اخلاق راهی است که از آن چاره‌ای نیست اما در یک تقسیم‌بندی کلی می‌توان 3 راه اصلی اخلاقی را نام برد:
راه نخست:
توجه به فایده‌های دنیوی اخلاق چون حفظ نظم اجتماع، احترام در جامعه و میان مردم است. این راه فلاسفه است که مردم را به وجدان و رعایت نظم اجتماع (چون کانت و روسو) و رعایت حدوسط (چون ارسطو) دعوت می‌کنند. دعوت به این نوع اخلاق در میان عامۀ مردم نیز جایگاه دارد، می‌گویند: طمع از مردم برگیر تا در نزد آنها عزت یابی، حرص نداشته باش تا احترامت در جامعه حفظ شود، زیاده‌روی و اسراف نکن تا دچار تنگدستی و فقر نشوی، به علم آراسته شو تا عزت و جاه یابی، شجاعت پیشه کن تا پیروز شوی، از ترس بگریز تا شکست نخوری و ملامت نشوی و خلاصه! با اخلاق زندگی کن تا در دنیا محترم باشی و نام نیک از تو به یادگار ماند. مَثَل اعلای چنین اخلاقی سقراط حکیم است، می‌توان نام این اخلاق را اخلاق عرفی یا سکولار گذاشت.
دست طمع چو پیش کسان می‌کنی دراز
پل بسته‌ای که بگذری از آبروی خویش
(صائب)
راه دوم:
راهی است که دین پیش راه بشر قرار می‌دهد که طبق آن مردم را به فایده‌ها و ثمرات اخروی عمل اخلاقی دعوت می‌کند نه مدح و ذم مردم و پسند و ناپسند جامعه. روشن است که اگر عمل برای سود و نفع اخروی باشد، یقینا جامعه نیز از آن منتفع می‌شود و اخلاق دینی جامعه را نیز بر پایه استوارتری قرار می‌دهد. پایۀ این اخلاق بر ترس از جهنم یا شوق بهشت است. آیه «إِنَّ الظَّالِمِینَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ؛ همانا ستمگران را عذابى دردناک است» (سوره‌مباركه ابراهیم ـ آيه 22) نمونه‌ای است که بر ترس از جهنم استوار است و آیه «إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ، وَ أَمْوالَهُمْ، بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّه؛ خدا از مؤمنین جانها و مال‌هایشان را خرید، در مقابل اینکه بهشت داشته باشند.» (سوره‌مباركه توبه ـ آيه 111) نمونه‌ای است که بر شوق بهشت استوار است. اخلاقی که بسیاری از علما در کتاب‌های اخلاقی خود ترویج می‌کنند، از همین دست است.
راه سوم:
اخلاق الهی است و آن راه خاص قرآن است که بر محبت الهی و موصوف شدن به صفات خداوندی و جلب رضای او بنا شده است، نه فایده‌های اعتباری و وهمی دنیوی و فایده‌های حقیقی اخروی، بلکه تنها رضایت و خشنودی حق را مورد توجه دارد و همواره خود را در محضر حق می‌داند: «أََلَمْ یعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یرى؛ آیا نمی‌داند که خدا او را می‌بیند؟» (سوره‌مباركه علق ـ آيه 14) خداوند از آنها خشنود است و آنها نیز از خداوند خشنودند و توجه و بازگشتشان به خداست، نه بهشت و جهنم و عاقبت نیز در محضر حق آرام می‌گیرند: «یا أَیتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهًُْ *ارْجِعِی إِلى رَبِّک راضِیهًًْ مَرْضِیهًًْ * فَادْخُلِی فِی عِبادِی * وَ ادْخُلِی جَنَّتِی» (سوره‌مباركه فجر ـ آيات 27 تا 30) پیامبران و امامان(ع) و پیروان صدیق آنها نمونه اخلاق محبانه هستند.
فراق و وصل چه باشد؟ رضای دوست طلب
که حیف باشد از او غیر او تمنایی
(حافظ)