل اوپک که از سوی این شرکت‌ها و دولت‌های پشتیبانشان با مشکلات و سنگ‌اندازی‌های فراوانی روبه‌رو بود، حرکتی بسیار بزرگ بود که می‌تواند به عنوان نقطه عطفی در تعاملات جهانی نفت منظور شود. اکنون اوپک پس از نیم‌قرن حضور خود در صنعت نفت جهان از نقش بسیار مهمی در تبیین تحولات بازارهای جهانی برخوردار شده است.