محمود استادمحمد در سال ۱۳۲۹در محله دروازه‌دولاب تهران به دنیا آمد. وی فعالیت نمایشی خود را در نوجوانی آغاز کرد و در سال ۱۳۴۷ با بازی در نمایش «شهر قصه» به شهرت رسید. او در سال ۱۳۶۴به کانادا مهاجرت کرد و در سال ۱۳۷۷ دوباره به ایران بازگشت و فعالیت هنری خود را از سرگرفت. کارگردانی سریال «گذر خلیل ده‌مرده»، «رسم زمانه»، «دقیانوس امپراتور شهر اقیانوس»، «چهل پله تا مرگ»، «آنها مامور اعدام خود هستند»، «قصص القصر»، «آخرین بازی»، «دیوان تئاترال»، «عکس خانوادگی» و... برخی آثار نمایشی این هنرمند در سال‌های اخیر را تشکیل داده‌اند. با او به بهانه نمایش تازه‌اش یعنی«کافه مک‌ادم» در تئاتر‌شهر به گفت‌وگو نشسته‌ایم.
آقای استادمحمد! اگر اجازه بدهید پرسش نخست این گفت‌وگو را به نمایش «کافه مک‌ادم» اختصاص دهیم. شما این نمایشنامه را در دهه 60 زمانی که در مونترال کانادا بودید، نوشتید و بعد نمایش آن به تعویق افتاد، به ایران بازگشتید و 27 سال طول کشید تا تصمیم گرفتید «کافه مک‌ادم» روی صحنه برود.
آقای استادمحمد! اگر اجازه بدهید پرسش نخست این گفت‌وگو را به نمایش «کافه مک‌ادم» اختصاص دهیم. شما این نمایشنامه را در دهه 60 زمانی که در مونترال کانادا بودید، نوشتید و بعد نمایش آن به تعویق افتاد، به ایران بازگشتید و 27 سال طول کشید تا تصمیم گرفتید «کافه مک‌ادم» روی صحنه برود.همان‌طور که می‌دانید تم اصلی این نمایش به مقوله مهاجرت برمی‌گردد. مک‌ادم یک مهاجر انگلیسی بود که حدود 250 سال پیش برای نخستین‌بار بوته‌ای از اروپا به کبک کانادا برد که اصطلاحا به آن پیچ گفته می‌شود. خاصیت این بوته این است که در هر جایی رشد کرده و باغچه را پر می‌کند. بعدها، گل مک‌ادم مبدل به لوگوی سازمان‌های مهاجرت شد. در واقع تمام سازمان‌های بخش خصوصی این آرم را دارا هستند. در مونترال در سال 1360، کافی‌شاپی به نام مک‌ادم به وسیله یک ایرانی به نام آقای چنگیزی تاسیس شد و به‌تدریج پاتوق مهاجران شد. نمایشی که امروز روی صحنه رفته به این انگیزه و با این مضمون اجرا شده است. اما درباره دلیل تاخیر اجرای نمایش باید بگویم در همان سال‌ها تصمیم داشتم این نمایش را در مونترال اجرا کنم.
لابد بعد دیدید که تاثیر‌گذاری موضوعی به نام مهاجرت در وطن بیشتر جواب می‌دهد.
بله، فکر کردم سوژه‌ای مانند مهاجرت را نمی‌توان در این چارچوب به آن شکلی که باید کار کرد و به قول شما در ایران از ابعاد تاثیرگذارتری می‌تواند برخوردار باشد.
شما نگارش و اجرای نمایش‌های متعددی را در کارنامه خود دارید. از «نمایش دقیانوس امپراتور شهر اقیانوس» تا همین اواخر یعنی نمایش «عکس خانوادگی» که هریک در زمان خود دارای جایگاه منحصر به فردی بوده و پیام‌های زیادی را به فراخور زمانه به مخاطبان منتقل کرده است اما خود شما کدامیک را بیشتر از بقیه دوست دارید؟
نمایش‌هایی که من نوشتم هرکدام بر اساس نیازی شکل گرفتند. حتی در این ارتباط می‌توان گفت من نویسنده و نمایشنامه‌نویس حرفه‌ای نبوده و نیستم، چون گاهی اوقات می‌شود که حتی 2 سال پشت میزم نمی‌نشینم و چیزی نمی‌نویسم. بعد از نمایش «دیوان تئاترال» من مدت‌ها کار نکردم. البته زمانی که احساس کنم باید بنویسم، می‌نویسم اما اینگونه نیست که سالی یک نمایش بنویسم.
به عنوان مثال در نمایش «دیوان تئاترال» چه ضرورت اجتماعی‌ای موجب نگارش این اثر شد؟
مساله نشناختن عاشقی به نام «فرهاد» بشدت در آن زمان ذهن مرا درگیر کرده بود. می‌خواستم به شکل صحیحی شیرین و فرهاد را به مردم معرفی کنم. بعد تصمیم گرفتم این کار را بنویسم، در حالی که نظامی که یکی از قله‌های ادبیات ما به‌شمار می‌رود، می‌آید و کاری به نام خسرو و شیرین را ارائه می‌دهد. فرهاد جوانی بوده که به همراه شاپور به چین می‌رود تا نقاشی بیاموزد. به این ترتیب شاپور صورتگری را یاد می‌گیرد و فرهاد پیکرتراشی. اما در سراسر منظومه نظامی به او لقب فرهاد کوهکن داده‌اند و هیچ جا بیان نشده که او پیکرتراش بوده است. نظامی در جایی وقتی می‌خواهد عشق فرهاد به شیرین را بشکافد، یک تصویر زیبا ارائه می‌دهد و آن تصویر این است که گاوی وارد بوستان گل سرخ می‌شود. طبعا گاو، نمی‌فهمد گل سرخ چیست و به تخریب بوستان می‌پردازد. او این تصویر را با عاشق شدن فرهاد کوهکن به شیرین شاهزاده قیاس می‌کند و منظورش این بوده که کوهکن چگونه عشق شاهزاده را می‌فهمد. این نشان می‌دهد که تاکنون اشتباه تصور می‌کرده‌ایم. در طول تاریخ هم این غلط ادامه یافته است. یا در نمایش «عکس خانوادگی» انگیزه من، کاملا اجتماعی بود. یعنی ایده نگارش این نمایش از خبری نشات گرفت که مردی به قتل سریالی زنان روسپی پرداخته بود.
شما از جمله نمایشنامه‌نویسان و کارگردانانی هستید که در دهه 50 به ساخت آثار ارزنده‌ای پرداختید. نمونه آن را می‌توان سریال تلویزیونی «پژواک» دانست که به هیچ‌وجه تم کمدی نداشت و به جرات می‌توان آن را یک سریال جدی با درونمایه‌ای ملموس نامید. با این تفاسیر می‌خواستم بپرسم دغدغه‌های هنر در دهه 50 چگونه بود؟
ببینید، بعد از سال 1332 و به طور مشخص کودتای 28 مرداد، فضای هنری خاصی شکل گرفت. در سال‌های 33، 34 و 35 رفته رفته التهابات کودتا خوابید و موجی فرهنگی- هنری شکل گرفت. در آن سال‌ها بود که اخوان ثالث، مجموعه شعر «زمستان» را در سال 1335 برای نخستین‌بار چاپ کرد و از آن به بعد آثاری که تولید شدند به ادبیات زمستانی معروف شدند. در سال 1340 این نوع ادبیات به شکوفایی رسید. چنانچه مجموعه شعرها، نمایش‌ها و اصولا کارهایی که در این دهه انجام شد گواه این ادعاست. در دهه 50، ادبیات زمستانی به بار نشست و در دهه 40 تکمیل و در دهه 50 به نتیجه رسید.
نکته جالب درباره این دهه این است که در سال‌های 50 بیشتر تئاترهایی که روی صحنه اجرا می‌شد، ملهم از نمایشنامه‌های بزرگانی چون مولیر، بکت، شکسپیر، سوفوکل، فریش و... بوده است. امروز این روند به چه شکل است؟ یعنی عمده نمایشنامه‌هایی که نوشته و اجرا می‌شود حالت تالیفی و برگرفته از مسائل اجتماعی دارد یا اقتباس از نمایشنامه‌نویسان جهانی همچنان ادامه دارد؟
از سال‌های 1320 تا 1332 یعنی پیش از کودتای 28 مرداد، ما 12 سال بود که تئاتر داشتیم. بعد از سال‌های 1332 تا 2 سال یعنی سال 1334 و 1335 ما تئاتر نداشتیم، به این دلیل که شخصیت‌های عمده تئاتری ما به دلایل جو سیاسی- اجتماعی، خانه‌نشین شده یا به سمت سینما رفته بودند. در دهه 40، تئاتر ملی و تئاتر اروپایی یا جهانی به موازات یکدیگر پیش می‌رفتند. اما اگر نگاه کنید، تئاتر ایران بخش اعظم نمایشنامه‌های خود را مرهون شخصیت‌هایی چون غلامحسین ساعدی، اکبر رادی، بهرام بیضایی و... بود. یعنی ما نمایشنامه ایرانی داشتیم. البته نمایشنامه ترجمه هم داشتیم. به عنوان مثال داوود رشیدی نمایشنامه «در انتظار گودو» را به بهترین شکل اجرا کرد. می‌توانم به جرات بگویم اجرای داوود رشیدی با تمام اجراهای جهانی فرق داشت.
امروز چه؟
بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، تئاتر مذهبی، تئاتر غالب بود و بعد از آن هم در دهه سوم بعد از انقلاب، تئاتر ترجمه و اقتباس بخش اعظم تئاتر ما را تشکیل داد. امروز هم تئاتر ترجمه و اقتباس بیشتر غالب است.