تشکیلات خودگردان فلسطین در واقــع بخش حاکمیتی سازمان آزادی‌بخش فلسطین، گروه «الفتح» و گردان‌های عملیاتــی سازمان آزادی‌بخش فلسطین محسوب می‌شود که امروزه، رئیس تشکیلات خودگردان عملا نقش رهبری سازمان آزادی‌بخش فلسطین را هم ایفا می‌کند. طی سال‌های گذشته بویژه پس از درگذشت یاسر عرفات، اختلافات در درون تشکیلات خودگردان و حامیان آزادی‌بخش فلسطین و الفتح بر سر رهبری این جریان بالا گرفت. مبنای اختلافات، نحوه تعامل با طرف‌های فلسطینی، کسانی که در جریانات انقلابی فلسطینی نظیر حماس و جهاد اسلامی فعالیت می‌کنند و همچنین نحوه تعامل با رژیم صهیونیستی بود. یاسر عرفات اگرچه به مذاکرات سازش پیوسته بود و در جریان مذاکرات اسلو و مادرید عملا جریان سازش را رهبری می‌کرد اما در عین حال 2 امتیاز داشت که توانسته بود گروه‌های مختلف فلسطینی را (اعم از جریانات مذهبی و ملی) حول محورهای مشترک جمع کند. یکی از این 2 خصوصیت، شخصیت و سابقه یاسر عرفات بود که به هر حال از دهه 1960 به این طرف، به عنوان شاخص‌ترین شخصیت فلسطین و نماد فلسطین شناخته می‌شد و به عنوان پدر گروه‌های مختلف فلسطینی به حساب می‌آمد. ویژگی دوم یاسر عرفات هم این بود که عملا همت خود را صرف وحدت گروه‌های فلسطینی و ایجاد وفاق بین تشکل‌های مختلف اعم از ناسیولیستی، سوسیالیستی یا مذهبی فلسطین کرده بود. با مرگ یاسر عرفات و روی کار آمدن محمود عباس، این 2 مساله در راس هرم فلسطین مخدوش شد. از یک طرف محمود عباس جایگاه هرمونیک یاسر عرفات را نداشت و از طرف دیگر عملا به سمت یک جناح فلسطینی و سازمان آزادی‌بخش فلسطین متمایل شد و گروه‌های جهاد اسلامی و حماس را در نقطه مقابل خود ارزیابی کرد. در نقطه دیگر یاسر عرفات در مواجهه با رژیم صهیونیستی مواضع مشخص و روشنی داشت و روی بسیاری از مسائل کلیدی فلسطین از جمله مساله بازگشت آوارگان و تشکیل کشور فلسطین می‌ایستاد اما با روی کار آمدن محمود عباس این وضع دگرگون شد و وی در پازل آمریکایی‌ها مشغول به فعالیت شد و عملا دستاوردی نداشت. این وضعیت به مرور انشعاباتی را در تشکیلات خودگردان و سازمان آزادی‌بخش فلسطین و الفتح به وجود آورد. به عنوان مثال حدود 3 سال پیش هانی الحسن به همراه جمعی از معترضان، سازمان الفتح را رها و سازمان جدیدی را پایه‌گذاری کرد. پس از هانی الحسن در درون جنبش فتح شکاف جدیدی پدید آمد و گردان‌های الاقصی جدایی خود را از سیاست محمود عباس اعلام کردند و مشخص شد که بخش‌های عملیاتی مستقر در غزه از سیاست‌های محمود عباس پیروی نمی‌کنند. سیاست‌های عباس به مرور با شکست مواجه شد و شکست وی نه‌تنها موقعیتش را در بین فلسطینی‌ها تضعیف کرد و از بین برد بلکه برای صهیونیست‌ها و آمریکایی‌ها نیز این شخصیت به عنوان چهره‌ای غیرموثر درآمد. به همین دلیل هم جریان صهیونیستی و آمریکایی درصدد بود شخصیت دیگری را جایگزین محمود عباس و تشکیلات خودگردان فلسطین کند و این نکته‌ای بود که بارها در مطبوعات رژیم صهیونیستی مطرح شد. اعلام جدایی محمد الدحلان که نقش رئیس نیروهای امنیتی محمود عباس را بازی می‌کرد، در واقع یک طرح صهیونیستی – آمریکایی است که برای بهبود موقعیت تشکیلات خودگردان و بازسازی این سازمان دنبال شده است. در عین حال این نکته را باید در نظر داشت که محمد الدحلان در بین فلسطینی‌ها چهره‌ای منفور بوده و به عنوان یک شخصیت هماهنگ با رژیم صهیونیستی، شناخته می‌شود و لذا بسیار بعید است که تحرکات محمد الدحلان بتواند نتیجه‌بخش باشد و عملا راه به جایی ببرد، منتها نکته مثبتی که در هفته‌های اخیر مشاهده شده، همگرایی فلسطینی‌هاست. این همگرایی از سوی حماس در مراسم سالگرد آغاز مقاومت 22 روزه غزه نیز اعلام شد.
در همین راستا نخست وزیر فلسطین با صراحت اعلام کرد که حاضر است با تشکیلات خودگردان (یا به تعبیر خودش «برادران فلسطینی») در غزه گفت‌وگو و آنها را در مسائل مختلف و همچنین اداره غزه شریک کند. از سوی دیگر تشکیلات خودگردان در هفته‌های گذشته تعداد قابل توجهی (بالغ بر 800 نفر) از بازداشت‌شدگان حماس را در کرانه باختری آزاد کرد که این امر در واقع نقطه‌ای بود که ادامه و تعمیق آن می‌تواند فصل تازه‌ای را در مناسبات گروه‌های فلسطینی رقم بزند. در پایان 2 نکته را باید یادآوری کرد: اول اینکه اگر واقعا این مسائل نوعی همگرایی را بین فتح، ساف، حماس و جهاد اسلامی به وجود بیاورد، می‌تواند حتی موقعیت تشکیلات خودگردان را بازسازی کرده و بهبود بخشد. آن موقع دیگر شاهد کودتای محمد الدحلان علیه تشکیلات خودگردان نخواهیم بود اما اگر چنانچه سازمان آزادی‌بخش فلسطین و تشکیلات خودگردان در جهت اصلاح شرایط موجود و تقویت روابط فلسطینی- فلسطینی نباشد، این شکاف‌ها می‌تواند به سرعت موقعیت تشکیلات خودگردان را از بین ببرد و موقعیت این مجموعه‌ها را به صفر برساند.
* کارشناس ارشد مسائل خاورمیانه